Hoe Bas Heijne zijn verlichtingsoptimisme kwijtraakte

Bas Heijne werpt met zijn essay Onbehagen volgens de ondertitel ‘nieuw licht op de beschaafde mens’. Dat hij het essay eindigt met de aansporing dat we ons moeten hoeden voor de barbaar in onze omgeving en ‘voor de barbaar in jezelf’ wil zeggen dat die beschaafde mens iemand in zich heeft die zich kennelijk danig aan het roeren is. Lange tijd zou de barbaar nergens te vinden zijn geweest. De barbaar in ons was buiten werking gesteld omdat we hem niet konden gebruiken in tijden van het progressieve optimisme na de Tweede Wereldoorlog. Na de ellende van de oorlog waren we aangestoken door het verlichtingsvirus dat ervoor zorgde dat onze barbaarse en duistere kant niet gezien werd.

Heijne schrijft dat hij is opgegroeid met dit optimistische verlichtingsdenken. Alles was maakbaar, er was volop vertrouwen in het realiseren van verlichte ideeën, zoals grotere sociale gelijkheid, het verdwijnen van nationalisme, gelijkheid van mannen en vrouwen, terugdringen van de invloed van de godsdiensten, gelijke behandeling van minderheden en openheid in alle opzichten. Vastgeroeste tradities en benauwde groepsgeest zouden worden vervangen door improviserend gedrag, onafhankelijkheid en autonomie. Er was nog veel te doen om dit tot werkelijkheid te maken, maar ‘we wisten welke kant het met de geschiedenis zou op gaan. In ieder geval welke kant het zou móéten op gaan.’

Dit verlichtingsoptimisme kalfde geleidelijk af bij Heijne, onder meer onder invloed van de conservatieve beschavingskritiek van Frans Kellendonk. Die wees op de ‘klaarblijkelijke levensfeiten.’ Die zeiden dat mensen minder behoefte hebben aan onafhankelijkheid en individualisme dan aan een ‘bezield verband’ waarin ze zich geborgen voelen. Heijne gaf zich niet zo gauw gewonnen, maar door het vertalen van de kleine roman Heart of Darkness van Joseph Conrad veranderde er voorgoed iets in hem. In die roman verandert een beschaafde Europeaan in de binnenlanden van Afrika in een beest. Hij had te veel vrijheid. Voor Heijne was de ‘dark side’ van de mens daarna niet meer te negeren.

Voor Heijne komen er de laatste tijd een aantal ontwikkelingen en verschijnselen samen waardoor er wat hem betreft ‘fundamenteel iets aan het verschuiven is in het mensbeeld.’ Het is vooral de biologie die veel meer invloed op ons leven heeft. We zijn minder vrij dan we dachten. Hoe meer we over de evolutie van de mens te weten komen, hoe duidelijker het wordt dat de mens zijn beperkingen heeft. Onze angsten en verlangens zijn een residu van evolutionair ingesleten patronen. De autonomie van de mens wordt steeds geringer naarmate we meer weten van onze ontwikkeling. We komen er steeds meer achter hoe de mens van nature is: ‘We weten steeds beter waarom we zijn hoe we zijn.’

Een andere ontwikkeling die hiermee samenhangt is de opkomst van het populisme. Volgens Heijne heeft het populisme te maken met de ingewikkelder worden van de samenleving, met het te groot geworden van de instituties (Europese Unie) en met de afkeer van de experts, degenen die het wel zullen weten. Het populisme is een verlangen naar de terugkeer van de kleinschaligheid, van een overzichtelijke wereld. Dat is geen loos verlangen, het sluit aan op de evolutie en de biologie van de mens: die wil ergens ingebed zijn. Die wil zijn ‘bedding’ terug en dat is geen onzin.

Dat mag geen onzin zijn, wel is het al te simpel om te verwachten dat dit zomaar zo zal gaan. Na het lezen van Freuds essay Het onbehagen in de cultuur denkt Heijne dat de populisten zich volledig overgeven aan het ‘lustprincipe’ dat uit is op onbeperkte bevrediging van de verlangens, en geen rekening houdt met weerstanden, met wat Freud het ‘realititeitsprincipe’ noemt. Alle hindernissen die voor het realiseren van verlangens genomen moeten worden, worden genegeerd. De populisten, onder wie Donald Trump, willen hun ‘zelfbeschikking’ terug, maar alleen door een ‘brutale versimpeling’ van de werkelijkheid. De ‘dieper liggende boodschap van het huidige populisme’ is volgens Heijne: ‘de belofte om Freuds realiteitsprincipe ongedaan te maken. Niet langer hoef je je te vormen naar het beeld dat de buitenwereld je oplegt, want de wereld zal zich, goedschiks of kwaadschiks, moeten voegen naar jouw beeld van de wereld.’

Het andere dat Heijne van Freud leerde is het bestaan van de destructiedrift, ook wel doodsdrift genoemd, wat betekent dat de driftmatige hartstochten in de mens sterker zijn dan de rationele. Dat geldt voor iedereen, voor populisten en voor rationalisten. Alleen hebben rationalisten hun driften iets meer onder controle.

Al deze ontwikkelingen (de lessen van de evolutie, de kennis van onze biologie, onze destructieve aanleg, de behoefte aan populistische versimpeling, de noodzaak van een ‘bedding’) zorgen ervoor dat Heijne’s mensbeeld definitief aan het verschuiven is. Het betekent dat de mens voor Heijne veel minder vrij is geworden, dat hij geleid wordt door zijn biologische verlangens en dat hij een donkere kant heeft die maakt dat hij minder autonoom is dan hij misschien dacht.

Dit mensbeeld is een uitkomst van Heijne’s bewustzijn van de werkelijkheid van de laatste vijfentwintig jaar, maar het is geen uniek wereldbeeld. Over de krachten en ideeën die het optimisme van het verlichtingsdenken relativeerden hebben een reeks filosofen de laatste vijftig jaar eerder geschreven, met als belangrijkste Isaiah Berlin. De ‘contraverlichting’ heeft ook in Nederland de nodige aandacht gekregen, onder meer van Arnold Heumakers in zijn boeken De fatale cirkel en Schoten in de concertzaal en van mijzelf in Gevoelige ideeën en De cultuur van de paradox. Dat relativeren en ‘corrigeren’ van de Verlichting in het licht van het heden heeft zijn eigen bedding door de aandacht voor het tegenstrijdige en de tragische kanten van het bestaan. Heijne heeft hier met zijn essay een actuele verdieping aan gegeven, maar niet speciaal nieuw licht.