Hoe Hitler in een kleurboek opdook, deel 2: op naar Pijnacker

Voor de ingang van Kruidvat staan twee rode rekken van staaldraad, gevuld met zakdoekjes en keukenrollen. De tweede verpakking is voor de halve prijs.

Deze Kruidvat zit naast een vestiging van Big Bazar, die als slogan ‘bijzonder veel, bizar goedkoop’ heeft. Iets verderop is een Zeeman, en in het moderne winkelcentrum aan de overkant van de straat zitten ook Etos, Blokker, Hema, Albert Heijn en Gall & Gall.

Welkom in Kloonstad, zoals Britse onderzoekers ooit het gevolg van de opmars van winkelketens beschreven.

Maar je mag het hier ook Pijnacker noemen: de plek waar ooit een in India geproduceerd kleurcodeboek met een afbeelding van Adolf Hitler werd verkocht. En ik ben vastberaden om uit te zoeken wat er precies misging bij de totstandkoming van Kleuren op code. Rustgevende kleurprojecten met kleurencode.

Iets verontwaardigds

Nadat het nieuws in het voorjaar van 2017 bekend werd, reed een fotograaf naar het dorp tussen Delft en Zoetermeer en belde hij aan bij de familie die de fout had ontdekt. De foto die hij maakte, ging via de internationale persbureaus al snel de wereld over. Te zien is hoe een vader en zijn negenjarige dochter samen de keurig ingekleurde tekening omhooghouden. Hun omhoogstekende mondhoeken verraden een vrolijkmakende verwondering over de curieuze samenloop van omstandigheden, die ervoor heeft gezorgd dat er nu een fotograaf in hun woonkamer staat. Tegelijkertijd heeft hun blik ook iets verontwaardigds, alsof ze willen laten weten dat het eigenlijk echt niet kan, een kleurplaat van Hitler.

De familie had destijds verschillende media te woord gestaan, maar op de berichten die ik via sociale media stuur, krijg ik geen reactie. Als ik de vader op een telefoonnummer van zijn werk bel, meldt een collega dat de man ‘geen interesse heeft in dit gesprek’.

Een ‘dynamisch en flexibel bedrijf’

Gelukkig heeft hij online een aanwijzing achtergelaten: een foto van de achterkant van het boek, met daarop onder meer de naam van de Belgische uitgever Trifora.

Op hun site lees ik dat ze een ‘dynamisch en flexibel bedrijf’ zijn, dat vooral actief is in de Europese kinderboekenbranche. Voor grote afnemers als supermarkten, boekenclubs en winkelketens produceert Trifora boeken op bestelling.

‘We weten nog altijd niet hoe het heeft kunnen gebeuren. Het was natuurlijk een fout, maar wel een ongelooflijk gevoelige,’ zegt de eigenaar van de uitgeverij. Hij is ontstemd dat ik hem hierover bel en wil er niet te veel over kwijt. ‘Alles wordt, door mensen die reageren in deze tijd, helemaal uit zijn verband gerukt.’

‘Alles wordt, door mensen die reageren in deze tijd, helemaal uit zijn verband gerukt.’

‘Ja, ja,’ zegt hij op de vraag of hij daarmee bedoelt dat hij destijds haatberichten kreeg. Daar wil hij het bij laten, en hij vraagt of ik zijn naam niet wil noemen. ‘Ik heb het liefst dat er niet meer over gesproken wordt. Dat is voor iedereen die daarbij betrokken was de beste oplossing.’

Wat beduusd hang ik op.

‘Zo’n dreigmail sturen is erger’

Dat het ultieme kwaad in een onschuldig kinderboek was terechtgekomen, is iets waar ik af en toe nog steeds wat besmuikt om kan lachen. Als ik een rotdag heb, besef ik dat het altijd erger kan, en denk ik aan het moment dat iemand een telefoontje kreeg: ‘Eh, hallo. Klopt het dat in de duizenden kinderboeken die we net in de winkel hebben gelegd een kleurplaat van Hitler staat?’

Alleen: ik had niet verwacht dat mensen woedend zouden zijn. Er had toch overduidelijk niemand de intentie gehad om nietsvermoedende Nederlandse kinderen Hitler en zijn gedachtengoed te laten verheerlijken? Bovendien waren de kleurboeken direct uit de winkel gehaald en kwamen er excuses. Dan kun je toch niet echt boos worden, of je gekwetst voelen? Er was hier toch helemaal niets ernstigs aan?

Maar misschien dacht ik er te licht over. Mijn familie is ten slotte niet vermoord door de man die met een gestrekte rechterarm op de kleurplaat staat.

Veel later bel ik voor de zekerheid Frits Barend nog even, om te vragen hoe hij naar dit voorval kijkt. Grappig vindt hij het niet, en hij kan zich voorstellen dat je als ouder niet blij bent als je kind opeens Hitler aan het inkleuren is. Maar echte problemen ziet hij ook niet. Hij begint over de vrijheid van meningsuiting: dat hoewel het niet altijd per se hoeft, alles wel gezegd en getekend moet kunnen worden. Kortom, zegt Barend: ‘Zo’n dreigmail sturen is erger.’

Marktplaats voor spotprenten

Het is niet het meest soepele begin van de zoektocht. Maar als je aan een losgeraakt touwtje gaat trekken om te kijken wat er tevoorschijn komt, is het misschien niet gek dat je eerst wat weerstand voelt. Dus stuur ik de uitgever nog een e-mail, in de hoop hem toch over te halen meer te vertellen.

Het antwoord is een vriendelijk nee, met een dreigende afsluiting. ‘Tot slot wil ik er op wijzen dat wij het gebruik van afbeeldingen uit onze boeken ten stelligste verbieden, onder gelijk welke vorm.’

Maar misschien dacht ik er te licht over. Mijn familie is ten slotte niet vermoord door de man die met een gestrekte rechterarm op de kleurplaat staat.

En dat brengt me op een nieuw spoor. Ik had namelijk juist het vermoeden dat ik zelf een geval van schending van copyright had ontdekt.

Ik googlede ‘Hitler + cartoon’ en legde de eerste afbeelding die ik zag naast de foto van de kleurplaat. De omhoogstaande wenkbrauwen, de grote oren, de mouwband, de strakke scheiding in het haar, de flinke bloksnor, de overdreven grote schoenen: de kleurplaat in het boek dat de Belgische uitgever aan Kruidvat leverde, is exact hetzelfde als deze tekening. Alleen is deze cartoon al in 2012, vijf jaar voor de verschijning van het kleurboek, door de Britse cartoonist Gary Brown geüpload naar Cartoonstock, een soort Marktplaats voor spotprenten.

Het grote schandaal

Als ik Brown een bericht stuur, bevestigt hij mijn vermoeden: er is nog nooit iemand geweest die heeft betaald voor het commercieel gebruik van zijn cartoon. En dat is volgens hem pas echt het grote schandaal. ‘Deze afbeelding promoot of ondersteunt Hitler of zijn wereldbeeld niet. Wat ik aanstootgevend vind, om eerlijk te zijn, is dat iemand probeert te profiteren van mijn harde werk,’ zegt Brown.

Iemand heeft dus echt zijn best gedaan op de tekening van Hitler, maar het was alleen niet een ontwerper in India, en het was ook niet bedoeld voor een kleurboek. ‘Ik heb ook Atilla de Hun, Dzjengis Khan en vele andere nare mensen getekend. Het maakt allemaal onderdeel uit van mijn plan om van iedereen een karikatuur te maken,’ zegt Brown. Nou ja, bijna iedereen dan. Zo is Jezus Christus een van de 899 tekeningen die hij online heeft staan, maar durft hij Allah niet aan. Brown: ‘Er zijn overal nut cases.’

Wel even schrikken

Als je wereldwijd in het nieuws komt, zoals met de Hitlerkleurplaat van Kruidvat gebeurde, melden de grootste idioten zich van achter hun toetsenbord. Misschien is het dus ook niet zo vreemd dat de uitgever niets wil zeggen, en dat de familie in Pijnacker er toen wel graag, maar nu helemaal niet meer over wil praten.

Dat geldt niet voor Anja de Lombaert, die achterop het boek als vertaler staat genoemd. En al snel blijkt: als er iemand was die de Hitlerverschijning had kunnen tegenhouden, was zij het.

Het mag dan bijna drie jaar later zijn, maar het voorval staat haar nog helder voor de geest. ‘Het was wel even schrikken dat het zo veel media-aandacht kreeg,’ zegt ze aan de telefoon. ‘Aan de andere kant had ik zoiets van: zie je nu wel dat het eens foutloopt.’

De Lombaert vertelt dat ze de eigenaar van Trifora al lang kent, en in twintig jaar tijd ‘een evolutie’ heeft gezien. ‘Ooit heeft hij gewerkt met liefde voor boeken en bracht hij kinderboeken uit die echt de moeite waard waren. Maar inmiddels is hij een productiebureau begonnen en werkt hij uitsluitend nog in opdracht. De prijzen zijn enorm gekelderd, en hij kan niet meer zelf beslissen wat hij wil maken. De boeken haalt hij uit Maleisië, Polen en weet ik waar allemaal. Ik heb al vaker de vraag gesteld of de kwaliteit die daar geleverd wordt wel in orde is.’

‘De prijzen zijn enorm gekelderd. De boeken haalt hij uit Maleisië, Polen en weet ik waar.’

Omdat ze hem al zo lang kent, blijft ze hem af en toe helpen met de productie. Zo kreeg ze uit India de originele bestanden van het Hitlerkleurboek aangeleverd, om de teksten voor de Nederlandse markt te vertalen. Dat was inderdaad niet zo veel werk. ‘Meestal gaat het om een zin: kleur deze pagina. Ik ben dan ook geen dure kost voor de uitgever, maar merk wel op als er iets raars is.’

Van het kleurcodeboek herinnert ze zich dat ze de tekeningen wel wat vreemd vond. Maar alle vakjes van de tientallen tekeningen in het hele boek zelf inkleuren om te kijken of het wel echt leuke tekeningen waren, dat was vanwege het budget ook weer niet de bedoeling. ‘En dan krijg je dus dat je niet precies weet wat je uitgeeft. Het is natuurlijk zo’n productiebureau als Trifora dat met ze in zee gaat, maar alles begint bij Kruidvat. Die willen voor een paar cent een boek geproduceerd zien.’

ACTIE!!

Natuurlijk. Deze zoektocht zal uiteindelijk wel eindigen in India, maar begint bij Kruidvat.

Ik loop de winkel in Pijnacker binnen, en ruik de typische mildzoete geur van deodorant, tandpasta en shampoo. Overal staan grote rode borden met ACTIE!! die je het gevoel geven dat alles goedkoop is, ook al is het dat niet. De paden zijn verbazingwekkend rommelig en staan vol met producten die eigenlijk niets met een drogisterij te maken hebben: een poffertjesmaker, een elektrische onderdeken, een flanel lazy huispak, vetbollen, jaarvoorraden washpods.

Aan een medewerker vraag ik of ze ook kleurcodeboeken verkopen. Uit een hoek van de winkel haalt ze er een tevoorschijn: het is een exemplaar voor gevorderden – Buitengewoon kleuren op nummer – met tekeningen die uit zeker tien of misschien wel twintig keer zoveel vakjes bestaan als de Hitlerkleurplaat.

Aan de medewerker vraag ik of ze het nog weet, dat hier een paar jaar geleden een kleurboek werd verkocht dat wereldnieuws werd. Ze zegt van niets te weten. ‘Was dat specifiek iets voor Pijnacker? Want als we het hier hebben verkocht, hebben we het overal verkocht.’

Natuurlijk, want we zijn in Kloonstad. Overal is alles hetzelfde, ook het assortiment.

Als ik wil begrijpen hoe een kleurplaat van Hitler terecht kon komen in een winkelketen, moet ik niet in de winkel zijn, maar moet ik meer weten over de winkelketen zelf. In dit geval: de grootste winkelketen van het land.

Met 967 winkels heeft Kruidvat ruim 100 vestigingen meer dan Albert Heijn. En hoe Hollands een winkel als Kruidvat ook lijkt te zijn, de keten blijkt ooit te zijn gekocht door Li Ka-Shing, de rijkste man in Hongkong, waardoor die inmiddels onderdeel uitmaakt van een Chinees conglomeraat met wereldwijd zo’n 300.000 medewerkers. Dat bedrijf bezit niet alleen winkels als Kruidvat, maar houdt zich ook bezig met havens, infrastructuur, energie en telecomcommunicatie in meer dan vijftig landen.

Net zoals het kleurcodeboek dat ik voor 2,99 in Pijnacker koop (het is niet in de aanbieding), bestaat ook deze plaat uit veel meer vakjes dan ik had verwacht.