Hoe Hitler in een kleurboek opdook, deel 9: Lex heeft Het Antwoord. Toch?

Het was een lange zoektocht geweest, vol tegenslagen, te midden van een pandemie. Betrokkenen bleken niet te willen praten. Voor antwoorden moest ik eigenlijk naar Delhi, maar ik kwam niet verder dan Pijnacker, Nieuwegein en de haven van Antwerpen. Tussen metershoge containerwanden had ik met het exportdocument van ladingnummer 2892498 in mijn handen gestaan, op zoek naar een spoor. Wat volgde, was een omtrekkende beweging. Eerst de geschiedenis van Kruidvat. Daarna nog verder terug, naar het ontstaan van de handelsrelatie met India.

Ik kwam terecht op onverwachte zijpaden: er was een plan voor een eigen kleurboek, en op Bol.com vond ik een opmerkelijk kinderboek met de titel Leaders en Adolf Hitler op de cover. Ik verdiepte me in een Chinese miljardair met de naam Li Ka-Shing en het Indiase hindoe-nationalisme. Onderweg kreeg ik hulp van een Britse cartoonist, de Indiase chef van de WHO, iemand met de bijnaam Queen of Colouring, boekhandelaren in India en een in Delhi gevestigde journalist.

De laatste ontwikkeling was dat ik via LinkedIn in contact was gekomen met enkele (oud)medewerkers van Brijbasi Art Press, bij wie ik details over het incident had kunnen checken.

En daarom dacht ik nu, ruim tien maanden nadat mijn zoektocht was begonnen, eindelijk Het Antwoord te hebben. Vrolijk belde ik José Mes, de woordvoerder van A.S. Watson – het Chinese concern achter Kruidvat – om het goede nieuws te vertellen.

Ze reageerde minder enthousiast dan ik had verwacht. ‘Dus je kleurplaat is af?’ zei ze. Het klonk wat cynisch.
‘Nou,’ zei ik. ‘Ik heb nu alle vakjes gevonden. Het inkleuren moet nog beginnen, en daar kan ik wel wat hulp bij gebruiken.’
Vervolgens kwam ik ter zake: ik wilde graag een interview met Kruidvat-ceo Ed van de Weerd, om het over dit alles te hebben.
‘Maar waar wil je het dan precies over hebben?’ vroeg Mes.
‘Nou, eh, over hoe die kleurplaat precies ontstaan is en wat dat zegt,’ zei ik, en ik begon wat te stamelen.

Het allesomvattende verhaal

Het allesomvattende verhaal over de Hitlerkleurplaat bleek niet zo makkelijk samen te vatten. Het luidde namelijk als volgt: Lang, lang geleden, ver voordat Kleuren op code. Rustgevende kleurprojecten met kleurencode in de schappen van Kruidvat kwam te liggen, was er een oerknal. Het leven ontstond en na een poosje richtte de homo sapiens zich op. Die begon met de landbouw en zo nam de mensheid de regie over het leven op aarde. Er werden jaartellingen, landen en grenzen bedacht. Daardoor kunnen we nu zeggen dat het in 1605 was dat Nederlandse handelsreizigers een eerste handelsnederzetting mochten bouwen in India. Kleurboeken speelden nog geen rol, het ging voorlopig nog om katoen.

Even later ontdekte de mens dat fossiele bronnen kunnen worden gebruikt om energie op te wekken, en er ontstonden ongekende technologische mogelijkheden. De mensheid was nu ook in staat de biosfeer en het klimaat op aarde drastisch te veranderen en daarmee de eigen toekomst in gevaar te brengen. Maar dat terzijde, want het gaat hier om een kleurboek.

De swastika en deze man kamen symbool te staan voor het ultieme kwaad. Vanaf dat moment was duidelijk: dit was geen materiaal voor een vrolijk kleurboek

Daarvoor is het belangrijk om te weten dat in 1920 in India een bedrijf werd opgericht dat zich specialiseerde in het drukken van religieuze posters: Brijbasi Art Press. Dat was toevallig in hetzelfde jaar dat er in Duitsland een man was die een eeuwenoud religieus gelukssymbool – de swastika – een kwartslag draaide en het vanaf dat moment gebruikte als logo van een politieke partij. In de duistere decennia die volgden, kwamen de swastika en deze man symbool te staan voor het ultieme kwaad. Vanaf dat moment was duidelijk: dit was geen materiaal voor een vrolijk kleurboek, hoewel er op dat moment ook nog helemaal niemand was die zo’n plan had.

Afbraakprijzen

Eerst volgden er nog andere relevante gebeurtenissen. Zoals dinsdag 3 mei 1966, toen in de Rotterdamse haven onder toeziend oog van koningin Juliana de MS Fairland aanlegde. Aan boord: de allereerste containers die in de haven werden gelost.

Ook interessant: zaterdag 6 september 1975, de opening van de eerste vestiging van ’t Kruidvat in Hilversum. Een drogist was niet langer iemand in een witte jas achter een balie met achter zich honderden potjes en lades. Nu was er een zelfbedieningsdrogist die door het veelvuldig gebruik van okergeel en bruintinten ‘gezellig’ moest zijn. De sfeer werd verder verhoogd door de stuntprijzen.

Alleen: doordat de nieuwe keten brak met het systeem van vaste verkoopprijzen, weigerden sommige leveranciers er zaken mee te doen. Omdat de schappen toch vol moesten, begon de nieuwe winkel ook maar spullen te verkopen die niets met het klassieke assortiment van de drogisterij te maken hadden. Dat is de reden dat veertig jaar later niemand er meer van opkijkt dat bij een winkel die zichzelf drogist noemt, ook magnetrons, boormachines of pannensets te koop zijn. Of kleurcodeboeken. Als het maar goedkoop is, blijkt het verkoopbaar.

En dan is er nog iets. Voor de mond-tot-mondreclame had ’t Kruidvat − dat later gewoon Kruidvat zou gaan heten − spraakmakende producten nodig, zoals bijvoorbeeld luxe parfums en de huidproducten van Oil of Olaz. Ook die leveranciers weigerden te leveren, dus gingen de inkopers op zoek naar partijen in het buitenland. Producten bestemd voor de Afrikaanse markt werden opgekocht, in een containerschip geladen en in Nederland tegen afbraakprijzen verkocht. Die containerschepen werden in de jaren die volgden steeds groter en het internationale transport steeds goedkoper. Zo veranderde de stalen box met de klapdeuren de wereldeconomie.

In gelijke tred met de globalisering groeide Kruidvat snel, en uiteindelijk globaliseerde de keten zelf, toen het oerhollandse bedrijf voor 1,3 miljard euro in handen kwam van de Hongkongse miljardair Li Ka-Shing en onderdeel werd van een onvoorstelbaar groot Chinees conglomeraat.

In India gebeurde ondertussen ook van alles. Zo is Brijbasi Art Press tegenwoordig niet alleen meer een drukkerij, maar ook een uitgever. Vanwege de lage lonen in India en het goedkope transport had het bedrijf in de geglobaliseerde wereld een fantastische concurrentiepositie. Dus ging Brijbasi zich rond de wisseling van het millennium meer bezighouden met de export. Het was ook rond die tijd dat Narendra Modi werd verkozen tot leider van de Indiase deelstaat Gujarat. Als tiener had hij al een studententak opgericht van een politieke beweging die een hindoeïstische etnostaat nastreeft − zonder plaats voor de tweehonderd miljoen moslims in het land. Nu had hij ook macht. Een van de dingen die hij deed: in de schoolboeken die door de staat worden uitgegeven het fascisme verheerlijken door hoofdstukken als ‘Hitler, the supremo’ te laten opnemen.

Digitale detox

In de jaren die volgden, gebeurde er op planeet aarde weinig dat van belang was voor het incident met het kleurcodeboek. Tot 2012. Toen maakte de Britse cartoonist Gary Brown een cartoon van een man in een bruin uniform, de rechterarm hoog in de lucht. Brown zag het als zijn levenswerk om van iedereen in de geschiedenis een karikatuur te maken. Ook van de allernaarste personen. Zo heeft hij Atilla de Hun getekend, en Dzjengis Khan. En dus Adolf Hitler. Hij uploadde de afbeelding naar Cartoonstock, een online marktplaats voor tekeningen.

Daarna raakten de gebeurtenissen in een stroomversnelling. In 2013 bracht de Schotse illustrator Johanna Basford het kleurboek Secret Garden uit: nu eens niet een kleurboek voor kinderen, maar voor volwassen. In de jaren die volgden, werden er meer dan 21 miljoen exemplaren van het boek verkocht. Basford – inmiddels bekend als The Queen of Colouring − verklaarde het succes door de druk van het moderne, hectische leven waarin we constant online zijn. Kleuren is voor veel mensen een creatieve oefening. Een digitale detox. Lekker mindful.

De swastika wordt in India eerder geassocieerd met het hindoeïstische gelukssymbool dan met concentratiekampen.

Van de hype die Basford met de kleurboeken voor volwassenen creëerde, probeerden veel partijen te profiteren. Zo ook in India. Bij Brijbasi Art Press werd bedacht dat het misschien leuk zou zijn om een kleurboek met belangrijke historische figuren te maken. Er werden studenten ingehuurd voor de klus. Toen die gingen googelen, kwamen ze naast Abraham Lincoln, Nelson Mandela en Albert Einstein ook uit op een cartoonesk plaatje van Adolf Hitler, de grote naam uit de Tweede Wereldoorlog.

Hier, op zesduizend kilometer van West-Europa, was er niemand die dat toen een rare keuze vond. Hitler was toch de grote naam in de Tweede Wereldoorlog? De swastika wordt hier bovendien eerder geassocieerd met het hindoeïstische gelukssymbool dan met concentratiekampen. Bovendien was met de opkomst van het hindoe-nationalisme ook Hitlers Mein Kampf een populair boek geworden, dat bij vrijwel elke boekwinkel en straatverkoper te verkrijgen was. Hij was toch the supremo?

Het ultieme kwaad

Zonder te betalen werd de afbeelding van Gary Brown gebruikt voor het boek, dat eerst werd uitgebracht in het Hindi, Gujarati en Marathi en daarna ook in het Engels. Ook de Belgische uitgever Trifora liet weten interesse te hebben in het kleurboek, voor de Nederlandstalige markt.

De vertaalster in het Belgische Wuustwezel, die de originele bestanden kreeg doorgestuurd, zag niet dat er een pagina instond waar in 331 in te kleuren vakjes het ultieme kwaad verborgen zat. Een kwaliteitscontrole was er niet: gezien het budget was het niet de bedoeling dat alle vakjes werden ingekleurd. Daardoor werden er 25.560 exemplaren van het boek in een container geladen, met een waarde van nog geen 32 cent per exemplaar. Op zaterdag 17 december 2016 vertrok de lading vanuit Tughlakabad in India richting de haven van Antwerpen.

Via Trifora kwamen de boeken bij Kruidvat. Op dat moment was niet meer duidelijk voor wie het kleurboek bedoeld was. Was het een kleurboek voor volwassenen? Inspringend op de trend, zoals de ondertitel Rustgevende kleurprojecten met kleurencode doet vermoeden? Of was het toch voor kinderen, vanwege de vrij simpele kleurplaten, die bovendien ook nog eens op code zijn? Het maakte niet uit, want ook bij Kruidvat bekeek niemand wat er precies in de boeken stond, voordat ze in april 2017 in vrachtwagens werden geladen en over de winkels in Nederland werden gedistribueerd.

En zo belandde, 13,8 miljard jaar na de oerknal, een kleurboek met een afbeelding van Hitler in de schappen.

Het vervolg is bekend. Er waren al enkele tientallen exemplaren verkocht toen een negenjarig meisje in haar huis in Pijnacker begon te kleuren en plots riep: ‘Mama, papa, ik zie Hitler!’ De vader meldde de opmerkelijke verschijning op de Facebook-pagina van Kruidvat en een paar uur later werden alle boeken uit de verkoop gehaald. De volgende dag werd het incident door Nederlandse media opgepikt, waarna het wereldwijd viraal ging en voor ophef en verontwaardiging zorgde. Kruidvat beloofde uit te zoeken waar het precies was misgegaan.

‘En dat onderzoek is vervolgens nooit echt uitgevoerd,’ zeg ik aan de telefoon tegen Mes, de woordvoerder van Kruidvat, in een poging een afspraak met haar baas te krijgen. ‘Dus nu ik dat heb gedaan, dacht ik dat jullie misschien wel nieuwsgierig zouden zijn naar de uitkomst.’ Mes valt even stil. ‘Kun je het misschien op de mail zetten,’ vraagt ze dan. ‘Dat maakt het voor mij hier intern wat makkelijker om het bespreken en dan kom ik daarna bij je terug.’

In de volgende, laatste aflevering: de ingekleurde kleurplaat.