Groningen neemt asielzoekers serieus: zo kan het dus ook

Met een zwierige hoed en een lange jas loopt John van Tilborg voor me uit naar de entree van het voormalige Formule 1 hotel. Het gebouw, weggestopt op een industrieterrein in de stad Groningen, is vervallen; de kozijnen worden met tape bij elkaar gehouden. Eerder was het een noodopvang, een AZC en een logement voor gastarbeiders uit Oost-Europa. Nu wordt het dus gehuurd door Inlia, een kerkelijke organisatie uit Groningen die zich bezighoudt met de opvang van asielzoekers in nood. ‘Het is hier sober,’ zegt Inlia-directeur Van Tilborg. ‘Mensen slapen met zijn tweeën op een kamer en krijgen 30 euro per week leefgeld, maar ze zijn blij dat ze een dak boven hun hoofd hebben.’ Hij leidt ons rond. Links en rechts gaan de duimen omhoog van bewoners. ‘We vangen hier nu meer dan 300 mensen op. Pas geleden werden we gebeld door de IND, ze hadden een man die ze niet konden handhaven, van wie ze het “medisch onverantwoord” vonden om hem op straat te zetten. Dus stopten ze hem in een taxi hiernaartoe. Uit zijn medische dossier bleek dat hij harstikke suïcidaal was, hij woog nog maar 47 kilo. En die moet dan op straat gaan zwerven? Bij Inlia was hij welkom én veilig.’

Van Tilborg begint aan een opsomming om te bewijzen dat het ‘Groningse model’, zoals het onder asiel-experts is gaan heten, echt werkt. Van de 483 mensen die zijn opgevangen sinds de opening in het Formule 1 hotel in maart 2015 zijn er 14 teruggekeerd naar hun land van herkomst, en 87 zijn alsnog terug in de rijksopvang, waarbij de meesten ook al een verblijfsvergunning hebben gekregen. Volgens Van Tilborg werd bij een deel van deze mensen ten onrechte aan hun identiteit getwijfeld. ‘Wij krijgen mensen die al helemaal door de molen heen zijn gegaan, die alles al hebben gehad, en dan realiseren wij dit soort cijfers. Ze zijn door de Rijksdiensten (DT&V, COA en AVIM) ten onrechte op straat gezet. Daar kan je niets anders van maken. Daarom geloven we ook niet in het systeem van dwang en drang van Justitie in deze fase van hun verblijf in Nederland. Je kan wel willen dat het snel gaat, maar soms duurt het jaren voordat een zaak helemaal is uitgezocht. En als je mensen serieus neemt, echt met ze gaat kijken naar hun opties, willen ze ook best terug.’ Dat laat onverlet dat er ook mensen ‘met onbekende bestemming’ vertrekken, die het niet meer zien zitten en kiezen voor een leven in de illegaliteit of ervoor kiezen niet in een bed-bad-brood-opvang te verblijven als ze uiteindelijk bij vrienden, kennissen, bekende landgenoten terecht kunnen.

Het gemeentebestuur van Groningen en de overgrote meerderheid van de raad staan pal achter het initiatief, en trekken voor 2017 maar liefst drie miljoen euro uit voor de opvang nu het Rijk het laat afweten.

‘Kijk eens om je heen, wat valt je op?’ zegt Van Tilborg. Bij de ingang zitten een paar bewoners die nieuwsgierig naar de bezoekers kijken, voor de rest lijkt er niets bijzonders aan de hand. ‘Weet je wat hier ontbreekt? Bewakers. Die hebben we niet. Hier zitten psychiatrische patiënten, mensen met een strafblad die worden geweigerd door de landen waar ze vandaan komen, families, alles door elkaar. En toch gebeurt er zelden wat.’

Louter enthousiasme

‘Het Groningse model’ wordt door zowel D66 als GroenLinks en ChristenUnie omarmd als dé manier waarop in het hele land uitgeprocedeerde asielzoekers opgevangen moeten gaan worden. Niet alleen omdat het humaan is, maar ook omdat er opmerkelijke resultaten mee worden geboekt. In Den Haag heerst – zoals dat gaat bij formaties – diep stilzwijgen. Maar als je bij gemeenten je oor te luisteren legt, hoor je louter enthousiasme. ‘Hier hoeft niemand onder de brug te slapen. We helpen mensen te zoeken naar een duurzame oplossing voor hun problemen in plaats van ze op straat te laten zwerven. Dat is niet humaan, maar ook niet bevordelijk voor de veiligheid,’ zegt de Groningse wethouder Ton Schroor van D66. ‘Ik zou heel erg teleurgesteld zijn als de partijen in Den Haag er niet uitkomen.’

Om te onderstrepen dat Groningen pal achter haar beleid blijft staan, besloot het bestuur in april een nieuw gebouw neer te zetten naast het Formule 1 hotel, waarmee rechtstreeks werd ingegaan tegen het beleid van staatssecretaris Klaas Dijkhoff die gemeenten juist wil verbieden om mensen op te vangen.

De Amsterdamse fractievoorzitter van GroenLinks Rutger Groot Wassink hoopt ook op een doorbraak bij de formatie: ‘De verkiezingsprogramma’s van mijn partij en D66 liggen op dit onderwerp dicht bij elkaar. Ik kan me niet anders voorstellen dan dat bed-bad-brood mét begeleiding zoals in Groningen in het regeerakkoord geregeld gaat worden.’ Dat GroenLinks dit punt in de onderhandelingen laat vallen, kan Groot Wassink zich ‘bijna niet voorstellen’.

30 euro leefgeld

Waaruit bestaat dat Groningse BBB+-model waar ze bij D66 en GroenLinks zo enthousiast over zijn?

Bij Inlia, zo vertelt Van Tilborg, is door de jaren heen een specifieke werkmethode ontwikkeld. Uitgeprocedeerde asielzoekers heten er ‘gasten’. Iedere nieuwkomer in het Formule 1 hotel of op de ‘asielboot’ krijgt een intakegesprek, een rondleiding en een schoonmaakrooster. Lijdzaam afwachten is er niet bij: iedereen krijgt een nieuwe pannenset en 30 euro leefgeld per week. ‘Daar kan je van leven, maar dan moet je wel samen eten kopen en koken,’ zegt Van Tilborg.

Inlia wil niet dat er politie aan de deur komt voor identiteitscontrole of wat dan ook. Dat gebeurt ook niet, tenzij iemand rottigheid heeft uitgehaald. ‘Als er criminaliteit in het spel is, lopen we voor de politie uit en wijzen we de kamer aan waar de dader zit. We willen geen gedoe, dat kunnen we ons niet veroorloven. De gasten delen deze opvatting en aanpak zonder voorbehoud.’ Onlangs voerde de politie een controle uit van de rijen fietsen bij het Formule 1 hotel. Waren die niet gestolen? ‘Er was geen enkel probleem. Eén fiets stond geregistreerd als afkomstig uit diefstal, maar dat bleek later een foutje in de justitiële administratie.’ Om te voorkomen dat mensen door de politie worden opgepakt vanwege het ontbreken van een identiteitsdocument, heeft Inlia een registratiekaart ontwikkeld die elke bewoner bij binnenkomst krijgt. ‘Die kaart wordt geaccepteerd door de politie hier in Groningen, maar ook in diverse andere plaatsen. Mensen kunnen dus zonder angst over straat, ze worden niet meer opgepakt en in een cel gezet. Dat scheelt allemaal overbodige bureaucratische rondslomp.’

Belangrijk is dat het Groningse model niet met dwingende termijnen werkt. Geen dwang en drang, precies de pijlers waarop volgens Van Tilborg het hele beleid van de Immigratie en Naturalisatiedienst en de Dienst Terugkeer en Vertrek is gebaseerd. In Groningen kunnen mensen die soms al jaren in Nederland zwerven, van het ene AZC naar het andere zijn verplaatst, in de gevangenis hebben gezeten, tot rust komen en zich bezinnen op hun toekomst. Er is een juridisch spreekuur, zegt Van Tilborg, een maatschappelijk spreekuur, een ‘perspectiefspreekuur’, er zijn cursussen Nederlands en Engels, naaien en breien, en cursussen ter voorbereiding van hun terugkeer. ‘Bij de Dienst Terugkeer en Vertrek is alles – de naam van de dienst zegt het al – gericht op vertrek. Wij gaan een gesprek aan met onze gasten, waarin we kijken wat mogelijk is. Alsnog een verblijfsvergunning, of toch een veilige hervestiging in het land van herkomst?’

Kaasstolpdenken

De opvang van op straat gezette asielzoekers is al jaren een heikel onderwerp. In 2015 strandde het kabinet Rutte II er bijna over. De PvdA wilde een humane opvang, de VVD was daar rabiaat tegen. Na nachtenlange onderhandelingen kwam er een compromis: er moesten vijf centra komen waar uitgeprocedeerden een beperkte tijd werden opgevangen om te werken aan hun terugkeer naar het land van herkomst. Wie niet meewerkte, zou alsnog op straat worden gezet. De bed-bad-brood-centra in alle andere gemeenten moesten sluiten. Gemeenten die níet aan deze oplossing wilden meewerken, zouden financieel worden gekort.

Burgemeesters en wethouders van de 32 betrokken gemeenten kraakten het compromis als onwerkbaar en niet realistisch. ‘Dit is een goed voorbeeld van Haags kaasstolpdenken,’ verwoordde wethouder Henk Kok van Arnhem het algemene gevoel. Hij deed het af als wensdenken: ‘We bieden een paar weken opvang en dan gaat het probleem wel weg.’ Zijn collega Hans Buijtelaar uit Amersfoort (opvallend: van de VVD) zei: ‘Als lokale overheid kun je deze mensen niet aan hun lot overlaten. Ze zíjn er nu eenmaal. Mensen met kinderen zomaar op straat gooien, dat doe je als samenleving niet.’

Na het akkoord met de twee regeringspartijen volgden taaie onderhandelingen tussen staatssecretaris Klaas Dijkhoff en de gemeenten. Lange tijd leek het er op dat er een compromis in de maak was. Er zouden niet 5 maar 8 lokaties komen. Maar 21 november trok Dijkhoff onverwacht de stekker eruit. Volgens hem weigerden de gemeenten de eigen opvang te stoppen.

D66-wethouder Schroor uit Groningen vermoedt electorale motieven. ‘19 november was het grote VVD-verkiezingscongres. De maandag erop hadden we een afspraak met Dijkhoff. Wat mij betreft zouden we er dan de laatste klap op geven; de overeenkomsten waren groter dan de verschillen. We waren dicht bij een akkoord. Wat dat concept beoogde, was nagenoeg gelijk aan wat we in de Groningse praktijk toen al toepasten.’

Dat kan dus niet

Terwijl we zitten te praten in het kantoortje van het Formule 1 hotel, loopt er een twintiger met kort krullend haar langs de receptie. ‘Die jongen hebben we er pas geleden uitgegooid,’ zegt Van Tilborg. ‘Hij had een pizzakoerier laten komen, de pizza in ontvangst genomen, is het pand ingelopen en nooit meer teruggekomen om te betalen. En kijk, dat kan dus niet.’ De jongen werd op straat gezet, maar níét aan zijn lot overgelaten: hij sliep in de daklozenopvang, kreeg gesprekken met een sociaal werker, beloofde zijn leven te beteren en is inmiddels weer terug. Nu werkt hij weer voorbeeldig mee. ‘We laten niemand aan zijn lot over,’ zegt Van Tilborg. ‘En de pizzeria heeft natuurlijk zijn geld gekregen.’

We rijden naar de bed-bad-brood-boot die sinds januari in gebruik is. De boot is minder verwaarloosd, maar een keuken is er niet. De bewoners gaan daarvoor naar het verderop gelegen Formule 1 hotel.

‘Welkom,’ zegt een oudere Somalische vrouw die door de rest van de ‘gasten’ en het personeel steevast als ‘mama’ wordt aangsproken. Ze houdt de deur open en we stappen een kleine kajuit in met een raam, een douche en twee bedden. ‘Het is goed hier, mr. John doet goed werk voor ons,’ zegt ze. Later vertelt Van Tilborg dat ‘mama’ twee nieuwe knieën heeft gekregen. Na de operatie kregen ze bij Inlia een telefoontje: ‘Of we haar zouden willen ophalen. We kregen spuiten en een tangetje mee om de hechtingen er later uit te halen. Echt waar!’

Superschrijnend

Groningen is niet uniek: ook in Utrecht, Rotterdam en Eindhoven zijn – weliswaar met kleine verschillen – bed-bad-brood-regelingen met 24-uursopvang met intensieve begeleiding. In Amsterdam is het regime kariger. Daar heb je bed-bad-brood op de humane ondergrens: er is alleen een ‘nachtopvang’. Om 4 uur ’s middags mogen de mensen naar binnen, om 9 uur ’s ochtends staan ze na een douche en twee maaltijden weer buiten. Alleen de zieken worden 24 uur per dag opgevangen. Ook is er juridische begeleiding voor kwetsbaren. Maar de meerderheid van de raad wil meer, zo bleek uit een motie die in juli 2016 werd aangenomen door onder meer D66.

‘Ik vind de manier waarop we nu mensen met grote problemen ’s ochtends op straat zetten schrijnend, zeker als je ziet dat 24-uursopvang net zo veel kost en beter werkt om te zorgen dat mensen ook weer uit de BBB-opvang komen. Het leven staat daar nu stil voor zoveel mensen. Zorg dat er vanuit de BBB gewerkt wordt aan een oplossing: weer in opvang in een AZC in afwachting van een verblijfsstatus of werken aan terugkeer,’ zegt fractievoorzitter Reinier Dantzig. ‘We willen de Amsterdamse BBB omvormen naar een BBB+ à la het Gronings model, met juridische begeleiding, medische zorg en activerende begeleiding. Zodat mensen er weer uit komen.’

Pikant is overigens dat in het ‘jaarplan 2017 vreemdelingenbeleid’ dat de Amsterdamse burgemeester Van der Laan in februari naar de raad stuurde bijna 3 miljoen euro wordt uitgetrokken voor de BBB, waarvan ruim 900.000 euro alleen al aan beveiliging wordt uitgegeven. Een forse som vergeleken met Groningen.

Van der Laan toonde zich ondanks het enthousiasme in de raad sceptisch over het Groningse model. Reden is het in zijn ogen mislukte experiment in 2013 in de voormalige gevangenis aan de Havenstraat. Hier werden 97 uitgeprocedeerden die zich hebben verenigd in de actiegroep We Are Here een half jaar ondergebracht. Ze kregen hulp en bijstand van vrijwilligers, mits ze indien mogelijk meewerkten aan de terugkeer naar hun land van herkomst. Maar de bewoners vertrouwden het niet: ‘We zien dat de overheid ons alleen maar probeert te deporteren. Ze spelen met onze levens,’ zei een van hen bij een demonstratie voor de ambtswoning in maart 2014. Het project liep in Van der Laans ogen uit op een debacle, omdat maar een enkeling echt terugkeerde.

Heel boos

Of van een mislukking gesproken moet worden, is nog maar helemaal de vraag, vindt activiste Marjan Sax, die nauw bij de Havenstraat betrokken was: ‘De mensen die daar zaten waren in een half jaar enorm opgeknapt door de opvang en de rust na maanden van zwerven op straat.’ Van der Laan wilde volgens Sax vooral aan toenmalig staatssecretaris Teeven laten zien dat hij binnen een half jaar mensen ertoe kon bewegen om het land te verlaten, zegt ze, maar zo werkt het niet. ‘Van der Laan was woedend over wat hij zag als een echec. En hij was vooral heel boos op ons, omdat hij dacht dat “de activisten” vluchtelingen verhinderden om terug te gaan. Onzin. Daarmee ontkende hij de realiteit van de vluchtelingen, die zeiden niet terug te kunnen vanwege oorlog en gevaar. Hij bleef ze zien als dwarsliggers, niet als asielzoekers. Maar dat half jaar was veel te kort. Dan kan je wel boos worden, maar soms duurt het gewoon jaren voordat je een zaak helemaal hebt uitgezocht.’

Ook Halbe Zijlstra stond ooit pal voor de opvang van uitgeprocedeerden.Veel uitgeprocedeerden van de We Are Here-groep waren eerder afgewezen omdat de IND niet geloofde dat ze bijvoorbeeld uit Zuid-Somalië kwamen, een land waar mensen niet naar kunnen worden teruggestuurd. Net als Inlia voor Groningen ging het Rode Kruis voor Amsterdam op zoek naar familieleden en ook hier werden die in veel gevallen wel degelijk gevonden en konden ze de vluchtverhalen bevestigen. Inmiddels hebben volgens Sax 85 mensen, ruim een derde van de groep, alsnog een verblijfsvergunning gekregen.

Papier versus praktijk

D66 en GroenLinks mogen dan aan de onderhandelingstafel het Groningse model omarmen, vooral bij de VVD zullen ze een grote stap moeten maken. ‘Gemeentelijke opvang van asielzoekers moet worden beëindigd,’ staat in het verkiezingsprogramma van de VVD. ‘Het is niet eerlijk om deze mensen valse hoop te bieden.’

Maar VVD’ers blijken flexibel: voormalig partijvoorzitter Jan van Zanen geeft als burgemeester van Utrecht leiding aan een van de gemeenten waar net als in Groningen een BBB+-model wordt gevolgd. Toen in september 2014 een uitgeprocedeerde Somalische asielzoeker op aanwijzing van VVD-staatssecretaris Teeven door de vreemdelingenpolitie uit een AZC in Utrecht werd gehaald, waarbij Van Zanen werd gepasseerd, reageerde die not amused. Hij gaat zélf over de openbare orde, zo liet hij aan RTV Utrecht weten, en hij wilde niet dat rondzwervende asielzoekers de veiligheid in de stad in gevaar brachten. ‘Ik ben van de openbare orde, niet de staat.’ De Somaliër werd alsnog ondergebracht in de bed-bad-brood-opvang, waarmee Van Zanen aan zijn partijgenoten in Den Haag een duidelijk signaal afgaf: ook hij was voor een humane regeling. Dat bevestigde hij nog maar eens tijdens het jaarlijkse congres van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten op 30 november vorig jaar. Hij hekelde toen de ‘administratieve realiteit’ versus ‘het beeld in de wijken’. Van Zanen stelde dat gemeenten als de zijne ‘vooruit liepen op de formatie’, waarvoor hij als belangrijkste aandachtspunt zag: ‘Papier versus praktijk’.

En dan is er nog een VVD’er die ooit pal stond voor de opvang van uitgeprocedeerden: fractievoorzitter en mede-onderhandelaar Halbe Zijlstra. In 2006 zette hij zich als voorzitter van de Utrechtse VVD-fractie af tegen het beleid van VVD-minister Verdonk. ‘Je kunt mensen die niet kunnen terugkeren naar hun land van herkomst niet op straat zetten,’ zei hij. Diezelfde Zijlstra stelde zich in 2015 in het conflict met de PvdA over de bed-bad-brood-regeling keihard op, net als tijdens de jongste verkiezingscampagne. Zou hij opnieuw een draai kunnen maken? Zeker nu Geert Wilders’ PVV heeft aangekondigd in zestig gemeenten mee te gaan doen bij de gemeenteraadsverkiezingen is dat de grote vraag.