Het nieuwe verantwoorde kinderboek

‘Schipper mag ik overvaren, ja of nee?’ Een moeder met een klein jongetje in een buggy loopt langs. Ze zingt. Het is een Marokkaanse vrouw met een hoofddoek. Een klein voorbeeld van geslaagde integratie, toevallig illustratief voor de winkel waarlangs ze loopt. Spinzi is een boekwinkeltje in de Van der Pekstraat, een volksbuurt in Amsterdam-Noord, met ‘eigenwijze kinderboeken’. Spinzi is gespecialiseerd in boeken waarin prinsessen stoer zijn of papa wel eens afwast, waarin de kindertjes niet per se blank zijn en ouders niet per se een vader en een moeder.

Eigenlijk dus: zoals de wereld is (afhankelijk van waar je woont, dat wel). Geëmancipeerde, multiculturele kinderboeken waarin de maatschappij moderner en vooral representatiever wordt afgebeeld dan volgens het ouderwetse standaardverhaal. De kleine winkel staat er vol mee. Op planken langs de wanden prijken titels als Boeddha’s beestenboek, My First Kafka en Een, twee, drie, vier, hoofddoek van plezier.

Als je een kinderboek zoekt waarin mama werkt of ouders in scheiding liggen, is het er. Boeken waarin Sinterklaas witte of gekleurde Pietjes bij zich heeft in plaats van zwarte. Een kinderboek over de dood. Over homoseksuele liefde, over een meisje dat piraat wil worden. Is dat nodig? Ja, zeggen ze bij Spinzi. Een groot deel van de boeken die wij voorlezen aan onze kinderen en kleinkinderen en een groot deel van de boeken waarmee ze leren lezen op school, gaat uit van ouderwetse rolpatronen en gezinsvormen, alle feministische golven ten spijt.

Genderclichés

De laatste tijd woeden er discussies in de media over seksestereotypering in speelgoedcatalogi en de vraag waarom kinderstofzuigertjes altijd roze zijn. Het idee dat boeken ook invloed uitoefenen op hoe kinderen tegen de wereld aankijken, ontbreekt veelal in deze discussie. Onterecht, volgens Kim Blackburn, eigenaresse van Spinzi. ‘Volgens mij zijn boeken veel belangrijker qua kennisoverdracht dan bijvoorbeeld speelgoed,’ zegt zij.

‘Als je bedenkt dat wij literatuur zien als een luikje naar een wereld groter dan wijzelf, als middel om ons perspectief te verbreden en inlevingsvermogen te vergroten, zouden boeken en prentenboeken bij uitstek een rol kunnen spelen in het uit de weg ruimen van onder andere genderclichés. Wat voor stereotyperingen je in kinderboeken overbrengt en bevestigt, doet ertoe.’

In onderzoeken over seksestereotypering kom je verschillende verhalen tegen. Jonge kinderen vertonen van nature man- en vrouwstereotype gedrag, blijkt. Aan de andere kant: veel jonge kinderen vallen daarbuiten, door persoonlijke, ‘andere’ voorkeuren of een minder traditionele leefomgeving. ‘Alles maar toeschrijven aan biogenetische factoren, à la Dick Swaab, vind ik determinerend,’ zegt Blackburn.

Laurens Buijs doet aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar emancipatie en de maatschappelijke rol van homoseksuelen. Ook hij herkent een huidige tendens om zoveel mogelijk op biologische verschillen af te schuiven. ‘Het lijkt een trek van deze tijd om te denken: jongetjes en meisjes zijn nu eenmaal anders,’ zegt Buijs. ‘Ik wil niet ontkennen dat er verschillen bestaan. Maar alles wordt wel heel snel “gegendert”.

Speelgoed, muzieklessen, sporten, films, boeken. Als men het niet in hokjes kan indelen, ontstaat er kortsluiting, blijkbaar. Het feminisme zat hier bovenop, wilde ooit de kinderboeken veranderen en het onderwijs anders inrichten. Maar die beweging heeft een knauw gekregen. Daardoor liggen dit soort projecten ook op hun gat.’

Omgedraaid voorlezen

Het idee voor de winkel ontstond nadat Blackburn haar bachelorthesis had geschreven, waarvoor ze een reeks AVI-boeken onderzocht. AVI is een leesmethode die op naar schatting 75 procent van de Nederlandse basisscholen wordt gebruikt. In de onderzochte AVI-boeken bleken personages op basis van hun sekse overwegend verschillend gepresenteerd te worden.

Volwassen vrouwen zijn moeder of juf, terwijl mannen diverse beroepen uitoefenen en zelden huishoudelijke taken doen. Het beeld sluit aan bij eerder – veelal Amerikaans – onderzoek naar kinderboeken. Vrouwelijke karakters waren daarin lief, volgzaam en dienstbaar, mannelijke personages doorgaans actief, ‘de leider’ of ‘redder in nood’.

In 2007 verscheen een wetenschappelijke publicatie van hoogleraar economie David Anderson en hoogleraar psychologie Mykol Hamilton. In de tweehonderd populaire kinderboeken die zij onderzochten, komen bijna twee keer zoveel mannelijke als vrouwelijke karakters voor. De vrouwen zijn meestal huisvrouw, terwijl mannen een breed scala aan beroepen hebben. Eerder verscheen The Invisible Father – ook van Anderson en Hamilton – waaruit bleek dat vaders in Amerikaanse kinderboeken overwegend afzijdige figuren zijn.

‘Het toekomstbeeld voor meisjes in kinderboeken, ook in Nederland, gaat vaak niet verder dan huisvrouw of basisschooljuf – een andere pedagogische rol. Ik vind dat onhoudbaar,’ zegt Blackburn. ‘Ik heb zelf gestudeerd en daarnaast altijd gewerkt, ik ben het gevolg van een in die zin geslaagde emancipatiegolf uit de jaren zestig. En dan krijg je een kind, sla je een boek open en bakt mama koekjes. Niet dat daar iets mis mee is, maar het klopt niet met mijn eigen leven of wat ik om me heen zie.’

Nieuw is haar bezwaar niet. Geëmancipeerde moeders lazen in de jaren tachtig Jip en Janneke ‘omgedraaid’ voor. Als Janneke bang was voor spinnen en Jip niet, draaiden ze bij het voorlezen de namen om.

Lesbische prinsesjes

Naar schatting beschouwt zeven procent van de Nederlandse mannen en zes procent van de Nederlandse vrouwen zichzelf als homoseksueel, volgens cijfers van Rutgers WPF. Dat zijn twee kinderen per klas. Wellicht nog veel belangrijker dan dit cijfer is het gegeven dat kinderen zich niet altijd thuis voelen in de gebruikelijke typeringen van jongetjes die in bomen klimmen of meisjes die met poppen spelen. ‘Het gaat niet alleen om de positie van vrouwen of van homo’s,’ zegt Laurens Buijs.

‘Een man moet bijvoorbeeld altijd “de stoere en dappere” zijn. Dat heeft invloed op hoe jongens in de puberteit betekenis geven aan hun mannelijkheid. Het zou voor jongens wellicht prettig zijn als ze ook wel eens wat minder stoer mogen zijn.’ Ook in Nederland groeien de meeste kinderen op met Nijntje, Jip en Janneke, Disneyfilms en daarna AVI-boekjes op school. De burgermeester, de dokter en de koning zijn daarin altijd mannen, terwijl bijvoorbeeld bijna de helft van alle huisartsen in Nederland op dit moment vrouw is.

Philippe Werck, directeur van uitgeverij Clavis, zegt erop te letten bij het uitgeven van kinderboeken. Werck: ‘We hebben Zaza speelt doktertje uitgegeven, over een donker meisje dat graag arts wil worden. Het benadert meer de realiteit dan traditionele verhalen.’ Tegelijkertijd ziet hij ook dat mensen over het algemeen graag vasthouden aan stereotypen. ‘Ja, de beeldvorming loopt achter op de werkelijkheid.’

In het kinderboekenfonds streven hij en zijn collega’s desondanks naar zoveel mogelijk diversiteit in families. ‘We hebben al twee vaders met een geadopteerd kindje, ingewikkelde samengestelde gezinnen. Een boek over een echtscheiding. Zo kunnen kinderen de kleurrijkheid van de maatschappij leren kennen.’ Het aantal kinderen in Nederland dat opgroeit bij twee biologische ouders, neemt zienderogen af, blijkt uit cijfers.

Werck: ‘Je hoeft zelf geen homo te zijn om een boek over twee lesbische prinsesjes voor te lezen. Ik geloof dat intelligente mensen graag breedheid meegeven aan hun kinderen en bepaalde onderwerpen bespreekbaar willen maken. In die zin is het ook commercieel interessant.’‘Normale’ kinderen uit ‘traditionele’ gezinnen zijn net zo goed gebaat bij een meer diverse presentatie in kinderboeken, vindt ook Kim Blackburn. Zodat de beeldvorming discriminatie en pestgedrag over anders zijn in elk geval niet langer – impliciet – legitimeert.

In Amsterdam was in 2012 al precies de helft van de bevolking van allochtone afkomst, 15,2% westers allochtoon en 34,7% niet-westers volgens cijfers van het CBS. Veel van hen, zeker niet-westerse allochtonen, zullen zich niet in bestaande kinderboeken herkennen. Er bestaan nationale campagnes ter leesbevordering van kinderen, op consultatiebureaus en scholen zie je daarvan posters hangen.

Maar, zegt de boekwinkeleigenaresse: ‘Je kunt wel tegen Marokkaanse ouders zeggen dat ze hun kinderen meer moeten voorlezen, maar als het aanbod vervolgens alleen maar Kaatje en Sem met blauwe ogen en blonde haren is, kunnen ze zich daarmee minder goed identificeren.’ Tijdens de Nationale Voorleesdagen kwamen – overwegend Marokkaanse – jongeren uit de buurt bij Spinzi voorlezen. Ze mochten een boek uitzoeken in de winkel. Zonder uitzondering pakten ze Het boek over een doek, over een meisje met een hoofddoekje.

Alleen maar blanke gezinnen

Spinzi heeft speciale aandacht voor boeken die tot stand komen via Inclusive Works (www.inclusiveworks.eu), een maatschappelijk adviesbureau dat via onderzoeken en projecten minderheden bij elkaar brengt die anders niet snel bij elkaar worden gebracht. Homoseksuelen en allochtonen, of ouderen en allochtonen.

Laura Coello Eertink, de oprichtster van Inclusive Works, zegt: ‘We kregen veel vragen vanuit onze omgeving of we ons met kinderliteratuur konden bezighouden, omdat er bijna alleen maar blanke gezinnen in voorkomen. Voor buitenlandse of gemixte gezinnen kan het best pijnlijk zijn zichzelf nooit in een boek terug te zien. Daarnaast hebben zij net zo goed behoefte aan moderne rolpatronen.’

Coello gelooft dat emancipatie tegelijkertijd op verschillende gebieden moet plaatsvinden en ging daarom samenwerken met uitgeverij Clavis. Daaruit kwam bijvoorbeeld het prentenboek Prinses Nina voort, waarin prinses Nina verliefd wordt op prinses Melowo uit Ghana. Ook het onlangs gepubliceerde Tellen en rijmen met de familie muis kwam tot stand via deze samenwerking.

Zo begint het: ‘Mama is mooi en lief, maar ook heel sterk. Ze zaagt, timmert en boort op haar werk. Papa kookt, strijkt en wast, terwijl hij op de kindjes past.’ Familie Muis is een gemixt gezin, de donkere papa kookt (Surinaamse) kip met bruine bonen. Op dit moment staat via Inclusive Works een internationale prijsvraag open voor een nieuw kinderboek waarin ze behalve een multicultureel gezin graag een wat minder stereotiepe verbeelding van ‘opa en oma’ zouden zien. ‘Want,’ zegt Coello, ‘oma is tegenwoordig ook niet meer per se een oude vrouw met een knotje die breit.’

Openheid faciliteren

Maar zijn de boeken met verantwoorde thema’s of moderne gezinssamenstellingen ook nog góéd? Soms niet. Soms ligt het geëngageerde thema er zo dik bovenop dat er van literaire kwaliteit niet veel overblijft. De eigenaresse van Spinzi koopt het liefst boeken in waarin het meisje met kroeshaar of de twee moeders niet per se het onderwerp zijn. Zoals Filola wil een krokodil, waarin alleen terloops wordt gemeld dat Filola twee moeders heeft.

‘Anders is het weer de uitzondering die de regel bevestigt. Sommige uitgeverijen laten iets vertalen omdat ze alleen maar “een thema” in hun fonds willen, zonder aandacht te besteden aan de kwaliteit van het verhaal of de illustraties. Ik zoek juist boeken uit die het anders doen dan de thematische aanpak. Origineler. Die zijn er echt, steeds meer.’

Zo’n boek is het prentenboek Koning & Koning (2000), dat in acht vertalingen uitkwam en vooral in de Verenigde Staten voor veel ophef zorgde. De boeken van illustratrice Mylo Freeman over prinses Arabella noemt Blackburn als ander voorbeeld. Of Tattoo papa, een boek over een stoere vader met tatoeages die ook een zachte kant heeft.

Een boekwinkel beginnen in een tijd waarin de ene na de andere sluit is niet gemakkelijk, en het wordt er niet eenvoudiger op als er ook nog werkzaamheden worden verricht aan de straat. Na anderhalf jaar kiest Blackburn er daarom voor zich te gaan richten op online verkoop (www.spinzi.nl). De eigenwijze kinderboeken worden voortaan aangeboden via een webshop. Blackburn hoopt hiermee op een groter bereik. Want het onderwerp is nog lang niet achterhaald.

‘Natuurlijk kunnen kinderboeken niet alles oplossen. Maar ze kunnen wel openheid faciliteren. Ik ben er een groot voorstander van je kinderen zoveel mogelijk verschillende werelden voor te schotelen. Omdat we alleen daarmee door al die barrières van het “zij” en “wij” kunnen komen. Omdat je dan niet meer als eerste het geslacht ziet van iemand, of zijn kleur, maar een mens.’