Helmut Kohl, de Boeddha van de Palts

Het was steeds stiller geworden rond zijn persoon. Steeds minder vrienden kwamen bij hem op bezoek. Zijn beide zonen waren niet meer welkom. Tot het volk richtte hij zich alleen nog via zijn woordvoerder of in zijn lijfblad Bild. Ongewenste bezoekers werden van de stoep gejaagd door zijn tweede vrouw Maike Kohl-Richter. In de serieuze pers werd alleen nog meewarig over hem geschreven.

En dat terwijl hij bij uitstek een gezelligheidsdier was. Het gelukkigst was hij als hij zich in een kring van vrienden bevond. En daarbij hoorde steevast een stevige maaltijd (zijn lievelingskost was gevulde varkensmaag), een stevige wijn (uiteraard uit de streek van zijn jeugdjaren, de Palts) en een stevig gesprek over politiek (niet over politieke ideeën maar over politieke carrières, bij voorkeur die van hemzelf).

Dat laatste herinnert zich Hans-Joachim Noack, Kohls latere biograaf. Als 20-jarige journalist behoorde hij tot de côterie rond Kohl, toen diens ster nog maar net begon te rijzen. De toen 35-jarige voorzitter van de CDU-afdeling Rijnland-Palts zei tegen Noack: ‘Klamp je maar aan mij vast. Ik word ooit bondskanselier.’ Later belandde Noack bij het linksige weekblad Der Spiegel. Kohl meldde hem prompt: ‘Onze tête-à-têtes behoren voortaan tot het verleden.’

Vrienden en vijanden

Kohl verdeelde de wereld in persoonlijke vrienden en persoonlijke vijanden. Zo bedreef hij ook politiek. Zowel in zijn eigen partij als op het wereldtoneel. Politieke ideeën had hij niet zo veel, maar de paar die hij had (Europa, Duitse hereniging), verdedigde hij met hart en ziel. En met succes. Hij had de genade van het historische moment. Toen de Muur viel, was hij bondskanselier. En hij was het nóg toen Europa over de invoering van de euro debatteerde.

Vrienden waren voor Kohl altijd middelen voor het grote doel: macht. Wie hem niet onvoorwaardelijk volgde, werd genadeloos afgeserveerd. Kohls politieke loopbaan is bezaaid met verstoten vrienden. Van partijgenoten tot wereldleiders. Ook het omgekeerde kwam voor. Eerst vergeleek hij Sovjetleider Michail Gorbatsjov met Goebbels (‘zijn allebei goed in pr’), later, toen het op Duitslands hereniging aankwam, werd hij zijn beste vriend.

Een raadsel

Eigenlijk was Kohls succes een groot raadsel. Bij de Duitse bevolking is hij nooit echt geliefd geweest. Toch behaalde hij voor zijn partij de beste verkiezingsuitslagen ooit. Tot twee maal toe reikte hij tot bijna de helft van de stemmen. Laat die dikke het land maar leiden, moet het kiezersvolk hebben gedacht, hij brengt rust en evenwicht en geniet de hoogachting van Europa en de hele wereld.

Voor het zo ver was, voordat Kohl zijn droom van het kanselierschap in vervulling zag gaan, moest hij een lange weg afleggen en talloze concurrenten opzij schuiven. Die weg begon op zijn zestiende, toen hij, kort na de oorlog, als middelbare scholier, lid werd van de CDU. Tijdens zijn studie recht en geschiedenis wees zijn politieke loopbaan al steil omhoog. Het duurde niet lang of hij werd fulltime politicus, eerst in zijn deelstaat, toen in de grote partij.

De ‘Zwarte Reus’ heette destijds de man die als geen andere Duitse politicus bijnamen verzamelde. De meeste verwezen naar zijn enorme gestalte en zijn machtige zitvlees, waarop hij menige crisis uitzat. De ‘Boeddha van de Palts’ was zo’n bijnaam, maar de bekendste was ‘de Peer’, geschapen door het satirische tijdschrift Titanic naar het beroemde voorbeeld van Honoré Daumiers tekening van de Franse burgerkoning Louis Philippe.

Kohl was niet van zijn plek te krijgen. Als hij eenmaal zat, dan bleef hij ook zitten. Zeven jaar minister-president van Rijnland-Palts, 25 jaar voorzitter van de CDU (nationaal record), 16 jaar bondskanselier (nationaal record), 41 jaar getrouwd met zijn vrouw Hannelore en ook na haar dood in 2001 steeds woonachtig in de bungalow in Oggersheim waarin hij in 1971 zijn intrek had genomen, op luttele kilometers afstand van zijn geboortehuis in Ludwigshafen,.

Een netwerker

Door en door conservatief, heet dat. Hoewel Kohl in het begin van zijn politieke loopbaan een hervormer heette. Hij wilde van de CDU een moderne partij maken, wat in zijn geval vooral betekende: de oude garde moest plaatsmaken voor de jonge, om precies te zijn: voor Helmut Kohl. Met een aantal getrouwen trok hij op naar het Bondsrepublikeinse machtscentrum in Bonn en veroverde daar achtereenvolgens de partij, de Bondsdagfractie en de regering.

Kohls opmars in partij en fractie verraadde zijn politieke strategie. Hij was een uitgesproken netwerker. De concurrentie in de partijtop hield hem minder bezig dan zijn vrienden in de partijafdelingen. Hij reisde het hele land door en bouwde daar aan een machtige fanclub die hem op partijcongressen trouw steunde en zijn mededingers afstrafte. Kohl baadde in het applaus en vermeed de discussie met zijn vaak veel slimmere tegenstrevers.

Hij reisde het hele land door en bouwde daar aan een machtige fanclub die hem op partijcongressen trouw steunde en zijn mededingers afstrafte.De slag om de regering was het zwaarst. Toen hij in 1976 voor het eerst CDU-lijsttrekker was, haalden de christen-democraten een ongelooflijke 48,6 procent van de stemmen, maar de sociaal-democraten van Helmut Schmidt behielden samen met de liberalen de meerderheid. Vier jaar later wilde hij het opnieuw proberen, maar de partij gaf de voorkeur aan de geslepen, conservatieve ideoloog Franz Joseph Strauss. Ook die redde het niet tegen Schmidt.

Toen probeerde Kohl het op een andere manier. Hij praatte de FDP los van de SPD en begon coalitieonderhandelingen met de liberalen. Dat is niet achterbaks, dat hoort zo in Duitsland, dat staat in de grondwet om chaotische situaties zoals bij de machtsgreep van Hitler te voorkomen. Pas als er een alternatief is, mag de regering worden weggestemd. En zo geschiedde. Op 1 oktober 1982 koos het parlement Kohl tot nieuwe bondskanselier.

Het tijdperk-Kohl nam een aanvang. Hij paste perfect in de tijdgeest. De linkse jaren zeventig waren voorbij.Enkele maanden later bevestigden de kiezers zijn coup in vervroegde verkiezingen met alweer een ongelooflijke 48,8 procent van de stemmen. Het tijdperk-Kohl nam een aanvang. Hij paste perfect in de tijdgeest. De linkse jaren zeventig waren voorbij. Conservatieve waarden zoals welstand en gezin zaten weer in de lift. Zijn coalitiegenoten van de FDP leverden hem de neoliberale ideologie die overal in de wereld aan een onstuitbare opmars was begonnen.

Op het wereldtoneel

Kohl begon nu ook op het wereldtoneel zijn vleugels uit te slaan. En net als op zijn weg naar het kanselierschap ging hij vooral af op zijn buikgevoelens. Dat leidde tot zo op het oog merkwaardige voor- en afkeuren. De ideologisch nabije Margareth Thatcher haatte hij. Met de sociaaldemocraat François Mitterrand bouwde hij een innige vriendschap op. Men zegt dat de nabijheid van Rijnland-Palts tot de Franse grens daarbij een zekere rol speelde.

Beroemd is het beeld van Kohl en Mitterrand die in 1984 minutenlang hand in hand staan voor het monument voor de slag om Verdun. ‘We hebben ons verzoend’, staat op de gedenkplaat die aan de gebeurtenis herinnert. Vanaf dat moment werkten beide staatshoofden eendrachtig aan het project Europa. En Mitterrand was ook de eerste – en Thatcher de laatste – die ruim vijf jaar later instemde met Kohls project van de Duitse hereniging.

Ook met de Amerikaanse president Ronald Reagan had hij een goede band. Hij troonde hem mee naar Bitburg, naar een militaire begraafplaats waar soldaten uit verschillende oorlogen liggen. Ook dat was een daad van verzoening, maar die stuitte in binnen- en buitenland op veel kritiek omdat er ook 43 soldaten van de Waffen-SS begraven waren. Typisch Kohl: van alle kritiek uit het ‘varkensblad’ Der Spiegel en het ‘boevenblad’ Stern trok hij zich niets aan.

In de geschiedenisboeken

Kohls streven was altijd om voorgoed een plaats in de geschiedenisboeken te veroveren. In 1989 brak eindelijk zijn historische stonde aan. De burgers in de DDR liepen de Muur omver. Kohl, op het beslissende moment op staatsbezoek in Polen, spoedde zich naar huis in Oggersheim. In een kleine kring van vertrouwelingen – geen ministers, geen partijgenoten, geen coalitiegenoten – smeedde hij zijn plan voor de Duitse hereniging.

Terwijl het stof van de gevallen Muur nog niet was neergedaald, overviel Kohl het parlement met een ‘Tienpuntenplan ter overwinning van de deling van Duitsland en Europa’. Dat voorzag niet alleen in de stapsgewijze versmelting van Oost- en West-Duitsland, maar nodigde daarnaast de andere Oostblokstaten uit om aan het Europese project deel te nemen, mits ze tot politieke en economische hervormingen bereid waren.

Ook de Nederlandse premier Ruud Lubbers ergerde zich naar eigen zeggen ernstig aan ‘dat triomfalisme van Kohl’.In de daarop volgende maanden reisde Kohl over de aardbol om in persoonlijke gesprekken de wereldleiders voor zijn plan te winnen. Maar niet iedereen was gecharmeerd van de grote man in zijn gebreide vest en met zijn opdringerige omgangsvormen. Niet alleen Thatcher bood hevig verzet maar ook de Nederlandse premier Ruud Lubbers ergerde zich naar eigen zeggen ernstig aan ‘dat triomfalisme van Kohl’.

Gekkenwerk, vonden economische experts, maar de burgers in de DDR juichten en geloofden Kohl op zijn woord toen hij hun ‘bloeiende landschappen’ beloofde.Al even solistisch als bij zijn tienpuntenplan forceerde hij de vervanging van de Ost-mark door de D-mark tegen een koers van één op één. Gekkenwerk, vonden economische experts, maar de burgers in de DDR juichten en geloofden Kohl op zijn woord toen hij hun ‘bloeiende landschappen’ beloofde. Op 3 oktober 1990, de ‘Dag van de Duitse Eenheid’, hief een diep geëmotioneerde Kohl voor het Rijksdaggebouw in Berlijn zijn armen in triomf ten hemel.

Hij had zijn doel bereikt. Voor toekomstige generaties zal hij altijd de ‘Kanselier van de Eenheid’ zijn. Verzekerd van onsterfelijke roem rustte hij op zijn lauweren. De acht resterende jaren van zijn kanselierschap staan bekend als jaren van politieke stagnatie. Noodzakelijke hervormingen bleven uit. De enige grote daad waartoe hij zich nog zette, was dat hij zijn landgenoten, die heilig in de eigen munt geloofden, van het nut van de euro overtuigde.

Kohl-moe

Het volk werd Kohl-moe. Zijn verkiezingsnederlaag tegen de sociaaldemocraat Gerhard Schröder was onvermijdelijk. Zijn politieke invloed kromp tot het erevoorzitterschap van zijn partij. Voor het overige postte hij bij de telefoon in afwachting van een telefoontje uit Oslo. Maar wie er ook belde, niet het Nobelprijscomité. In plaats daarvan hing de hele politieke pers aan de lijn om van hem te horen wie langs illegale weg zijn partijkas had gespekt.

Tot verbijstering van media, politiek en justitie weigerde Kohl namen te noemen en dat hield hij vol tot aan zijn dood. Hij heeft de donateurs zijn erewoord gegeven, zei hij, en vond dat dat erewoord boven de wet gaat. Een onhoudbare positie, schreef een ambitieuze partijgenoot in een open brief in de Frankfurter Allgemeine Zeitung. De partij koos het lid tot nieuwe voorzitter en ontnam Kohl het erevoorzitterschap. Dat lid heette Angela Merkel.

Zijn vrouw Hannelore, die iedereen kende van de idyllische familiekiekjes die hij steeds weer de wereld in zond, pleegde zelfmoord.Geen enkel prominent partijlid nam het voor de gevallen ex-kanselier op. Alle strijdmakkers uit zijn gloriedagen wendden hun steven. Ook in de privésfeer sloeg het isolement toe. Zijn vrouw Hannelore, die iedereen kende van de idyllische familiekiekjes die hij steeds weer de wereld in zond, pleegde zelfmoord. Een tien jaar later verschenen biografie over haar onthulde welke bovenmenselijke inspanningen haar altijd gebeitelde glimlach haar kostte.

Het familiedrama nam groteske vormen aan toen zijn zoon Walter zijn frustratie over Kohls rol als vader en echtgenoot lucht gaf in een boek dat ter verzoening was bedoeld. In de bestseller las heel Duitsland dat Kohl in het gezin niet meer dan een ‘vaste gast’ was geweest. Het beeld van de man die altijd zei de waarde van het gezin te belichamen, was voorgoed verstoord. Kohl nodigde zijn zoon niet uit voor zijn huwelijk met Maike.

Vanaf 2008, na een ernstige val in zijn Oggerheimse bungalow die een hersenoperatie noodzakelijk maakte, was het met Kohls gezondheid gedaan. Hij was aan een rolstoel gekluisterd en ook het spreken ging hem slecht af. Zijn Herinneringen, die tot dan toe in drie delen tot het jaar 1992 reikten, heeft hij niet meer voortgezet. Maar de natie keek er ook niet reikhalzend naar uit. De verschenen delen hadden maar één thema: zijn Grote Gelijk.

Met Kohl is een historisch en fysiek Grote Duitser heengegaan. De natie betoont hem de eer die hem toekomt. Maar veel warme gevoelens blijven niet aan zijn persoon kleven.