Interview Monic Hendrickx
In de keuken, op een schap naast de broodtrommel, staan nonchalant drie Gouden Kalveren op een rij. Ze kijken de woonkamer van Monic Hendrickx (Stevens­beek, 1966) in alsof het niks is. Het tekent de succesvolle actrice en hoofdrolspeelster uit Penoza, de televisie-hitserie die op 25 november aan haar tweede seizoen begint. Geen spoor van glamour in haar kleine Hans en Grietje-achtige huis aan de rand van Zaandam.
Eerder, op de set van Penoza, op een ijzig koude ochtend op een autokerkhof ergens in de polder, viel dat ook al op: Hendrickx stond blauwbekkend te wachten tot de dame van de make-up haar kwam halen. Ze droeg een vale oude winterjas en afgetrapte cowboylaarzen, haar haren hingen verwaaid voor haar gezicht. Je zou haar zo voorbijlopen. Zo gewoon is Monic Hendrickx, zo aards, of Hollands misschien wel. Alsof ze het niet erg vindt onzichtbaar te zijn.
‘Wanneer je speelt, kun je je veel meer permitteren dan als jezelf,’ zegt ze. ‘Ik ben tamelijk gesloten. Eigenlijk was ik altijd een heel braaf meisje, autoriteitsgevoelig. Maar ik merkte al snel dat wanneer ik een hoed opzette, ik meteen iemand anders werd, en dan durfde ik ineens alles.’
We praten aan de eettafel, op een regenachtige woensdagmiddag. Dochter Javaï (10) zit rustig bij ons aan tafel te lezen en echtgenoot en jeugdliefde Ralph vertrekt naar een afspraak. Overal in de kamer liggen spullen en hoopjes kleren, alsof Hendrickx’ koffer zojuist is ontploft. Ze was net in Boedapest voor opnames van Het Bombardement, de nieuwe Neder­land­se speelfilm van Ate de Jong over het bombardement op Rotterdam die in december in première gaat en waarin Jan Smit haar zoon speelt. ‘Ik keek met verwondering naar Jan, hoe hij daar op die set rondliep, zo vanzelfsprekend. Hij is van kleins af aan gewend aan aandacht en geniet er ook van.’
Keiharde vrouwen
Hoe down to earth Monic Hendrickx ook mag overkomen, toch is ze een echte filmster met hoofdrollen in klassiekers als De Poolse bruid (1998), Nynke (2001) en Het Zuiden (2004), waarvoor ze haar drie Gouden Kalveren voor Beste Actrice kreeg, en dragende rollen in publieksfilms als Leef! (2005) en Amazones (2004), de televisieserie Stellen­bosch (2007) en nu weer als Carmen, de meedogenloze én kwetsbare weduwe in Penoza. Buiten Nederland maakte ze furore met de Australische remake van De Poolse bruid, Unfinished Sky (2007), waarvoor ze een belangrijke Australische filmprijs kreeg, en met Zus &#038; Zo (2002) van Paula van der Oest, die werd genomineerd voor een Oscar.
In Penoza is ze de weduwe van een vermoorde drugsbaron (Thomas Acda) die tegen wil en dank zélf het criminele circuit wordt ingezogen. Maar ze is ook moeder van drie opgroeiende pubers die haar kinderen zo veel mogelijk wil beschermen en een normaal leven geven. Die intense verscheurdheid van Carmen is wat Penoza intrigerend maakt en uittilt boven de gemiddelde misdaadserie. Gaandeweg het verhaal wordt Carmen harder en genadelozer; niet alleen omdat de buitenwereld haar daartoe dwingt, ze kiest ook zélf, maar tegelijkertijd zie je haar worsteling met het moederschap en haar zachtheid. Je blijft als kijker geloven dat ze uiteindelijk het goede zal doen, dat ze een goed mens is. En ook al liquideert ze zonder blikken of blozen collega’s (of laat het doen), nooit wordt ze afstotend.
‘Door Penoza word ik de laatste tijd meer gevraagd om keiharde vrouwen te spelen die toch een warme kant moeten hebben,’ zegt ze. ‘Want ze worden nooit echt helemaal koud wanneer ik ze speel. Ik zou het wel kunnen, denk ik, zo’n uitgesproken kil personage spelen, maar ik vind het niet interessant. Bij elke rol ga ik meteen op zoek naar een tegenkleur, de andere kant van een karakter. En ook in scènes zelf, als ik heel erg drama moet spelen, stop ik er juist lichtheid in, of als het heel vrolijk moet zijn, probeer ik er iets onder te leggen wat pijn doet, wat schuurt, anders dan wat er geschreven staat in het script. Alleen dán voeg je iets toe.’
Te bedeesd
In de vroege ochtend ligt autosloperij Rooie Ben aan de rand van Amsterdam erbij alsof het bedoeld is als filmdecor. Stapels kleurige autowrakken, mist boven de omliggende weilanden en bij de keet waar auto’s worden gedemonteerd staat een strakke, glanzende, rood-gele Amerikaanse bak geparkeerd.
‘Kom je iets goedmaken?’ snauwt actrice Peggy Jane de Schepper (Hanneke) tegen Hendrickx (Carmen) en ze trekt aan de riem van haar pitbull.
‘Volgens mij ben ik niet degene die wat heeft goed te maken.’
‘Flikker dan op!’
‘Haal die hond weg.’
De twee gebrouilleerde hartsvriendinnen uit Penoza houden elkaars blik gevangen. De camera zoemt in op het mooie sprankelende gezicht van Hendrickx en in een fractie van een moment zie je een palet aan tegenstrijdige emoties: verdriet, woede, liefde, vertwijfeling, medelijden, angst. Maar beheerst en ingehouden. Raadselachtig. Je blijft kijken.
‘En… cut!’ roept regisseur Diederik van Rooijen en van het ene op het andere moment is de betovering verbroken en is Hendrickx weer haar alledaagse zelf.
Het is bijna niet voor te stellen dat deze rasactrice ooit na één jaar al van de toneelschool in Maastricht werd gestuurd. Hendrickx: ‘Te bedeesd vonden ze me en ze hadden gelijk. Ik was achttien en behoorlijk bang. Maastricht was een harde school waar je persoonlijkheid werd afgebroken. Ik was helemaal niet klaar voor zoiets.’
Niet zo gek, vindt ze nu. Er was nogal wat gebeurd in het gezin Hendrickx. ‘Ik heb nooit gepuberd. We moesten voor elkaar zorgen.’
We, dat zijn haar moeder, haar zus en haar broer. Haar vader overleed toen ze dertien was aan darmkanker, na een ziekbed van vijf jaar.
‘Mijn ouders waren dol op elkaar. Mijn vader was wiskundeleraar en mijn moeder maatschappelijk werkster. Een heel gewoon hecht Brabants gezin. Niemand in de familie speelde toneel. Ik kwam pas op het idee actrice te worden in de eindexamenklas op de middelbare school, toen ik met vriendinnen cabaret maakte en iedereen enthousiast was. Maar ik was altijd wel goed in mensen nadoen. Ging ik met mijn moeder naar een voetbalwedstrijd van mijn broertje en kwam er een vader uit Hel­mond die begon te praten (zet een Brabantse stem op:) “…die scheidsrechter zat er helemaal naast… we stonden notabene voor met drie-één… en nog wel thuis… ik zeg tegen mijn zoontje…” Ik sloeg het hele verhaal op en thuis deed ik hem na. Iedereen lachen natuurlijk.’
Vet Surinaams accent
Ze was acht toen haar vader ziek werd. Het gezin was net terug uit Suriname, waar vader Hendrickx wiskunde had gegeven op de middelbare school in Paramaribo. ‘Ik herinner me flarden van Suriname. Kleuren, smaken, geuren. De stoffige zandweg voor ons huis en de scraper die een keer per week de weg kwam gladstrijken. Parkieten op het schoolplein. Ik was drie toen mijn ouders besloten daarheen te gaan. Ze wilden wat anders, avontuur.’
Het paradijs, zegt ze, dat was Paramaribo, ondanks de autoritaire juffen die de kinderen snoeihard met linialen op hun handen sloegen. ‘Ik denk dat daar mijn gevoeligheid voor autoriteit vandaan komt.’ Suriname was kikkers vangen in de sloot. Zijdeachtige hitte. Geroep van tropische vogels en eindeloos buitenspelen in je ondergoed. ‘Ik was het enige witte meisje in de klas, maar heb me nooit anders gevoeld. Natuurlijk was er veel onderlinge discriminatie, maar daar had ik geen benul van.’
In 1975, kort voor de onafhankelijkheid van Suriname, toen het onduidelijk was of Nederlandse onderwijzers nog langer welkom waren, besloten de ouders van Hendrickx terug te gaan naar Brabant, naar Deurne. ‘We hadden op school in Suriname één boekje over Nederland, dat ging over een boerderij. Dus droomden mijn zus en ik dat we in Deurne in een schattig boerderijtje gingen wonen met een grote tuin en eigen kippen, heel idyllisch.’
De werkelijkheid was een doorsneehuis, eindeloos koud grijs weer en kinderen op school die haar buitensloten omdat ze ‘anders’ was. ‘Ik werd gepest. Niet alleen omdat ik met een vet Surinaams accent sprak, maar ook vanwege mijn flaporen. Ik was altijd degene die verloor op het schoolplein. Ik herinner me heel goed dat ik toen in mijn schulp kroop.’
Alsof ze letterlijk uit het paradijs was gevallen. En kort erop werd haar vader ziek. ‘De eerste tijd was het nog wel oké, prettig zelfs, omdat mijn vader de hele dag thuis was. Maar we zagen hem achteruit gaan. Zo’n lichaam dat aftakelt. Nóg ben ik heel bang om ziek te worden. Niet dat ik hypochondrisch ben, maar het is meer een angst om af te takelen. Ik weet nog dat ik in Leef! speelde. Willem van de Sande Bakhuyzen, de regisseur, had toen kanker en wist dat hij ging sterven. Zijn kinderen waren zestien en veertien, ongeveer zo oud als ik was toen mijn vader stierf. Ik heb het altijd erg gevonden dat mijn vader geen brief of iets voor ons had achtergelaten, dus zei ik tegen Willem: “Je moet iets opschrijven.” Ik weet helemaal niet of hij zich iets van mij aantrok en daar gaat het ook niet om, maar hij heeft een videoboodschap gemaakt voor ze, dat vond ik zo ontroerend. Mijn vader kon dat echt niet.’
Seksuele lading
Na haar mislukte avontuur op de Maastrichtse toneelschool ging ze naar een opleiding voor dramadocent in Eindhoven. Een geluk bij een ongeluk, bleek later, want op die veel minder prestigieuze school legde Hendrickx wél de basis voor haar kenmerkende lichamelijke manier van acteren. Ze zegt: ‘In Eindhoven leerde ik vanuit beweging tot spelen te komen. Er werd veel gedanst. Ik kwam erachter dat ik juist ontroerd raakte door films of toneelstukken op momenten dat er níét werd gesproken. Het ­lichaam vertelt vaak iets heel anders dan woorden. Het lichaam liegt nooit. Het is heel belangrijk als acteur om te weten waar bijvoorbeeld pijn zit in het lichaam wanneer je dat moet spelen. In Nynke, de film over Nynke van Hichtum, de ongelukkige vrouw van de socialist Pieter Jelles Troelstra, bedacht ik dat ik haar steeds iets met haar handen moest laten doen, dat zit in elke scène en karakteriseert haar. Laatst bij een scène voor Penoza was er zoiets: ik zat met een jonge acteur in een auto en we sloten een of andere deal. Maar voor de camera was ik niet goed in beeld en ik moest gaan verzitten, ik hield mijn linkerarm omhoog tegen het portier zodat ik wel goed te zien was, maar daardoor kreeg de scène ineens een seksuele lading die helemaal niet in het script stond, maar wél mooi was. Fantastisch toch? Als ik emotionele scènes speel, neem ik dat eigenlijk nooit mee naar huis, ik kan heel snel omschakelen, maar de fysieke kant voel ik wel. Speel ik overdag dat ik gestrest ben, dan heb ik ’s avonds pijn in mijn spieren. Ik kan niks met method acting. Dat je voor emotionele scènes put uit je eigen leven. Als ik aan mijn vader denk, dan voel ik heel ander verdriet dan bij iemand wiens man is vermoord, zoals Carmen. Elk emotioneel moment is anders; het moet geen soap worden. Daarom kijk ik zo graag naar documentaires. Naar hoe mensen doen en zijn. Daar leer ik van. En je krijgt als acteur veel cadeau, zoals bij Penoza: het huis, de kinderen, de kleding, de ouders, het milieu. Dan komt de rest al snel vanzelf.’
Zo bevoorrecht, zo schuldig
Ook al was Hendrickx een topstudent, toch kwam haar succes betrekkelijk laat, op haar tweeëndertigste, toen ze door regisseur Karim Traïdia werd gecast voor De Poolse bruid. Ze speelt de Poolse prostituee Anna die op de vlucht voor haar pooiers aanklopt bij de boerderij van de vrijgezelle boer Henk (Jaap Spijkers). De film, waarin weinig wordt gesproken maar des sterker geacteerd, won prompt een Gouden Kalf. Hendrickx: ‘Ik weet nog goed dat ik bij het graf van mijn vader stond. Op zijn steen staat: Wees gelukkig en zijn naam, Joep Hendrickx. Alsof hij me een opdracht gaf. Ineens dacht ik: ik ga gewoon leven en niet steeds bezig zijn met wat geweest is. Ik ga dwars door die hele kosmos spelen zodat mijn vader het kan zien. Nou, dan heb je wel een goed motief. Een paar jaar later speelde ik in De Poolse bruid.’
Kort na opnames van die film ging ze terug naar Suriname, met hooggespannen verwachtingen. ‘De eerste nacht was geweldig; de geluiden, de tropische hitte, de kruidige geuren, ik was thuis.’ Maar daarna kwam de deceptie. De vijandigheid tegenover blanken, tegenover haar. ‘En ik snapte het, er was zo veel armoede, als kind had ik dat natuurlijk niet gezien. Ont­luis­te­rend. Ik besefte dat ik niet in Suriname thuishoorde. Nooit eerder voelde ik me zó blank, zo bevoorrecht, zo schuldig.’
Jaren later, in het Zuid-Afrikaanse Stellen­bosch, waar ze de gelijknamige televisieserie opnam met onder anderen acteur Jeroen Willems, ervoer ze eenzelfde soort schok. ‘Ik was zo gelukkig daar: een fijne cast, mooi weer, een prachtige omgeving. Stellenbosch is overwegend rijk en blank, maar een kilometer verderop zijn de townships. Dat contrast is onbeschrijflijk. Ik dacht: ik moet iets doen.’ Ze richtte de Stichting Small Change op en zamelde geld in voor een centrum in de township Mbekweni, waar kinderen behalve eten ook dramalessen krijgen. ‘Ik ben geen wereldverbeteraar, maar ik begrijp heel goed dat mensen in arme landen vooruit willen en willen zien wat voor moois er allemaal in de wereld is, net als ik.’
Binnenkort staat ze in haar eentje in het theater met de monoloog Oxytocine, een eigen productie over twee vrouwen, een Nederlandse die ontevreden is met haar luxebestaan en haar Iraanse huishoudster die is gevlucht en een beter leven zoekt. Wéér die twee botsende werelden. ‘Tijdens een try-out was er een Iraanse vrouw in de zaal die me achteraf corrigeerde over de tekst. “Er zijn helemaal geen stoffige straten in Isfahan,” zei ze, “Isfahan ligt aan een rivier.” Leuk vond ik dat, zo mengen onze werelden. Als we dat niet doen, wordt het toch nooit beter?’
Stilte. Monic Hendrickx staat op om verse thee te maken. ‘Ik ben een laatbloeier,’ zegt ze peinzend. ‘Soms denk ik wel eens dat ik te traag ben voor deze wereld.’
We praten over ouder worden. ‘Ik ben kostwinner, natuurlijk maak ik me zorgen want zo veel rollen zijn er niet voor oudere actrices.’ Weer een aarzelende stilte. ‘Maar ik laat me niet verbouwen. Ik heb mijn oren laten rechtzetten. Iedereen zei dat het een fluitje van een cent was, maar ik vond het heel ingrijpend.’ Ze fronst haar mooie gezicht; een fractie later glimlacht ze ontspannen en zegt: ‘Weet je wat zo troostend is? Toen mijn zus en broer en ik het huis uit waren, verhuisde mijn moeder naar Amsterdam en ging studeren. Ze begon een nieuw leven. Op haar zevenenvijftigste kreeg ze een nieuwe liefde en ze is nog steeds gelukkig. Ze blijft niet hangen in het verleden, waar ik nogal eens toe neig. Ik heb snel heimwee naar wat voorbij is. Maar als ik naar mijn moeder kijk, denk ik: het komt wel goed.’
De tweede serie van ‘Penoza’ begint op 25 november en wordt uitgezonden door de KRO.Op 28 november is de première van het theaterstuk ‘Oxytocine’ in de Toneelschuur in Haarlem, daarna in het hele land te zien tot half januari

Christine Otten

‘Het lichaam liegt nooit’

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips