<div class="lead">Na een juridische strijd kreeg Jhim Lamoree eindelijk de rapporten in handen en las tot zijn verbazing: het schilderij Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III is níét kapot gerestaureerd.</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Drie jaar geleden deed ik een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur, met hulp van de vakbond NVJ. Ik wilde de rapporten over de restauratie van het schilderij Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III inzien. Ik vroeg me af in hoeverre het schilderij door de Amerikaanse restaurateur Daniel Goldreyer was beschadigd.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De gemeente Amsterdam zette de hakken in het zand.<br />Ik stuitte op de kwestie bij mijn onderzoek voor mijn boek <i>Stedelijk Museum Amsterdam. Het hart van de tijd.</i> De gemeente bestreed de openbaarmaking van de rapporten tot aan de Raad van State uit vrees voor financiële claims van de weduwe van Goldreyer. Bij die eventuele claims kan het museum nu zeggen alles te hebben gedaan die rapporten niet openbaar te maken. <br />Twee weken geleden vonniste de Raad van State in mijn voordeel. Nu liggen de feiten op straat en kan de muur die om Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III was gemetseld, afgebroken worden. </p>
<p><b>Opluchting</b></p>
<p>En ik las meteen goed nieuws. Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III, een van de iconen van de abstracte kunst in de collectie van het Stedelijk Museum, kan gered worden. Goldreyer heeft twee vernislagen aangebracht op de oorspronkelijke verflagen van Barnett Newman. Twee dunne aan elkaar verkleefde lagen weliswaar, maar toch een reden voor optimisme. Wat een opluchting!</p>
<p>Het betekent dat Goldreyer zich tenminste aan een van de internationaal vastgestelde codes voor restauratie heeft gehouden: de door de restaurator gebruikte materialen moeten te verwijderen zijn zonder het origineel te beschadigen. Eenvoudig zal dat niet zijn, om niet te zeggen een hels karwei, zowel het verwijderen van de verflagen die Goldreyer heeft aangebracht als het intact houden van het origineel. Hoogstwaarschijnlijk zal ook het Japanse papier aan de achterkant van het doek waarmee de sneden aan elkaar zijn geplakt verwijderd moeten worden. Dat papier laat zijn sporen na aan de voorkant van het doek en dat wil je niet, zeker niet bij een monochroom rood vlak, waaruit Who’s Afraid voornamelijk bestaat. Een dergelijke operatie zal hoe dan ook veel tijd en geld kosten, maar ze is te doen.</p>
</p></div>
<div class="wpg-element streamer">
<blockquote>
<p>Restaurateur Goldreyer werd ook verweten dat zijn handelingen niet omkeerbaar waren, maar dat blijkt nu niet zo te zijn.</p>
</blockquote>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Door de consternatie die in 1991 na de restauratie van Goldreyer uitbrak, werd het even saillante als cruciale detail van de vernislagen over het hoofd gezien. In de rapporten, die het Gerechtelijk Laboratorium na de restauratie van Goldreyer heeft uitgevoerd, komen ze nu tevoorschijn. </p>
<p>Daarin wordt overigens bevestigd dat de restaurator het enorme rode vlak dat Newman schilderde in zijn geheel heeft overschilderd. Niet met een, maar met drie lagen dekkende rode alkyd, een verfsoort waarmee vooral raamkozijnen worden geschilderd. In de rapporten staat niet dat Goldreyer daarbij een verfroller gebruikte, maar dat kan je gezien het rulle oppervlak gevoeglijk aannemen. Terwijl Newman lijnolie had gebruikt en kwasten.</p>
<p>De indruk werd gewekt dat daardoor de oorspronkelijk verflagen van Newman voorgoed uit het zicht verdwenen waren. In elk geval had Goldreyer de levendige, zijdeachtige huid van het schilderij en het effect van een diepe, rode zee die de toeschouwer als het ware overspoelt, veranderd in een ongenaakbare tegel van rood beton. Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III leek voorgoed besmet. De restaurator had het schilderij niet gered, maar de doodsteek gegeven.</p>
</p></div>
<div class="image clear"><a href="https://www.vn.nl/upload_mm/f/f/9/45412_fullimage_1020217_preview-2.jpg" class="caption" title="https://www.vn.nl/upload_mm/f/f/9/45412_fullimage_1020217_preview-2.jpg"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/09/706f9971-6cfd-4a0c-8c22-0c8e10b01762_1020217_preview.jpg" width="600" height="216"alt="Hier zie je afbeeldingen van diverse verfmonsters van het schilderij. De nummers geven een laag aan: a t/m f zijn verf- en vernislagen aangebracht door Goldreyer, g is de meest cruciale laag die Goldreyer op de oorspronkelijke verflaag heeft aangebracht, h staat voor de oorspronkelijke lagen door Newman aangebracht en i is de grondering. Foto is afkomstig uit het rapport. Klik op op de afbeelding voor een grotere weergave." border="0" /></a><em class="credit">Hier zie je afbeeldingen van diverse verfmonsters van het schilderij. De nummers geven een laag aan: a t/m f zijn verf- en vernislagen aangebracht door Goldreyer, g is de meest cruciale laag die Goldreyer op de oorspronkelijke verflaag heeft aangebracht, h staat voor de oorspronkelijke lagen door Newman aangebracht en i is de grondering. Foto is afkomstig uit het rapport. Klik op op de afbeelding voor een grotere weergave.</em></div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Verfhuid</b></p>
<p>De winst van de openbaarmaking van die rapporten is dat de besmettingsgraad van het schilderij nu kan worden bepaald. Uit de monsters die het laboratorium op een aantal plekken van het schilderij heeft genomen, blijkt dat Goldreyer inderdaad rigoureus te werk is gegaan, maar niet zo desastreus als tot nu toe werd aangenomen. De vernislagen die hij direct op de originele verflagen van Newman heeft aangebracht, kunnen in principe de redding van het schilderij betekenen. Daarmee heeft Goldreyer zich in elk geval gehouden aan de reversibiliteit van zijn handelingen. </p>
<p>Er is wat dat betreft een precedent. Het Stedelijk heeft een schilderij van Ellsworth Kelly gerestaureerd dat in het verleden ook door Goldreyer met alkyd was overschilderd. De overschildering was hinderlijk geel geworden en werd verwijderd, een handeling die niet zonder repercussies was voor de oorspronkelijke verfhuid van Kelly. Maar welke restauratie is dat niet? En het beoogde effect van een herstel van de picturale kwaliteit werd benaderd. Als een schilderij van Kelly op een bevredigende manier hersteld kan worden, waarom Who’s Afraid dan niet?</p>
</p></div>
<figure id="post-32151 media-32151" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/09/54b17ce3-a83d-4ceb-83f1-b573e3a54322_Foto17_preview.jpg" alt="Geknoei: dit is een uitvergrote rode verfspat van Goldreyer in de blauwe strook van het schilderij." /><figcaption>Geknoei: dit is een uitvergrote rode verfspat van Goldreyer in de blauwe strook van het schilderij.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het Stedelijk is nu aan zet. Het staat net als na de beschadiging van het schilderij in 1986 voor de keuze: zo veel mogelijk terugbrengen naar de oorspronkelijke staat of zo laten? Helaas weigert het museum tot nu toe elk commentaar. Kennelijk vreest het juridische repercussies van de weduwe van Goldreyer en diens zoon, die de restauratiepraktijk van zijn vader heeft overgenomen. Maar een leven in angst is maar een half leven. Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III is niet te zien, het blijft opgeborgen in het depot. De nieuwe artistiek directeur zou het dossier kunnen oppakken.</p>
<p>Alleen Stedelijkdirecteur Rudi Fuchs, aangenaam eigenwijs als hij is, heeft het gerestaureerde schilderij een keer opgehangen. Hij vond het ‘vernieuwde schilderij van Newman nog steeds van de meester’. Met de feiten in de geopenbaarde rapporten in de hand kan nu de discussie weer gevoerd worden. Doel is natuurlijk een herstel van de oorspronkelijke picturale kwaliteiten van het schilderij. Over hoe dat doel te bereiken kan weer gepraat worden.</p>
<p><b>Haat</b></p>
<p>Alle ellende begon op vrijdagmiddag 21 maart 1986. Die middag sneed Gerard Jan van B. met een stanleymes een aantal japen in Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III. Door het lezen van een boek over Carel Willink was zijn haat tegen de volgens hem onterechte dominantie van de abstracte kunst aangewakkerd. Zijn woede reageerde hij af op het schilderij van Newman met messneden van in totaal vijftien meter. Who’s Afraid zag eruit alsof het aan flarden was gesneden. Dat kadaver, zoals toenmalig directeur van het Stedelijk Wim Beeren het ernstig beschadigde schilderij omschreef, werd na uitgebreide consultaties gerestaureerd door Daniel Goldreyer. Dit gebeurde op voorspraak van onder anderen Annalee Newman, de weduwe van de schilder. Volgens haar zou het doek bij Goldreyer in goede handen zijn. Hij had eerder werken van Newman onder handen genomen, naar diens volle tevredenheid. Ook andere beroemde kunstenaars als Ellsworth Kelly en Frank Stella schakelden Goldreyer regelmatig bij restauraties van hun werken in. </p>
</p></div>
<figure id="post-32151 media-32151" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/09/f889ec0c-2151-456d-9ad0-81352e35ca83_Rapport-voorplat_preview.jpg" alt="Goldreyer had daarmee ten minste drie andere restauratieregels overtreden." /><figcaption>Goldreyer had daarmee ten minste drie andere restauratieregels overtreden.</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Het land was te klein toen het gerestaureerde doek in het Stedelijk aan de pers werd getoond. Meteen werd duidelijk dat het picturale effect dat Newman had beoogd achter de verflagen van Goldreyer was verdwenen. En dat de kleur rood, die bij Newman naar oranje neigde, een andere was. Goldreyer had daarmee ten minste drie andere restauratieregels overtreden. Zijn toevoegingen hadden zich niet beperkt tot de beschadigde delen van het schilderij, zoals hij steeds had beweerd. Hij had zonder overleg met de begeleidingscommissie, die het Stedelijk had ingesteld, het doek overschilderd. En uit het verslag dat Goldreyer na afloop van zijn restauratie naar het Stedelijk faxte, blijkt dat hij de stappen die hij tijdens de restauratie had gezet nauwelijks had gedocumenteerd. Hem werd ook verweten dat zijn handelingen niet omkeerbaar waren, maar dat blijkt nu niet zo te zijn.  </p>
<p>Ook Stedelijkdirecteur Wim Beeren werd aan de schandpaal genageld, maar uit de nu geopenbaarde rapporten en interne stukken blijkt dat hij juist zeer zorgvuldig heeft geopereerd. In zijn verslag aan de wethouder legde hij stap voor stap uit wat er was gebeurd. Zo was bij zijn inspectie van het gerestaureerde schilderij in het atelier van Goldreyer op Long Island ook de advocaat van de restaurator aanwezig. Beeren zat klem. Om het schilderij weer veilig naar Amsterdam te loodsen, kon hij moeilijk anders dan bevestigen dat die restauratie goed en bevredigend was. </p>
<p>De nasleep van de restauratie werd een juridisch gevecht. Goldreyer daagde niet alleen het museum en de gemeente Amsterdam (eigenaar van het schilderij), maar ook zijn critici, onder wie Elisabeth Bracht, de restauratrice van het Stedelijk, en Ernst van de Wetering, kenner van Rembrandt en deskundige in de ethiek van het restaureren, voor het gerecht wegens smaad en reputatieschade. Amsterdam spande een rechtszaak tegen Goldreyer aan wegens wanprestatie. In 1997 werden de geschillen geschikt, onder conditie dat de rapporten van het Gerechtelijk Laboratorium niet geopenbaard zouden worden. Maar ook met de clausule dat Who’s Afraid in een wetenschappelijke context onderwerp van gesprek kan zijn. Dat is voor het Stedelijk de oplossing om het schilderij een nieuw leven te geven. Goldreyer ontving van de gemeente 100.000 gulden. Voor de restauratie had hij eerder al 450.000 dollar ontvangen. Aan proceskosten had de gemeente 1,3 miljoen gulden uitgegeven. De restauratie van het schilderij en de juridische repercussie daarvan hadden meer dan twee miljoen gulden gekost, oftewel bijna één miljoen euro.</p>
</p></div>
<figure id="post-32151 media-32151" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2013/09/95d71b2a-ac51-4c49-a015-a22a750e1c04_83807023_preview.jpg" alt="AmericaBarnett Newman aan het werk in zijn studio (100 Front Street) New York. Foto: Fred W. McDarrah/Getty Images)" /><figcaption>AmericaBarnett Newman aan het werk in zijn studio (100 Front Street) New York. Foto: Fred W. McDarrah/Getty Images)</figcaption></figure>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Cathedra</b></p>
<p>Net als Cathedra, dat andere, enorme, blauwe schilderij van Barnett Newman in de collectie van het Stedelijk, zou Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III nu opnieuw gerestaureerd kunnen worden. Cathedra werd op 21 november 1997 op een soortgelijke manier beschadigd als Who’s Afraid elf jaar daarvoor. En weer door Gerard Jan van B. </p>
<p>Het schilderij, dat in 1970 door Goldreyer met instemming van Newman met een doorzichtige alkydhars was bespoten, werd door Stedelijkrestauratrice Elisabeth Bracht samen met Irene Glanzer en Louise Wijnberg op een bevredigende manier hersteld. Van die restauratie verscheen een prachtig boekje. Nu is het de beurt aan Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue III. </p>
<p><i>Jhim Lamoree, ‘Stedelijk Museum Amsterdam. Het hart van de tijd’, Bas Lubberhuizen, 208 p., € 34,90</i></p>
<p><i>Jhim Lamoree sprak op 26 september in EenVandaag over zijn ontdekking:</i></p>
</p></div>
<div class="wpg-element paragraph">                                        <object type="application/x-shockwave-flash" data="https://www.eenvandaag.nl/v/104019" width="500" height="281"><param name="movie" value="https://www.eenvandaag.nl/v/104019" ></param><param name="allowfullscreen" value="true" ></param><param name="allowscriptaccess" value="always" /></object><img decoding="async" src="https://nl.sitestat.com/klo/po/s?eenvandaag.player.embed.video_id.104019&amp;category=eenvandaag&amp;ns_webdir=eenvandaag&amp;ns_channel=nieuws_informatie&amp;po_source=video&amp;ns_context=partnersites&amp;ns_auto=&amp;po_sitetype=plus" width="1" height="1" alt="sitestat"> <script type="text/javascript">var gaJsHost = (("https:" == document.location.protocol) ? "https://ssl." : "https://www.");document.write(unescape("%3Cscript src='"+gaJsHost+"google-analytics.com/ga.js' type='text/javascript'%3E%3C/script%3E"));</script><script type="text/javascript">try{var pageTracker = _gat._getTracker("UA-11792878-1");pageTracker._trackPageview();}catch(err){}</script>        </div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Meer over Barnett Newman?</b></p>
<p>Op YouTube een filmpje waarin Newman uitlegt hoe hij tot zijn karakteristieke abstracte stijl is gekomen. De doorbraak was een klein, rood doek, Onement I, dat hij schilderde op zijn verjaardag in 1948. Het duurde negen maanden voordat hij het zelf helemaal begreep.</p>
<p><iframe width="480" height="360" src="//www.youtube-nocookie.com/embed/N6sU6ft9Xjg" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></p>
<p>De website <a href="https://www.barnettnewman.org/" class="normal" title="https://www.barnettnewman.org/">www.barnettnewman.org</a> die gewijd is aan leven en oeuvre van Barnett Newman is een van de betere kunstenaarssites. Met onder andere een chronologie waaruit de strijd die Newman leverde  om erkenning te krijgen hartverscheurend duidelijk wordt. </p>
</p></div>


Jhim Lamoree

Het verloren schilderij kán gered

DOGE in Den Haag

Komt ook naar Den Haag

De DOGE-kettingzaag

Instanties schieten tekort

Pesten

De innerlijke Ad Melkert

Teun van de Keuken

'Ik heb alles gegeven'

Tim Hofman 

De temperatuur stijgt

Analyse van Hans Stegeman

'Ik heb van weinig dingen spijt'

Peter R. de Vries (1956-2021)

Slavernijexcuses 

Keti Koti

Lezen met Marilyn Monroe

Cultuurtip

Musk is geen self made man

Biljonairsprobleem