Hans Against the Machine

Er was een moment, ergens in de debatten over de stikstofcrisis, waarop een boer in een tv-studio zei: dit is mijn leven. Niet mijn baan. Mijn leven. De presentator knikte begripvol en vroeg daarna naar de kansen voor agrarische omschakeling.
Dat knikje, dat is waar het misgaat. We hebben geleerd om verlies te herkennen, maar we kunnen het niet verdragen. Het is vaak niets anders dan erkenning als doorgangsstation naar de volgende dia die dan toch een betere toekomst belooft. Verlies benoemen, en dan meteen ombuigen. Want verlies is negatief, en negatief past niet in een verhaal over vooruitgang.
Het spijt me om te zeggen, maar dat vooruitgangsverhaal werkt niet meer. Mensen zijn niet dom, lege beloften voelen en zien ze. De groei die zou doorsijpelen. De transitie die maar even pijn zou doen. Steeds weer die belofte van een morgen waarin het verlies van vandaag wordt goedgemaakt, gemeten in dezelfde munt als waarin het verloren ging: meer inkomen, meer groei.
En dus zoeken mensen houvast elders. De eerste vluchtroute is nostalgie. Een verleden dat in de herinnering beter was, overzichtelijker, eerlijker. Het verleden biedt iets wat het heden niet biedt: de zekerheid dat het bestond.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-oktober-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘boycot met ons mee’! Heb jij hem al in huis?1 oktober 2026</a>
<h5>Techno-fantasie</h5>
De tweede vluchtroute is de techno-fantasie. Kernfusie, AI, geo-engineering. De belofte dat de vindingrijkheid ons er wel uittrekt, als de markt de ruimte krijgt. Dat een megalomane gek met volkomen onrealistische plannen voor de verovering van de ruimte zoveel investeerders kan trekken is de beste verbeelding van de absurditeit van ons vooruitgangsgeloof. Beide routes vermijden hetzelfde: de reële optie dat het verlies dat we incasseren, niet wordt goedgemaakt.
Wat we weigeren te accepteren, is dat de toekomst een andere lijn volgt dan het verleden. We rekenen morgen uit door de grafiek van gisteren door te trekken: de bevolking blijft groeien, de kinderen doen het beter dan wijzelf. Maar in delen van Europa buigt de bevolkingslijn na decennia van groei nu af. En dat een volgende generatie het beter krijgt, beter opgeleid is en langer en gezonder leeft, houdt in veel landen steeds minder stand. Het is het einde van de opgaande lijn die zo vanzelfsprekend leek.
Dat klinkt als verlies. En dat is het ook. Maar wie de lijn durft los te laten, hoeft zich niet meer te meten aan een toekomst die toch niet komt. Een economie die stopt met groeien, kan gewoon ophouden met teleurstellen. Minder mensen betekent niet automatisch minder welvaart, het kan ruimte teruggeven.
De Duitse socioloog Andreas Reckwitz beschrijft precies dit mechanisme. Moderne samenlevingen produceren voortdurend verlies, ze slopen levensvormen, gemeenschappen, zekerheden. Ze noemen dit echter vooruitgang. Wat verdwijnt is niet alleen een baan of een dorp, het is de erkenning dat je manier van leven ertoe deed. Wie die erkenning kwijtraakt, verliest de grond waarop zijn leven zin had.
<blockquote>Een economie die stopt met groeien, kan ophouden met teleurstellen</blockquote>
Wie niet mag rouwen terwijl er wel degelijk verlies is, zoekt een andere taal voor wat hij voelt. Soms is dat boosheid, soms wantrouwen: de overtuiging dat de mensen aan de top het allemaal bewust zo hebben geregeld. Dat zijn geen irrationele reacties op een rationeel systeem, maar begrijpelijke reacties op een systeem dat weigert te benoemen wat het aanricht.
Dat is de voedingsbodem van populisme: het gevoel nooit serieus genomen te zijn in wat je kwijtraakt. Wie dat blijft negeren, maakt het erger. Ongefundeerd vooruitgangsgeloof is de versneller van institutionele erosie. Alleen als we erkennen dat er verlies is, kunnen we toewerken naar een realistisch toekomstbeeld.
Ik ben een optimist. Ik geloof dat een geloofwaardig verhaal over de toekomst mogelijk is. Maar dat vraagt iets wat we nauwelijks hebben geoefend: verlies erkennen zonder het meteen te repareren.
Ja, er verdwijnen waardevolle zaken. Een bedrijf dat generaties lang in de familie was. Een dorp waarvan het karakter verandert. En ja, dat is erg. Maar dat verlies hoeft niet te worden opgelost. Het moet alleen worden toegelaten.
Rouw is geen zwakte en geen stilstand. Het is de enige manier om te wennen aan een toekomst die een andere lijn volgt dan het verleden beloofde. Zolang we verlies blijven ombuigen, voeden we het ongenoegen dat we zeggen te willen keren. Het alternatief voor nostalgie of techno-fantasie is geen nieuw groot verhaal. Het is realisme. Ruimte voor wat er werkelijk is.
Het is de moed om de boer te laten zeggen: dit was mijn leven. En hem niet meteen te vragen naar de kansen.
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Macro-econoom Hans Stegeman neemt het wekelijks op tegen de vastgeroeste ideeën die systeemverandering in de weg staan.
</div>

Economie

Samenleving

Hans Stegeman

Het verlies hoeft niet opgelost

Ook links wint

Links wint wel

Verhaal van de Week

De techlobby regeert

Nieuws

Repressie in Marokko

Reportage

Waar vechten we voor?

Teun van de Keuken

Van foodblog tot verzetskrant

Werken loont niet

Secretaris-generaal

Gezocht

Totaal boycot op Israël?

Debat