Reportage / Hoe je zelfmoordterrorist wordt

De oproep tot gebed is al voorbij als de negentienjarige Amir Afif Hameen in een arme sjiitische buitenwijk van Kirkuk uit de auto stapt. Afif, een soenniet uit Syrië, loopt de laatste meters over de stofweg. Het betonblok voor de ingang van de moskee omzeilt hij. Voorbij de poort krijgt hij de witte deur naar de gebedsruimte in het vizier. Een bewaker probeert hem staande te houden, maar Afif trekt zijn pistool, schiet en loopt door. Dat er een tweede ingang is die altijd open blijft, weet hij niet. In plaats daarvan duwt hij met zijn hele gewicht tot de witte deur opengaat. Binnen heeft zich een schare mannen verzameld, het zijn er minstens honderdvijftig. Afif loopt recht op de imam af, terwijl zijn hand zijn lijf aftast.

Onder zijn T-shirt draagt hij een van lichtbruin gordijnstof genaaid vest met smalle vakjes op de voor-, zij- en achterkant, elf in totaal. Elk vakje bevat een groene staaf die met rood draad is vastgemaakt aan de volgende. Afif vindt het ontstekingsmechanisme. Hij roept: ‘Allah is groot!’ en drukt. Hij drukt nog eens.

Niets.

Dan wordt Afif besprongen door mannen in beige, grijze en witte djellaba’s en naar buiten gesleurd. Ze slaan zijn hoofd tegen de betonnen vloer tot er een straaltje bloed uit zijn rechter oor druppelt en Afif buiten bewustzijn raakt. Als hij weer bijkomt, zijn ze bezig hem met een stuk keukentouw in te kapselen, als een spin zijn prooi, terwijl één man op zijn voeten staat, een tweede boven op hem zit en een derde zijn armen bij hem vandaan trekt. Een politieagent knipt het vest los. De menigte joelt. Iemand wil zijn keel doorsnijden, maar anderen vinden dat niet kunnen in de moskee tijdens het vrijdagmiddaggebed.

Vlak nadat de televisiecamera’s verschijnen, arriveert ook generaal Torhan, plaatsvervangend korpschef van de Kirkukse politie. Hij neemt Afif mee naar het politiebureau. Afif verliest herhaaldelijk zijn bewustzijn maar zodra hij weer bijkomt, vloekt hij tegen de agenten, declameert koranverzen of verzint verhalen om zijn ondervragers om de tuin te leiden. Hij geeft zich uit als Irakees en heeft een vals identiteitsbewijs waarop de naam ‘Mohammed Hussein’ staat. Een sjiitische arts constateert dat zijn hersens gekneusd zijn door de toetakeling en opereert hem diezelfde avond nog, blijkt achteraf uit een reconstructie met alle betrokkenen.

Sinjar-dossiers

Afif is, om het cru te zeggen, een van de ongewenste bijeffecten van de Amerikaanse invasie in Irak. Vóór 2003 kende het land nauwelijks terrorisme en bestond er zelfs geen Al-Qaida. Nu, bij de Amerikaanse terugtrekking, bestaat de top van het terreurnetwerk volgens Iraakse autoriteiten grotendeels uit Irakezen.

In de tussengelegen jaren arriveerden duizenden moslims om te strijden voor hun geloof en tegen de bezetting. Al-Qaida greep de chaos in het land aan om een oorlog te ontketenen tussen de twee belangrijkste stromingen binnen de islam: het soennisme (de grootste stroming) en het sjiisme (het geloof van Iran, en zo’n zestig procent van de Irakezen). Een strijd waarvoor jongemannen als Afif het kanonnenvoer zijn.

Dat het om duizenden ging, waar ze vandaan kwamen en hoe dat in zijn werk ging, weten we dankzij de zogenoemde Sinjar-dossiers. In oktober 2007 stuitten de geallieerde troepen bij een inval op een Al-Qaida-hoofdkwartier in het plaatsje Sinjar op gegevens van bijna zevenhonderd buitenlandse strijders, die zich daar tussen augustus 2006 en augustus 2007 registreerden. De dossiers zijn zeer nauwkeurig. Zo blijkt uit een analyse van het Combatting Terrorism Center van West Point (VS) dat eenenveertig procent afkomstig was uit Saoedi-Arabië, negentien procent uit Libië, en uit Syrië, Jemen en Algerije ieder acht procent. Alleen al in Sinjar, vlak bij de grens met Syrië, arriveerden rond de vijftig strijders per maand. Drieënveertig procent vulde bij beroep ‘student’ in. Zesenvijftig procent kwam voor een zelfmoordmissie (frappant genoeg Marokkanen en Libiërs veel vaker dan Algerijnen). Degenen die zich in Sinjar registreerden, kwamen bijna allemaal via Syrië en opvallend vaak via het netwerk van ene Abu Omar. Zo ook Afif – maar dan lopen we te ver op de zaken vooruit.

Anderhalf jaar nadat Afif met bomvest de Al Zahra-moskee binnen drong, zit hij nog steeds in het huis van bewaring achter het centrale politiebureau van Kirkuk. Er is hem een advocaat toegewezen door de staat, maar die handelt alleen het papierwerk af. Afif heeft hem nog nooit gezien. Wel heeft een commissie vastgesteld dat hij vermoedelijk negentien jaar oud was op het moment van de aanslag, en daarmee volgens de terrorismewetgeving minderjarig – hij kan dus niet de doodstraf krijgen. Afif slijt zijn dagen nu in een hal met veertig andere terrorismeverdachten. Hij is de jongste. Bezoek krijgt hij niet. Volgens de Iraakse grondwet mag Afif niet geïnterviewd worden vóór zijn veroordeling, maar hoe lang dat proces nog op zich laat wachten, weet niemand. Ondertussen verschaft een bevriende politieman ons toegang en zo kom ik met mijn tolk, die écht Mohammed Hussein heet, toch met hem in contact.

We nemen met z’n drieën plaats op een eenpersoonsbed in het kantoortje waar nieuwe gevangenen worden geregistreerd. Er moet altijd een bewaker bij zijn, misschien omdat eerder een Duitse journaliste hem interviewde en naar buiten bracht dat Afif elders tijdens het voorarrest is mishandeld – wat andere bronnen bevestigen. Terwijl de bewaker naar de televisie kijkt, kruipen wij dicht bij elkaar en fluisteren zachtjes.

Afif, rustig en verlegen, is ongeveer één meter vijfenzeventig en smal gebouwd. Hij heeft kortgeschoren donker haar, een lichte baardgroei en zijn oren staan wat van zijn kleine, spitse gezicht af. Afif vermijdt mijn blik. Hij stemt toe in een serie interviews, maar gaandeweg wordt hij steeds minder spraakzaam. Of het komt doordat hij nog steeds verbonden is aan Al-Qaida, omdat het proces hem nog wacht en er een agent bij is, of omdat medegevangenen het hem influisteren, daar komen we niet achter. Ook als ik vertel dat ik naar zijn geboortestad zal afreizen, blijft hij onvermurwbaar.

Gat in mijn ziel

De reis van Syriës hoofdstad Damascus landinwaarts naar de provinciestad Deir ez-Zor duurt zo’n zes uur. De stad ligt op de route van Damascus naar Mosul in Irak. In de Sinjar-dossiers komen de meeste Syrische strijders – één op de drie – hiervandaan. Deir ez-Zor betekent ‘klooster in het bos’, maar het landschap verandert al snel in droge, kale zandvlaktes. Het kwik loopt hier in de zomermaanden op tot boven de vijftig graden. De vrouwen gaan zwartgesluierd en komen nauwelijks buiten. Voor jongens is er maar één afleiding: de rivier de Eufraat. Op warme zomermiddagen springen ze vanaf een rotspunt of brug de rivier in en laten zich door de vele natuurlijke stroomversnellingen een eind meevoeren in de richting van Irak.

Afif wordt hier in 1990 geboren als tweede zoon in een lerarengezin. Er volgen nog een broertje en twee zusjes. Afif houdt van aardrijkskunde en geschiedenis, is dol op verhalen. Maar hij is ook een koppig kind dat vaak ruzie heeft met leeftijdgenootjes omdat ze niet doen wat hij wil. Zijn vader werkt in zijn vrije tijd op het land van zíjn vader, waar de familie graan verbouwt. Hij neemt zijn zoon geregeld mee. Op een dag, als Afif dertien is, kijkt hij op naar zijn vader die tarwe plant, maar nu naar zijn borst grijpt en neervalt. Een paar maanden later valt Amerika Irak binnen.

‘Na mijn vaders overlijden werd mijn leven heel smal. Er waren weinig mogelijkheden. Ik wilde weg bij dat nare gevoel.’ Terwijl zijn moeder en oudste broer steeds meer naar elkaar toetrekken, voelt Afif zich radeloos alleen. Hij loopt rond in de buurt als hij de moskee ziet. Hij gaat naar binnen en bidt, zoals hij zijn vader soms zag doen. Meteen voelt hij zich rustiger worden. ‘Toen ik thuiskwam, zagen ze dat er iets veranderd was.’

Afif gaat steeds vaker naar de moskee. ‘Ik hoopte dat het geloof het gat in mijn ziel zou vullen. Ik miste mijn vaders leiding en luisterde steeds meer naar de imam.’

Overdag gaat hij inmiddels naar het technisch instituut voor een computercursus.

‘Mijn weg naar het geloof was een rechte weg. Ik heb nooit getwijfeld, nooit bewust gekozen. Ik ben er vanaf het begin helemaal voor gegaan. Ik probeerde de familie te adviseren. Ik zei dat ze moesten bidden. Ze waren lui, gaven geld uit aan nutteloze dingen, zoals meubels, kleding, eten, elektriciteit. Er zijn mensen die hun hele leven slechts oppervlakkig in het geloof blijven, ik ging de diepte in. Maar ik bleef proberen om contact te krijgen met mijn familie en hen mee te trekken.’

Uitgelachen

In de auto terug is mijn tolk Mohammed verbijsterd. ‘Ik was radicaler dan Afif,’ brengt hij uit. Mohammed (27) is een Turkmeen, geboren en getogen in Kirkuk. Een beweeglijke, slimme jongen, die altijd verscheidene baantjes (en vriendinnetjes) combineert en zijn autosleutels als een bidketting in de hand houdt. Maar dat was vijf jaar geleden heel anders. In 2005 werd Mohammed depressief. De dictatuur van Saddam Hussein was weliswaar voorbij, maar het geweld nam de jaren erna hand over hand toe. Mohammed was werkloos en de verwachtte vrijheid bleef uit. ‘Het maakte me dubbel depressief,’ zegt hij. ‘Ik voelde een enorme leegte, ik was moe en ziek van het leven. Mijn vader werkte in de bouw en kreeg pas laat kinderen. Toen hij met pensioen ging, studeerden alle vier zijn kinderen nog. Ik schaamde me dat ik niet voor mijn familie kon zorgen. Ik hielp soms wat in de winkel van mijn oom, en ’s avonds studeerde ik computerkunde op het technisch instituut.’

Net als Afif komt Mohammed niet uit een erg gelovig gezin, alleen zijn vader bidt soms. En net als Afif zocht Mohammed zijn toevlucht tot de islam. ‘Ik was radeloos. En toen vond ik een pamflet over de islam – het was alsof ik een nieuwe deur zag, een uitweg.’ Ook hij voelde de eerste keer dat hij bad ‘meteen dat er iets veranderde. Ik voelde hoop op een ander leven, op een leven na dit leven.’

Mohammed raakte onder de indruk van ‘de goedheid en wijsheid van de salafi’. Salafisten willen terug naar de oude islam, en zoals ooit de profeet zijn baard liet staan en djellaba’s met te korte broeken droeg om zich niet boven de armen te verheffen, begon ook deze Mohammed zijn baard te laten groeien en zijn uiterlijk te veronachtzamen. Hij verbrandde al zijn jeugdfoto’s – volgens het salafisme is elke menselijke beeltenis een afgod – en maande zijn familie om de televisie weg te doen. Ook hij had het gevoel dat hij thuiskwam. ‘Salafi zijn onderling heel aardig voor elkaar. Ze zeggen: “We zijn één lichaam, als één orgaan lijdt, lijden we allemaal.”‘

Familie en vrienden waren in eerste instantie blij voor hem. ‘Maar gaandeweg zagen ze me extremer worden en begonnen ze grapjes te maken. “Daar komt de salafi aan,” zeiden ze dan. Hoe meer ik werd uitgelachen, hoe trotser ik werd. Ik wilde me verbinden aan God, die groter is dan alle anderen, daardoor voelde ik me beter dan anderen. Ik deed alles wat hij van me vroeg. En dan fantaseerde ik ondertussen dat God mij meer mocht dan de rest.’

Bij onze vierde ontmoeting vertelt Afif hoe ook hij langzaam wegdreef van zijn familie. Net als bij Mohammed waren zijn moeder en broer in eerste instantie blij met zijn gang naar de moskee. Maar naarmate hij serieuzer werd, zette ook de verwijdering in. Op een dag gingen ze langs bij de moskee en vroegen hem thuis te komen. Afif weigerde en radicaliseerde.

‘Toen ik vijftien of zestien was, hoorde ik voor het eerst over de oorlog in Irak,’ vertelt hij. ‘Met vier anderen, die allemaal ouder waren, keken we bij de imam thuis naar films over het Islamitisch Leger dat in Irak tegen de Amerikanen vocht. Ik wilde ook. Ik was 17. Kort erop kreeg ik een supervisor toegewezen, een assistent van de imam die ook een ver familielid van me is. Ik bewonderde hem, hij was wijs.’ Soms verdween de assistent een maand en kwam dan weer terug, herinnert Afif zich. ‘Er verdwenen geregeld mensen. Als ik ernaar vroeg, zeiden ze: “Vraag er niet naar”. Of: “Die werkt nu in het buitenland.” We praatten over de films die we keken. Het werd steeds normaler, jezelf opblazen voor het goede doel, met als beloning het paradijs.’

Het paradijs klonk aanlokkelijk. ‘Ons leven op aarde is maar kort, het paradijs duurt voor altijd. Afhankelijk van wat je in dit leven doet, beland je in de hel of de hemel. Ik begon te denken dat het leven hierna beter zou zijn.’ Hij lacht verontschuldigend, terwijl zijn ogen onze gezichten aftasten.

Afif vroeg de assistent uiteindelijk of ze niet op haj moeten gaan, de pelgrimstocht naar Mekka. Maar volgens de assistent konden ze zich beter aansluiten bij de strijd in Irak. Hij vroeg de imam of ze niet moesten vechten tegen het dictatoriale regime van Syrië zelf. ‘De imam zei: “Nee, dat zijn onze ouders.”‘ Uiteindelijk vroeg Afif de imam toestemming om te vechten in Irak. ‘Hij zei: “Je gaat naar het paradijs.” Ik vroeg nog: “Is het geen zelfmoord?” Want zelfmoord is haram, verboden. Nee, dat was het niet, zei de imam.’

Explosies

Ook tolk Mohammed kwam door het geloof in actie. Hij was altijd verlegen en timide geweest, maar nam nu steeds vaker de leiding en ging op school soms zelfs voor in gebed. Hij raakte bevriend met een zekere Imad. ‘Hij nodigde mij en een andere jongen op een avond bij hem thuis uit. Imad woonde vlak bij de Amerikaanse basis en vroeg me of ik de explosies hoorde, de aanslagen die voortdurend op de basis werden gepleegd.’ Imad vroeg Mohammed om die te filmen. Hij weigerde met het excuus dat zijn huis te ver van de basis af lag. ‘Later pas begreep ik dat hij me toen uitnodigde voor de jihad. Eerst geven ze je kleine klusjes en zo raak je betrokken. Ik moest er niet aan denken. Salafi haten Amerikanen hartgrondig, maar ik kon ze nooit echt haten, ik ben ze altijd dankbaar geweest dat ze Irak zijn binnen gevallen.’ Een paar weken later stierf Imad bij gevechten.

Kort erop studeerde Mohammed af als beste van de klas en kreeg hij via een klasgenootje een baan op het gemeentehuis van Kirkuk. Hij voelde zich gerespecteerd en nu hij regelmatig in contact kwam met vrouwen, begon hij ook aandacht te besteden aan zijn uiterlijk. Steeds vaker besloot hij thuis te gaan bidden in plaats van in de moskee. ‘Geleidelijk waren steeds meer van mijn vrienden niet-gelovig. Van vijf keer bidden op een dag ging ik naar twee, naar nul keer. Ik herinner me niet wanneer ik ben gestopt.’

Mohammed vertelt me zijn verhaal in een coffeeshop. Hij neemt nog een trekje van zijn waterpijp en zegt: ‘Ik geloof nog steeds en ik neem het mezelf kwalijk dat ik niet meer bid. Ik geloof nog steeds dat dit leven kort is en daarna het echte leven volgt.’

Bomvest

Afif besloot uiteindelijk zijn aardse leven in te ruilen voor het paradijs. Op een doordeweekse dag ging hij ’s ochtends naar school en keerde niet meer terug. Tijdens ons eerste interview vertelt hij dat hij voor vertrek geld van thuis gestolen heeft, ‘mijn rechtmatige erfdeel’, maar later ontkent hij dat weer. Volgens de Sinjar-dossiers doet één op de vier buitenlandse vechters bij aankomst een donatie. In de regio Sinjar zou zelfs driekwart van Al-Qaida’s inkomsten hieruit afkomstig zijn. De gemiddelde Syrische bijdrage is zeventig dollar, Saoedi-Arabiërs geven duizend dollar. Eenenzeventig procent van de donateurs komt voor een zelfmoordmissie. Afif zegt dat hij ging om te vechten, niet om zichzelf op te blazen.

Via het netwerk van Abu Omar staken Afif en de assistent die avond de grens met Irak over. Van Mosul – het hoofdkwartier van Al-Qaida in Irak – ging Afif naar Kirkuk.

Op dit punt worden Afifs verklaringen ongeloofwaardiger. Hij zegt dat er op donderdagavond iets in zijn eten is gestopt en dat hij toen het bomvest heeft omgedaan en op vrijdagmiddag naar de moskee is gewandeld. Maar volgens experts is er zelfs voor een zelfmoordaanslag enige instructie en dus voorbereiding nodig.

Later zegt Afif: ‘Op het moment van de aanslag was ik dronken. Ik was me voor misschien twintig procent bewust van wat ik deed. Ik had de hele dag niet te eten gekregen en heb toen snel gegeten. Daarna werd het vaag. Ik werd wakker in het ziekenhuisbed en daar vertelden ze me wat ik had gedaan. Ik zei: “Dat was ik niet.” Ik herinnerde het me echt niet. Ze bleven het herhalen. Ik was geschokt.’ Hij weigert toe te geven dat er anderen bij waren. Maar die waren er wel, volgens de politie. Vier bliezen zich op in Mosul, de vijfde in Kirkuk, vlak nadat Afif werd gepakt. Onder hen ook de assistent. Van de sjiieten wist hij weinig zegt hij, ‘alleen dat het een sekte is’.

Terrorisme is politiek

Terrorisme heeft weinig met de islam te maken, meent de Amerikaanse terrorisme-expert Robert Pape, die beschikt over een database met ruim driehonderd zelfmoordaanslagen wereldwijd. Zelfmoordaanslagen worden niet gedreven door religie, maar door een strategisch doel: om moderne democratieën zover te krijgen dat zij zich terugtrekken uit een land dat zij als het hunne beschouwen. In dat kader is het niet verwonderlijk dat Mohammed uiteindelijk niet tot geweld overging – hij haat de Amerikanen immers niet – en dat veel aanslagen juist gepleegd worden door Saoedi-Arabiërs.

Volgens Mohammed is er nog een ander verschil tussen Afif en hem. ‘Afif kwam de verkeerde tegen en luisterde naar hem. Ik heb altijd verschillende bronnen geraadpleegd. Maar als ik de verkeerde was tegengekomen, schat ik de kans dat het ook met mij fout was afgelopen op tachtig procent.’ Hij legt uit: ‘Je hebt drie typen moslims: zij die met de handen de wereld veranderen, zij die dat met woorden doen en zij die het met hun hart doen, door te bidden. Ik bad. Afif koos het eerste. Van religie naar vechten voor je geloof is een grote stap. Als je kiest voor vechten voor je geloof, dan kies je voor de overwinning en maak je je eigen leven daaraan ondergeschikt. Met jezelf opofferen voor je religie verdien je een toppositie in het paradijs.’

De Israëlische hoogleraar psychologie dr. Ariel Merari, hoofd van het centrum voor politiek geweld aan de universiteit van Tel Aviv, bestudeerde Palestijnse zelfmoordenaars en voegt er in een telefonisch interview aan toe: ‘Uit psychologische tests blijkt dat veel zelfmoordenaars afhankelijke types zijn die het moeilijk vinden om “nee” te zeggen. Ze worden makkelijk beïnvloed door iemand met charisma. Het ontbreekt hun aan zelfvertrouwen.’

Zelfmoordenaars komen uit alle lagen van de bevolking, benadrukt hij. Ze zijn meestal begin twintig, de leeftijd waarop je ook het meest vatbaar bent voor extreme ideeën. ‘Bijna alle zelfmoordenaars die het hebben overleefd, zeggen dat ze het niet nog eens zouden doen. Ze zeggen: “Allah wilde niet dat ik het deed, anders was het me wel gelukt”.’

Franse loopbrug

Afif zegt: ‘Wij gevangenen praten onderling nooit over waarom iemand vast zit. Eén keer vroeg iemand het me. Ik zei dat ik het verleden probeer te vergeten. Ik herinner me vooral pijnlijke dingen, zoals de dood van mijn vader. Het is niet goed om je in de gevangenis verdrietige dingen te herinneren, het is moeilijk om met die dingen om te gaan als je vast zit. Van verdrietige dingen word ik onrustig.’

Zijn proces moet een dezer dagen beginnen. Afif hangt een gevangenisstraf boven het hoofd van vijftien tot twintig jaar, maar zelf weet hij van niets en droomt van een leven buiten, liefst in Irak, want in Syrië wacht hem opnieuw gevangenisstraf. Syrië treedt hard op tegen jongens als Afif; er is het Syrische Baath-regime veel aan gelegen de Amerikaanse beschuldigingen te ontkrachten dat het zou bijdragen aan het geweld in Irak.

Ik overhandig Afif foto’s van zijn geboorteplaats Deir ez-Zor en van de wijk waar hij vandaan komt. Lang staart hij naar de foto van de Franse koloniale loopbrug waar leeftijdsgenoten vanaf springen, zoals hij nog maar een paar jaar geleden deed. ‘De eerste keer was ik bang. Ik ben bang voor diep water, bang om te verdrinken. Maar ik zag dat mijn vrienden het deden. Toen deed ik het ook. Het voelde heerlijk. Zo was het ook met het bomvest. Eerst was ik bang, maar toen ik op films zag dat anderen het konden, dacht ik, dan kan ik het ook. Ik raakte mijn angst kwijt. Ik haatte niemand, ik voelde alleen sympathie voor Irak.’

Dit verhaal kwam mede tot stand met een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten en een subsidie van het NCDO. Met dank aan Jenda Terpstra. Onlangs verscheen van de Paulien Bakker het boek ‘Een romantisch volk. Verslag uit een Iraakse oliestad’ (Atlas, 235 p.)