Reportage / Terug naar Knutteldorp

‘Wanneer kom je hier weer wonen?’ roept Bram Emens als hij me aan ziet komen. Hij is voorzitter van de wijkvereniging van Knutteldorp, een oude volkswijk aan de rand van Deventer. Alsof hij de wacht houdt, zo staat hij voor ‘zijn’ gebouw, Ons Genoegen. Het is woensdagochtend. Het motregent. Ik ruik de staalachtige geur van het water van de IJssel. Knutteldorp is een eiland in de stad, omzoomd door de rivier, een gracht en een kanaal. Ik ben onderweg naar mijn moeder, die sinds kort weer in de buurt woont waar ze als meisje opgroeide.

‘Nooit,’ zeg ik, onbedoeld fel. ‘Ik ben nu een Amsterdammer.’

Emens (60) lacht me in mijn gezicht uit. ‘Wacht maar tot je ouder wordt. Je wortels liggen hier, of je nu wilt of niet. Vooruit, neem een bak koffie.’

De kleine keuken ziet blauw van de rook. Behalve Emens en zijn zwager Victor Zwollo, die beheerder is van Ons Genoegen, zijn er nog twee mannen, Jerry Verhaaf en Marcel Buitenhuis. Ze kennen elkaar al vanaf hun peutertijd. Wonen hun hele leven in de wijk. Omdat ze geen werk hebben, zitten ze elke ochtend hier: koffie, sjekkie, babbeltje. Ik staar naar de enorme tatoeage op de arm van Marcel. Een afbeelding van de oude poort van Knutteldorp, de ingang van de wijk, in kleur op zijn arm vereeuwigd, met de beroemde Deventer toren op de achtergrond. Hij ziet me kijken. ‘Dit is kunst.’

‘Mooi.’

‘Zei je dat je uit Amsterdam komt?’

Ik knik.

‘Amsterdam… Ajax…’ schampert hij. ‘Daarom heb ik bij de laatste verkiezingen niet meer op de PvdA gestemd. Vanwege die Amsterdammer, Cohen, die Jood, daar stem ik niet op. Wilders komt tenminste voor de eigen mensen op.’ Hij knipoogt naar zijn vriend.

Later die ochtend vertelt mijn moeder dat de grootvader van Marcel en mijn opa hartsvrienden waren. Ze visten samen in de IJssel. Knoopten netten. ‘Ik zie hem zo zitten. Rustige man. Overtuigd socialist. In de oorlog was hij altijd bij ons omdat hij nog geen vrouw had.’

Mijn moeder (78) woont aan de rand van Knutteldorp, in een mooie seniorenflat. Ze kijkt uit op het kanaal, een paar weelderige oude eiken en een graansilo die inmiddels de status van monument heeft. Om haar heen wonen vrouwen (de mannen zijn allemaal dood) met wie ze als kind opgroeide en wier familiegeschiedenis ze in de meeste gevallen kent. En toch voelt ze zich een vreemde in Knutteldorp.

Ik weet nog dat ze een jaar of vijftien terug haar lidmaatschap van de toneelvereniging opzegde. Ze speelde zelf geen rollen meer, maar regisseerde wél. Ze klaagde regelmatig dat er ‘alleen nog maar kluchten’ werden opgevoerd, terwijl zij nog met dezelfde vereniging stukken van Charles Dickens en Herman Heijermans had gespeeld, de hoofdrol in Gaslicht had ze gehad, het toneelstuk dat later verfilmd werd met Ingrid Bergman. Maar de reden waarom ze tijdens een vergadering opstond en wegliep, waren de racistische praatjes van sommige bestuursleden over Turken op Knutteldorp en buitenlanders in het algemeen. ‘Ik hoor hier niet meer bij!’ zei ze, en trok de deur van het buurttheater voorgoed achter zich dicht.

Moskou aan de IJssel

Knutteldorp (genoemd naar de architect D.E.C. Knuttel) was vroeger een nette arbeiderswijk. Opgezet in de jaren twintig van de vorige eeuw op initiatief van de verlichte Deventer bourgeoisie, ‘ter verheffing’ en ‘ter verbetering van den woningtoestand’ van de arbeiders. Er woonden stratenmakers, metselaars, timmerlieden, kolensjouwers, sigarenmakers, maar ook leraren en politieagenten. Het verenigingsleven bloeide (toneel, wandelen, duiven, muziek), net als het communistische en socialistische gedachtengoed. Deventer werd ‘Moskou aan de IJssel’ genoemd omdat er op 1 mei zo veel rode vlaggen uithingen. Mijn moeder dacht als kind dat de anarchistische leider Ferdinand Domela Nieuwenhuis haar grootvader was, omdat zijn portret boven de schouw hing.

Mijn opa was communist, worstelaar, acrobaat en voordat hij zich als metselaar verhuurde, had hij in het middeleeuwse centrum van Deventer een eigen café. Mijn oma kwam uit een geheelonthoudersfamilie (anarchisten waren fel tegen drankmisbruik) en omdat zij moeite had met het kroegleven verhuisde het gezin naar Knutteldorp. Mijn moeder was toen zes. Haar moeder, mijn oma, spoorde haar aan toneel te gaan spelen. Zelf speelde ze viool, gitaar en mandoline. Op de kast in de ‘zondagse’ voorkamer stond de complete Roode Bibliotheek, met werken van anarchistische denkers als Proudhon en Kropotkin, essays getiteld: Zonder God, en Heeft de mensch een ziel? Mijn opa stuurde mijn moeder naar de ulo, een unicum in die tijd, want arbeidersmeisjes gingen naar de ‘vrouw-en-arbeid-school’. Dat is het beeld dat ik heb van mijn familie. Als ik mijn moeder mag geloven, waren ze geen uitzondering in de buurt.

Familieruzies op straat

Door toevallige omstandigheden en wie weet een onbewust verlangen naar de wereld van haar jeugd, woont mijn moeder nu op steenworp afstand van het huis waar ze opgroeide. Alleen is het nu soms alsof ze zich schaamt voor Knutteldorp. In elk geval is ze blij dat ze aan de ‘buitenkant’ woont. ‘Het is net of de buurt is achtergebleven bij de rest van de wereld,’ moppert ze. Terwijl er toch veel nazaten van trotse communisten en socialisten wonen, zoals Marcel Buitenhuis en Jerry Verhaaf. Kinderen in Knutteldorp gaan (met busjes) naar het speciaal onderwijs. Om de haverklap worden er wietplantages opgerold. Veel mensen werken niet maar lopen ‘bij de deur,’ zoals dat in Deventer heet. Familieruzies worden op straat uitgevochten. De PVV scoorde goed bij de laatste verkiezingen. Een buurvrouw van mijn moeder, wier vader een bekende communist was en een soort informele burgemeester van Knutteldorp, vertrouwde me fluisterend toe dat haar jongste zoon PVV stemt. ‘Ik zeg het maar niet tegen je moeder. Je weet hoe ze is.’

Honderd jaar na de opkomst van het socialisme lijkt het wel alsof de gedroomde ‘verheffing’ en emancipatie van de arbeidersklasse aan veel leden van die klasse voorbij is gegaan. Hoe ouder ik word, hoe sterker ik het gevoel heb dat ik op een of andere manier ‘ontsnapt’ ben. Of ontsnapte mijn moeder al, toen ze als meisje toneellessen volgde bij Arend Hauer, de vader van Rutger? Toen ze tegen de zin van mijn opa met mijn vader (die volgens hem uit een asociaal gezin kwam) trouwde en vervolgens door haar ouders verstoten werd uit Knutteldorp?

Opera

‘Het komt door dat gezin hier op het Bellendonkplein. Naaien de hele buurt op. Nog erger dan het woonwagenkamp. Vannacht was het weer bingo. Politie, ziekenwagen, bloed. Zij was gevlucht. Dat heb ik gehoord. Hij heeft losse handjes. Om vijf uur vanochtend heeft de politie de deur ingeramd. Zwaailichten, lawaai. Onze kinderen klaarwakker voor het raam. Interessant natuurlijk, maar evengoed moeten ze om half zeven op voor het werk. Van dat gesodemieter heeft jouw moeder zeker geen last in de flat?’

Het is niet bedoeld als vraag. Kitty Bos (45) steekt een sigaret op. Armen over elkaar. Ze is groot en stevig. Tatoeages op beide bovenarmen. Ik ken Kitty via haar schoonvader Herman Bos, met wie mijn moeder, voor zijn overlijden vier jaar terug, een poosje bevriend was.

‘Ik zag je moeder laatst schuifelen met zo’n rollator. Zó loop je gewoon; zó loop je achter een rollator. Triest, niet dan?’ Ze praat zo snel dat ik haar amper kan bijhouden. Kitty woont met haar man Dick, die glaszetter is, en kinderen Samantha, Nicole en kleine Dickie om de hoek van het plein, in de Almensestraat. We staan voor haar huis.

‘Daar.’ Ze wijst naar het plein. Het staat vol met geparkeerde auto’s. Onwillekeurig denk ik aan operamuziek. Een goede kennis van mijn moeder die als kind aan het Bellendonkplein woonde, vertelde me laatst dat zijn vader op zondag altijd opera’s draaide. De Hendriksen waren bekende communisten in Deventer. Vader Andries was sigarenmaker. Hij had van zijn vader drieënvijftig langspeelplaten met opera’s geërfd. Verdi, Bizet, noem maar op. Dus op zondagochtend werd er opera gedraaid. Ramen wijd open. En dan zweefde die muziek over het Bellendonkplein. IJl en breekbaar. ‘Bij Hendriks is het weer kerk,’ zeiden de mensen. Alsof de zwaarte van het leven was samengeperst in die diepe melancholieke tonen, in de plechtige melodieën…

‘Weet je wat het is?’ onderbreekt Kitty mijn gedachten. ‘Het is die import van buiten. Mensen die hier niet horen. Vreemden uit andere buurten. Die verzieken de boel op Knutteldorp. Maar ik zeg altijd maar: ik ben gelukkig met mijn gezinnetje. De rest interesseert me niet.’ Ze zuigt aan haar sigaret, ademt de rook door haar neus weer uit. ‘Maar eerlijk is eerlijk: gezellig is anders.’

Met de mensen van ‘hiernaast’, een Turkse familie, heeft ze geen contact. ‘Gaat ze ‘s avonds laat ineens spijkerbroeken wassen, zo raar.’ En vooral de zonen maken veel lawaai. En werken doen ze ook niet. ‘Maar toch ze hebben het beter dan wij; ze hebben het huis gekocht, wij huren nog steeds.’

Haar man Dick (46) komt er bij staan. ‘Jij bent niet eens een echte Knutteldorper zoals ik,’ lacht hij. ‘Kijk, het was vroeger zo: je had het haventje, de gracht om in te vissen, de rivier. We speelden oorlogje op straat. Vakanties bestonden niet. Je was er trots op dat je van Knutteldorp kwam. De vaders werkten als schilder, vuilnisman of stratenmaker zoals de mijne. De moeders waren thuis.’

‘Zo werkt het toch het beste, als je het mij vraagt,’ zegt Kitty.

Dick: ‘Iedereen kende elkaar. Sommige gezinnen woonden hier al vier of vijf generaties lang. Nu hosselt de ene helft van de buurt wat bij voor een nieuwe keuken of een dikke BMW; de andere helft zijn tweeverdieners.’

Kitty: ‘Als ik die vrouwen soms zie. Die koken helemaal niet meer. Ben ik soms gek dat ik iedere dag om vijf uur het eten klaar heb voor jou en de kinderen?’

Samantha (21), de oudste dochter, stapt naar buiten om met de auto naar de sportschool te gaan. Kitty vertelt dat ze pas is afgestudeerd als kinderverzorgster en in een crèche werkt. Nicole (19) werkt op een callcenter en kleine Dickie gaat vanwege zijn dyslexie naar het speciaal onderwijs.

‘Denken jullie wel eens aan verhuizen?’ vraag ik.

Kitty zet grote ogen op. ‘Waar moeten we heen? En het huis is goed; we hebben een grote tuin. Dick gaat volgende maand een veranda bouwen aan de achterkant, net zoals die huizen in Amerika. Doe je de groeten aan je moeder?’

Lijken verbergen

Als kind kwam ik alleen bij speciale gelegenheden als Kerstmis bij mijn grootouders op Knutteldorp. Ik snapte natuurlijk niet waarom want we gingen wél elke week naar de andere opa en oma, die in een krappe bedompte benedenwoning in Rivierenwijk woonden. Hoe klein ik ook was, ik zag hoe armoedig alles was. Het aftandse gasstel met het eeuwige aangekoekte melkpannetje, de rommelige woonkamer, de muffe geur die in de hal en de slaapkamer hing. Heel anders dan de opgeruimde woning van mijn grootouders op Knutteldorp, het Perzische tapijt op de eettafel, de volière met prachtige vogels in de achtertuin. Pas veel later begreep ik dat we zo weinig naar Knutteldorp gingen omdat mijn grootouders het niet eens waren geweest met het huwelijk van mijn ouders. Dat de relatie tussen mijn vader en hen daarom gereserveerd was. Maar als kind verlangde ik naar mijn grootouders op Knutteldorp. Ik was trots op mijn opa die acrobaat was geweest en heel sterk moest zijn: in de woonkamer hing een oude foto van hem en zijn team, een indrukwekkende piramide van jonge mannen in hagelwitte broeken en hemden. Die enkele keer dat we er op bezoek waren, genoot ik ervan om met andere kinderen door de buurt te zwerven en in de nauwe steegjes achter de huizen verstoppertje te spelen. De ouderwetse poorten en boogjes deden me aan Floris denken, de televisieserie die op dat moment werd uitgezonden, met Rutger Hauer, de zoon van Knutteldorper Arend, als middeleeuwse held.

Theo Hendriks (83) was jarenlang gemeenteraadslid voor de CPN. Hij groeide op in Knutteldorp, woonde een paar huizen van mijn grootouders en mijn moeder vandaan. Ik ken hem uit mijn jeugd. Hij was machinebankwerker en werkte een poos in dezelfde fabriek als mijn oom Bep. Hendriks is ook een begaafd kunstschilder. Overal in huis hangen prachtige aquarellen en olieverfschilderijen: portretten van zijn kleindochter en van Doedeltje, de excentrieke vader van zijn vader, die als visser op de IJssel de lijken van verdronken mensen verborg totdat er een beloning werd uitgeloofd voor de vermisten. ‘Was ik later geboren, dan had ik de kunstacademie gedaan,’ zegt Hendriks zonder een spoor van spijt of teleurstelling. Hij en zijn vrouw Annie (82) maken zich op voor een verhuizing; de smalle trap naar boven is een gevaar voor Theo. ‘Wat me opbreekt is de ouderdom. Ik kan het domweg niet bolwerken. Het vergeten; dat alles minder wordt. Als communist heb ik mijn hele leven het idee gehad dat ik het leven kon vormgeven, naar mijn hand zetten. Wat voor tegenslag er ook was, ik vond altijd een oplossing, een uitweg. En nu verlies ik toch…’

Theo aarzelt om over Knutteldorp te vertellen. In het hoekhuis aan de Epsestraat, waar hij met zijn vader, moeder, drie grote zussen en twee broers woonde, kwam in één klap een einde aan zijn jeugd. Hij was dertien. Een paar dagen eerder was het Duitse leger de Sovjet-Unie binnengevallen. Een kameraad uit de communistische partij was zijn vader al komen waarschuwen: waarom duik je niet onder, Andries? Maar Theo’s vader wilde zijn gezin niet alleen laten. Dan zouden de Duitsers misschien zijn dochters pakken, koeriersters van de communistische krant De Waarheid. De volgende dag werd er aangebeld. Theo deed open. Een politieagent, een bekende van de familie. ‘Ik neem je vader mee.’

Andries Hendriks werd samen met een groep Joden naar kamp Amersfoort gebracht, van daaruit naar het concentratiekamp Neuengamme, waar hij op 13 april 1942 van uitputting stierf.

Eerste grote huuracties

Het beeld dat Hendriks van het oude Knutteldorp schetst, lijkt op dat van mijn moeder: onderlinge solidariteit, gemeenschappelijke socialistische idealen, en veel aandacht voor ontwikkeling en cultuur. ‘Mijn vader had zelf geen opleiding gehad maar elk weekend gingen we naar de Openbare Bibliotheek, op zondag naar films van de communistische Filmliga in de (E)erste (D)eventer (B)ioscoop. Ik weet nog dat ik op een avond met hem op straat was, ik zat op zijn schouders. Hij wees naar de lucht en vertelde me de namen van de sterren en de hemellichamen, dat soort dingen wist hij. Van hem moest ik een vak leren. Dan heb je altijd werk, zei hij. Studeren was nog een brug te ver, en te duur.’

Vanzelfsprekend bijna was er in de Tweede Wereldoorlog behoorlijk wat verzet op Knutteldorp. Zo probeerde de groep waar Corrie Bosch – een tante van de buurvrouw van mijn moeder – zich bij had aangesloten, aan het einde van de oorlog met wapens een brug over het kanaal te verdedigen tegen de Duitsers. Maar ze werden verraden en op de dag van de bevrijding gefusilleerd op de Meester de Boerlaan, samen met de Duitse soldaat die weigerde de jongeren neer te schieten, Ernst Gräwe.

Dat strijdbare is lang gebleven, volgens Hendriks, wel tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw. De eerste grote huuracties in de jaren zeventig, toen huurders in ruil voor forse huurverhogingen renovaties eisten, waren op Knutteldorp. Hendriks was adviseur van het actiecomité. Ze wonnen de zaak. ‘De victorie begon op Knutteldorp. Sindsdien werd in het hele land de ene na de andere volksbuurt gerenoveerd.’ Maar dat was vroeger, mijmert hij. ‘Tegen de vooruitgang kun je niet vechten.’ De industrie verdween langzamerhand uit Deventer; er vielen massaontslagen. Als arbeiderswijk werd Knutteldorp onevenredig hard getroffen.

Mijn grootouders verhuisden in die tijd van Knutteldorp naar een bejaardenwoning op Borgele, een nieuwbouwwijk waar wij jaren daarvoor al een huis hadden gekregen. Ze woonden ineens dichtbij. Mijn oma was dementerende, maar mijn opa was nog altijd een sterke en trotse man, die ik toen pas echt leerde kennen. Mijn vader was ernstig ziek, hij had last van fobieën en verbleef vaak in ziekenhuizen, op de psychiatrische afdeling. Hij had zich, via de Handelsschool, weten op te werken tot boekhouder van een tapijtfabriek, maar hij haatte dat werk en droomde in stilte van een leven als journalist of schrijver.

Ik denk dat mijn vader slachtoffer was van zijn tijd. Te intelligent voor het armoedige gezin waarin hij opgroeide, en waarvoor hij zich soms schaamde. Uitgesproken links, maar tegelijkertijd bang dat zijn baas ontdekte dat hij De Waarheid las, daarom liet hij de krant in een gesloten envelop thuisbezorgen – het waren de nadagen van de Koude Oorlog. Toen ik een jaar of twaalf was, zat hij al in de WAO. Maar ondertussen had ons gezin wél de stap naar de middenklasse gemaakt. Voor mijn broer en mij betekende dat vooral: goed onderwijs. De lagere school op Borgele bijvoorbeeld had uitsluitend bevlogen en zeer gekwalificeerde onderwijzers in dienst. Het waren de vrije jaren zestig, zeventig. De leraren stemden PSP of PvdA. Een meerderheid van de kinderen stroomde door naar havo of vwo. Alles leek mogelijk, zo herinner ik me die tijd, ook al was de ziekte van mijn vader natuurlijk een grauwsluier over ons dagelijkse leven. Ik las boeken over feminisme, mijn broer was politiek actief in de trotskistische Internationale Kommunisten Bond en speelde in een underground rockband die bij ons op zolder repeteerde.

Moordzaak

Hieraan moet ik denken wanneer ik op een regenachtige doordeweekse ochtend met Marcel Buitenhuis en Jerry Verhaaf praat in de bestuurskamer van Ons Genoegen op Knutteldorp. We zijn (bijna) van dezelfde generatie, onze grootouders waren vrienden, maar hoe anders verliepen onze levens. ‘Ik was op televisie,’ zegt Jerry Verhaaf (42). ‘Lang geleden, in een sportprogramma met voetbaltrainer Wiel Coerver. Ik was een groot talent.’

‘Je hebt toch met bekende voetballers gespeeld? Vertel dan,’ zegt Marcel (38).

‘Ja ja, met Rob Maaskant, Jantje Michels, Kees van Wonderen. Ik speelde bij Go Ahead. Ik had gemakkelijk prof kunnen worden, dat zei iedereen. Ik zou naar PSV maar…’ Hij stopt. Wrijft nadenkend over zijn gezicht. ‘Tot mijn achttiende trainde ik vijf avonden per week, dronk geen druppel alcohol. Ik had een vriendin, ze ging op zaterdagavond stappen terwijl ik om tien uur op bed lag omdat ik de volgende dag moest spelen. Zo gedisciplineerd was ik. Tot mijn oudere broer op een avond zei: “Ga toch mee wat drinken.” Ik vergeet het nooit. Het was in de kantine bij Labor, een amateurclub. Twee, drie biertjes en ik was zo lam als een meikever. Toen was het gebeurd. Geen zin meer om te trainen.’ Aarzelend: ‘Achteraf heb ik spijt.’

‘Ik heb nergens spijt van,’ zegt Marcel. Het klinkt als een statement. ‘Zelfs alle rottigheid die ik heb uitgehaald… Als ik het over mocht doen, deed ik het zo weer.’ Er valt een stilte. Jerry zucht. Steekt de zoveelste sigaret op. Marcel: ‘Je moet niet zo moeilijk doen over het leven.’

Marcels vader was stratenmaker, net als zijn grootvader. De vader van Jerry werkte in de Gazelle-fietsenfabriek in Dieren, zijn moeder was schoonmaakster. Het waren gewone arbeidersgezinnen waar hard werd gewerkt en ‘gehamerd’ op onderwijs, volgens Marcel, die naar de lts ging en voor metselaar leerde. Jerry werd kok. Maar al jong onttrokken ze zich allebei aan het ouderlijk gezag, vertellen ze, net als de meeste jongens van hun generatie op Knutteldorp. Het waren de late jaren zeventig, vroege jaren tachtig; de economische crisis zette in, (soft)drugs waren volop voorhanden. Jerry: ‘We waren een soort gang. Hingen altijd op straat. Door onze oudere broers werden we in mekaar getimmerd, gehard zeg maar. Alle Knutteldorpers waren fan van Go Ahead Eagles, en dus tégen Zwolle, tégen Ajax, tegen alles wat vreemd was, tegen buitenlanders, dat kreeg je gewoon mee, schijtturken. Nee, niet van onze ouders, maar van elkaar, de oudere jongens. Terwijl er nooit veel buitenlanders op Knutteldorp hebben gewoond. En elk weekend rotzooi trappen, bij wedstrijden, in de stad, vechten. Als een van ons hommeles had, stond de rest in no time om je heen.’

Hij herinnert zich een Marokkaanse familie op Knutteldorp. ‘Een van ons pakte de zoon en tekende met een viltstift een hakenkruis op zijn voorhoofd.’ Zo deden ze dat. De Marokkaanse familie vertrok uit de buurt.

Eén keer liep een vechtpartij in een kroeg in de binnenstad uit de hand. Marcel: ‘Een kameraad van mij, Pietje, kreeg ruzie om een barkruk. Ik stond achterin bij de flipperkast. Ineens lag die gast op de grond. Een plas bloed. Op slag dood. Pietje had een groot mes bij zich; had ik gekocht in Spanje. Negen jaar heeft hij gezeten, terwijl hij het volgens mij niet heeft gedaan. Ik zat vierenhalve maand, omdat ik het mes in de spoelbak van de wc had verstopt.’

De moordzaak, eind jaren negentig – volgens Marcel ‘de naarste tijd van mijn leven; mijn vader sprak niet meer tegen me’ – betekende het einde van de vriendenclub. Jeroen Zomer (45), de buurman van Marcel, maakte destijds ook deel uit van de groep. ‘We waren randgroepjongeren, zo kun je het wel stellen. Terwijl mijn ouders sociale mensen waren, erg rood, stonden altijd klaar voor anderen. Maar eerlijk gezegd stimuleerden ze ons kinderen niet om dóór te leren, dat zat gewoon niet in de cultuur. Onze generatie groeide op zonder echte idealen. Ik heb geluk gehad dat ik Mary, mijn vrouw, ontmoette en dat ik verder wilde met haar. Dat ging niet samen met dat hooligangedrag. Ik zag het misgaan. Soms vochten we zo hard dat ik dacht: zo meteen wordt er iemand doodgeslagen. De meeste jongens uit die groep zijn trouwens gescheiden.’

Zomer heeft altijd gewerkt, eerst als uitbener bij vleesfabriek Stegeman en nu als huisschilder. Zijn kinderen studeren buiten de stad. ‘Als ik ‘s morgens vroeg naar mijn werk ga, liggen veel mensen hier in de straat nog op een oor. Geen zin om te werken. Ik wil niet met ze ruilen, maar ik denk wel eens: ben ik nou gek?’

Godfather

Mijn moeder heeft slapeloze nachten van de opkomst van de PVV en windt zich vreselijk op over de plannen van het nieuwe kabinet-Rutte. ‘Dat ik ooit nog eens in zo’n intolerante tijd zou leven, wie had dat kunnen denken?’ verzucht ze. ‘Snap jij waarom die jongelui hier op Wilders stemmen? Het is helemaal niet in hun belang, maar dat realiseren ze zich niet.’

Ik peins er natuurlijk ook over. De teloorgang van het socialisme, van duidelijke gemeenschappelijke idealen in het algemeen, het consumentisme dat er voor in de plaats kwam (‘hosselen voor de BMW of een mooie keuken’).

Waarom had de sociaal-democratische boodschap van ‘verheffing’ van de arbeidersklasse uiteindelijk zo weinig effect op Knutteldorp? Ik filosofeer erover met Victor Zwollo (50), de zwager van Bram Emens en beheerder van Ons Genoegen, omdat Zwollo me bij een eerdere ontmoeting al liet weten ‘een heel andere visie’ te hebben dan Emens. ‘Ik blijf een buitenstaander op Knutteldorp,’ zegt Zwollo, die ooit sociale geografie studeerde aan de universiteit van Groningen. ‘Begrijp me goed: ik heb grote waardering en bewondering voor wat Bram allemaal doet voor de buurt. Hij is een soort godfather. Helpt mensen in nood met schuldsanering en dat soort dingen, bemiddelt bij ruzies. Dat deed zijn schoonvader al, Chris Fröger, een bevlogen sociaal-democraat die pal stond voor zijn gemeenschap.’

Fröger en later Emens hadden grote invloed op de woningtoewijzing in de buurt. Dat betekende: niet te veel buitenlanders in één straat, en zo veel mogelijk kinderen van Knutteldorpers ín de buurt houden. ‘Dus kreeg Jerry een woninkje, en zijn oudere broer. En Marcel, en al die anderen. Met de beste bedoelingen hoor: de gemeenschap intact houden, beschermen.’ Maar beschermen slaat gemakkelijk om in bevoogden. Dat is wat Zwollo wil zeggen. Het had iets betuttelends. Wat oorspronkelijk bedoeld was om Knutteldorpers ‘voort te helpen’, had uiteindelijk het omgekeerde effect. Knutteldorpers werden op die manier dom gehouden. Volgens Zwollo was het beter geweest als de jongeren van de buurt waren uitgevlogen. Nu bleef hun wereld Knutteldorp. En alles daarbuiten was vreemd. ‘Mensen die van twee kilometer verderop komen zijn tegenwoordig al “import”. Vroeger had je nog die bloeiende toneelclub waar Knutteldorpers hun talent in kwijt konden. Dat is niet meer. Mensen leven op zichzelf; je hebt de televisie, computers… Ik zie het echt als een verhaal van gemiste kansen.’

‘Hoe was het?’ vraagt mijn moeder als ik na een dag Knutteldorp bij haar op de bank plof.

‘Leuk. Interessant.’ Ik hoor hoe leeg die woorden klinken.

‘Kijk eens wat ik heb gevonden!’ Ze steekt een boek met een donkerrode kaft de lucht in, duwt het in mijn handen. Misdadigers!, heet het. Ik sla het open. De ondertitel luidt: Roman uit het leven der Parijsche anarchisten. ‘Het is het enige boek dat ik nog heb uit de verzameling van opa en oma.’ De pagina’s zijn vergeeld en dun en ruiken oud, naar stof en vocht en sigarenrook. Het boekje ontroert me; het besef dat mijn grootouders honderd jaar terug zulke vrijgevochten, wereldse romans lazen, en de invloed die dat uiteindelijk op mijn leven heeft gehad.

‘Neem maar mee naar Amsterdam,’ zegt mijn moeder. ‘Je mag het houden.’