Maya-Nora Saaid helpt jongeren Gaza begrijpen – op TikTok

Drie jaar geleden had het in Londen gevestigde journalistieke platform Middle East Eye nog geen TikTokaccount. De Nederlandse journalist Maya–Nora Saaid bood aan er een op te zetten, de redactie nam dat aanbod gretig aan. Inmiddels heeft Middle East Eye 1,3 miljoen volgers op TikTok en 1,9 miljoen op Instagram, op YouTube is de teller de twee miljoen zelfs al voorbij. Als Saaid één ding laat zien, is het wel dat je op TikTok, toch groot geworden dankzij filmpjes van dansende tieners, ook serieuze kost kunt behandelen. Neem haar video van begin mei. Hierin kijkt Saaid recht in de camera en vertelt ze rustig over de kunstmatige–intelligentiesystemen van Israël.

Ze vertelt hoe een systeem met de naam ‘Lavender’ gebruikmaakt van gezichtsherkenning en Palestijnen op basis van onduidelijke criteria op een hitlist zet. Een ander systeem, ‘Where is Daddy’, brengt in kaart waar die vermeende terroristen zich bevinden. ‘The Gospel’ ten slotte maakt een overzicht van de gebouwen op die locaties, zodat het Israëlische leger makkelijker kan kiezen hoe het ze wil raken. Als je naar de video kijkt zie je niet alleen Saaids gezicht, maar ook archiefbeelden én fragmenten uit een interview met een Israëlische klokkenluider.

Explainers

Dit soort video’s heten in Saaids jargon explainers, en ze vormen de kern van haar werk. In een andere video duikt ze in de vraag waarom Ierland zich consequent aan Palestijnse zijde schaart. Nog een video: zou het kunnen dat de Verenigde Staten Den Haag zullen binnenvallen als Netanyahu wordt gearresteerd? In het verleden hebben de VS daar wel op gehint. Saaid maakt haar video’s van het begin tot het einde zelf. Ze bedenkt het onderwerp, duikt de archieven in, spreekt met experts, filtert en kiest, monteert en onderzoekt met welke trefwoorden haar werk op Google het snelst gevonden zal worden.

Saaid heeft het medium TikTok onmiskenbaar in de vingers. Maar klop niet bij haar aan voor een analyse over het geheim van TikTok: ze ziet geen wezenlijk verschil tussen dit platform en overige vormen van journalistiek. ‘De vertelvorm verandert voortdurend, dat is altijd zo geweest. Nu is TikTok toevallig nieuw en hip, over tien jaar echt niet meer. In de kern gaat het bij alle journalistiek om het achterhalen van feiten en om het vertellen van verhalen, dat is op TikTok niet anders.’

Ze is bescheiden en onbescheiden tegelijk. Ja, haar video’s slaan aan. Maar dat ze nu zo goed bekeken worden, ligt niet aan hun kwaliteit, maar door de situatie in Gaza. ‘Er zijn daar nu geen buitenlandse journalisten, zelfs niet uit Israël. De behoefte aan informatie is groot. En wij zitten precies in die niche.’

Middle East Eye richt zich behalve op het Midden-Oosten ook op Noord–Afrika en Soedan. Hoewel het platform vanuit het Verenigd Koninkrijk opereert, hebben de betrokken auteurs en videomakers vaak wortels in de regio. Wanneer dat niet zo is, hebben ze jarenlange expertise. Nieuwsjunks vinden op Middle East Eye nicheberichten, Europeanen met een migratiegeschiedenis herkennen zich in de manier waarop het het nieuws brengt.

Explosie in Beiroet

Saaids Irakese vader en Jordaanse moeder leerden elkaar kennen toen ze allebei in Syrië studeerden, haar vader was daarheen gevlucht voor het regime van Saddam Hoessein. Omdat ze in de Syrische dictatuur evenmin veilig waren, kwam het koppel naar Nederland, waar Maya-Nora geboren werd. Omdat haar ouders als vluchtelingen maar moeilijk werk konden vinden, was haar jeugd niet gemakkelijk en voelde ze zich vaak een buitenstaander. Ook op bezoek bij haar familie in Jordanië past ze vaak nèt niet. ‘Omdat ik er hetzelfde uitzie als zij, verwachten ze dat ik in andere opzichten ook op hen lijk.’

Ze ging politicologie studeren en werkte als vertaler, altijd zonder vastomlijnd toekomstplan. Dat veranderde tijdens de explosie in de haven van Beiroet, in 2020. ‘Het was coronatijd, ik verveelde me dood. Ik zag de nieuwsberichten over de ramp, en ik had enorm veel vragen.’ Wat ze opstak deelde ze in video’s op TikTok, langzaam opbouwend naar de context van de explosie. Dit was wat ze wilde doen. Kort daarna mailde ze Middle East Eye haar open sollicitatie.

‘De Verenigde Naties en alle hulporganisaties zijn het eens dat wat Israel doet misdadig is. Dat zijn dan feiten die wij als journalisten moeten brengen’

Hoewel Middle East Eye een grote regio bestrijkt, gaat de laatste tijd vrijwel alle content over Gaza. Dat geeft weinig ruimte voor luchtigheid, al was dat juist waar Saaid bekend mee werd. Haar persoonlijke account nam een grote vlucht met video’s waarin ze Siri, het AI-hulpje van Apple, om de tijd vraagt. Hoe laat is het in Israël? Siri geeft keurig de tijd. En hoe laat is het in Palestina? Siri weet het niet. In een vervolgfilmpje vraagt ze Siri naar de tijd in Jeruzalem. Helder antwoord. De tijd in Oost-Jeruzalem? Siri zwijgt. Grappig en niet grappig tegelijk.

Justified reporting

Middle East Eye kiest consequent het Palestijnse perspectief. ‘Het perspectief van de onderdrukten,’ zegt Saaid. ‘Wij doen niet aan equal reporting, wij doen aan justified reporting. De Verenigde Naties, alle hulporganisaties en mensenrechtenexperts, iedereen is het erover eens dat wat Israël doet misdadig is. En dat zijn dus feiten die wij als journalisten naar buiten moeten brengen.’

Als iemand tegenwerpt: ‘Ja maar, de gijzelaars,’ begrijpt ze dat. Ja, die gijzelaars zijn er, en ze zal nooit doen of dat niet zo is, zegt ze. Alleen moet dat verhaal niet voortdurend in plaats komen van dat andere verhaal. Dan doe je je journalistieke weging niet goed, vindt ze.

In journalistieke neutraliteit gelooft Saaid niet. Je neemt altijd jezelf mee in wat je maakt. Ook mensen die van zichzelf zeggen neutraal te zijn, zijn dat niet, denkt ze, ze onderkennen het alleen niet bij zichzelf. En juist daardoor schieten de journalistieke basisregels er bij zulke vakgenoten soms bij in.

Een voorbeeld van een video, waarin Saaid de werkwijze van collega-journalisten onder de loep neemt: Saaid kijkt wederom recht in de lens, ze praat in het Engels. Internationale media zijn verontwaardigd over de Israëlische raketten die buitenlandse vrijwilligers van de NGO World Food Kitchen hebben gedood. Waarom blijft die woede over de dode Palestijnen uit, vraagt Saaid zich af. Ze denkt dat het door de huidskleur van de slachtoffers komt, en laat fragmenten van Amerikaanse verslaggevers in Oekraïne zien. Die zeggen dingen als: ‘Je moet je voorstellen, het is hier een relatief beschaafd land’ en: ‘Het is hier Syrië niet.’

Nakba

Zo bont als de Amerikaanse verslaggevers in Oekraïne maken Nederlandse media het niet, stelt Saaid vast, maar er gaat wel degelijk veel mis. Deels komt dat doordat veel mensen die aan de knoppen zitten niet beseffen hoe geprivilegieerd ze zijn. Die denken: we hebben het altijd zo gedaan, dus dit is de goede manier. Ze zien zichzelf als de norm en iedereen die anders is als anders.

Bepaalde belangrijke momenten in de Palestijnse geschiedenis zijn niet in Nederlandse hoofden van Nederlandse journalisten verankerd, ziet ze. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Nakba, Arabisch voor catastrofe, de gedwongen verhuizing van ruim zevenhonderdduizend Palestijnen, waarbij minstens vijftienduizend van hen door Israëlisch geweld werden gedood. ‘De Volkskrant sprak na 7 oktober van een oorlog tegen Israël. Dat snap ik. Dat was op dat moment ook zo. Maar als je het in de langere geschiedenis plaatst, dekt die beschrijving niet de lading.’

‘Arabieren zijn semieten. Als je dat niet ziet, mis je dat sommige politici nu ‘antisemitisme’ gebruiken als wapen tegen semieten in Palestina’

Nederlandse media zien vaak de patronen niet, vindt ze. Bijvoorbeeld in het geval van World Food Kitchen. Netanyahu zei dat die aanval een vergissing was. Dat hij dat zegt is natuurlijk vermeldenswaardig, maar eigenlijk moet je erbij zeggen dat hij dat voortdurend zegt. Met die context weet je beter wat zo’n opmerking betekent. Al is het maar omdat de aanval op een tentenkamp in Rafah, een paar weken later, óók weer een vergissing werd genoemd.

Antisemitisme

De manier waarop de term antisemitisme in Nederland gebruikt wordt, zit haar hoog. ‘Antisemitisme bestaat, en het is verkeerd. Belangrijk dus dat het CIDI cijfers bijhoudt. Maar toen het CIDI meldde dat het antisemitisme in Nederland met 800 procent gestegen is, stond nergens in de kop dat harde cijfers ontbraken. Ander voorbeeld: Arabieren zijn semieten. Als je dat over het hoofd ziet, mis je dat sommige politici nu ‘antisemitisme’ gebruiken als wapen tegen semieten in Palestina.’ Dat soort dingen hebben Nederlanders niet op school geleerd, en Saaid ziet aan journalisten de taak om zulke kennishiaten te vullen. Een taak die ze nu laten liggen – omdat ze, denkt ze, zelf die kennis ontberen.

De taal die Nederlandse journalisten gebruiken, is vaak onbedoeld misleidend. ‘Niet eens zozeer de terminologie,’ zegt Saaid. ‘Wanneer noem je iemand ‘terrorist’, wanneer spreek je van genocide. Het gevaar is subtieler. Zo werd op het NOS Journaal een keer gezegd dat de elektriciteit in Gaza was ‘uitgevallen’. Alsof het een natuurramp was, alsof Israël de uitschakeling van het stroomnetwerk niet glashelder had aangekondigd. Met zulke formuleringen schotel je mensen echt een verkeerd beeld voor.’

Het woord ‘Gazanen’ vermijdt ze, ze zegt Palestijnen. Want, al is de situatie van mensen op de Westbank anders dan die van mensen in Gaza, ‘Het zijn allemaal Palestijnen en uiteindelijk moeten ze dealen met dezelfde struggle; Israëlische bezetting.’ Daar komt nog bij dat de meeste mensen in Gaza niet oorspronkelijk uit Gaza komen, hun ouders of zij zijn erheen gevlucht nadat ze van hun eigen land verdreven waren.

‘Taal is superbelangrijk. Maar je moet er ook weer niet té lang stil staan. Dan ben je vooral met jezelf bezig, met hoe je overkomt, en niet meer met het verhaal dat je wilt vertellen.’

Studentenprotesten

Ook inhoudelijk vindt ze dat Nederlandse media vaak verkeerde keuzes maken. Waarom hadden die zo veel aandacht voor studenten die bij de protesten voor Gaza hun gezicht bedekten, en niet over de in groten getale aanwezige ‘stillen’ van de politie die zichzelf evenzeer onherkenbaar maakten? Waarom gingen de berichten vooral over confrontaties met de politie, en niet over de protesten zelf? Die staan volgens haar voor een grotere ontwikkeling in de maatschappij en er is veel te weinig oog voor de manier waarop wat buiten Europa gebeurt in Nederland doorwerkt. Door Gaza zien biculturele mensen heel duidelijk dat er niet gegeven wordt om levens van mensen zoals zij. ‘Dat heeft gevolgen, het raakt mensen diep, ook Nederlanders die zelf geen biculturele achtergrond hebben.’

Bij de verkiezingsoverwinning van Wilders, en de manier waarop de media hem als ‘mild’ framen, voelt ze een vergelijkbare pijn. Hoe kan het, dat mensen die zelf door zijn uitsluitende plannen getroffen worden over ‘ideeën in de ijskast zetten’ spreken? ‘Terwijl iedereen weet dat die ijskast helemaal niet aanstaat, omdat hij in dezelfde adem wéér een groep mensen als minderwaardig wegzet?’

Bovendien richten de studenten zich op westerse steun aan Israël, die cruciaal is voor de oorlog. Gebeurtenissen hier beïnvloeden de situatie in Gaza, zegt Saaid. Dat is dus onlosmakelijk deel van het grote verhaal, en het geeft haar als Nederlandse een duidelijke rol. ‘Journalisten on the ground doen verslag, en ik zorg dat hun informatie mensen bereikt. Als ik daar was, nam ik de plaats in van een lokale journalist. Hier neem ik geen aandacht weg die naar hen zou moeten gaan.’

Saaid won samen met de Palestijnen Motaz Azaiza en Wail Al Dahdouh de ‘journalist van het jaar’–award van de organisatie van moslims in de Benelux. ‘Ik heb bijna gesmeekt om daar onderuit te komen. Motaz Azaiza en Wail Al Dahdouh deden allebei verslag vanuit Gaza. Ik vond het niet eerlijk om in één rijtje te staan met mensen die hun leven riskeren, terwijl ik in veiligheid werk. Maar het bleek dat mensen hadden gestemd om me te nomineren, dus op een rare manier was het een eer. Motaz is inmiddels weg uit Gaza, en ik was laatst ergens waar hij sprak. Ik heb hem ontlopen, omdat ik me schaamde. Ook privilege natuurlijk. Hij heeft wel iets anders aan zijn hoofd dan het ongemak van een Nederlandse journalist.’

Haar en make-up door Peter Dekker