**** Otto de Kat. Bericht uit Berlijn. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Roman
Bericht uit Berlijn is een traditionele roman, waarin de personages na een zorgvuldige introductie tegenover elkaar geplaatst worden. Verrassend is dat niet, maar daar gaat het De Kat niet om; hij wil mensen in tweestrijd tonen. Het is oorlog en de diplomaat Oscar Verschuur is &#8216;met speciale opdracht&#8217; toegevoegd aan het Nederlandse gezantschap in Bern. Van zijn dochter Emma, die met een hoge Duitse ambtenaar is getrouwd, hoort hij dat Hitler van plan is om binnen enkele weken Rusland aan te vallen. Moet hij dat aan zijn connecties vertellen? Welk risico levert dat voor Emma op? Oscar besluit om zijn vriend Major Morton, Churchills persoonlijke adviseur, in te lichten, maar houdt in hun gesprek uiteindelijk zijn kiezen op elkaar.
De Kat laat zien hoe Oscar met die keuze worstelt. Hij is van nature een &#8216;aartsverduisteraar&#8217; en vooral in deze kwestie moet alles omzichtig benaderd worden: &#8216;Het was schaken op groot formaat.&#8217; Oscar beheerst zijn emotie en onderzoekt de risico&#8217;s. Spontaan reageren zal hij nooit, net zomin als zijn diplomatieke gesprekspartners. De Kat laat dat mooi zien in de passage waarin Oscar ontdekt dat Morton zijn bron wantrouwt, omdat &#8216;goeie Duitsers&#8217; niet bestaan. Hoe moedig ook, ze zijn allemaal besmet, net als Emma. Mortons &#8216;cynische&#8217; reactie geeft de doorslag. Oscar zwijgt: &#8216;ze geloofden hem toch niet. De operatie zou doorgaan en de Russen zouden het inmiddels heus wel weten.&#8217; Hoe bedachtzamer de mannen reageren, des te emotioneler reageren de vrouwen. Zij bedenken zich geen moment, van hen moet Oscar onverwijld in actie komen. Uit mededogen met de Russen zijn ze bereid om alles op te offeren. De Kats vakmanschap dwingt bewondering af. Zijn stijl is afgewogen en zwakke plekken heeft het boek nauwelijks. Maar adembenemend is het niet, daar zijn de figuren &#8211; ook Oscar &#8211; te onuitgewerkt voor, te bleek en te schematisch.
*** Herman Brusselmans. Watervrees tijdens een verdrinking. Prometheus, 272 p., € 17,95
door Marjolijn Pouw
Roman
De bekende Vlaamse veelschrijver Herman Brusselmans en zijn echtgenote Phoebe liggen in Brusselmans&#8217; nieuwe roman in scheiding. Ze kunnen niet met en niet zonder elkaar. Bij wijze van kind hebben ze een hond waarvoor ze samen moeten zorgen. De schrijver loopt stad en land af om een opvolgster te vinden voor zijn weggelopen vrouw. Die vindt hij natuurlijk niet, want een mooie, sokken stoppende muze die ook nog eens goed biefstuk kan bakken laat zich niet zo gemakkelijk vervangen. Brusselmans stelt zijn Herman Brusselmans voor als een neurotische, half impotente vijftiger van eenvoudige komaf, met lang haar, slechte huid en een kinderlijke behoefte aan verzorging. Een dikke bankrekening heeft deze afsplitsing ook, kandidaat verloofdes probeert hij met een Porsche Carrera als cadeautje naar zijn &#8216;loft&#8217; te lokken. Maar geen van de uitverkorenen zegt: &#8216;Potvolkoffie, Herman, ben jij zomaar eventjes de man van m&#8217;n dromen, zeg!&#8217; Even vermakelijk als vervelend; echt Brusselmans.
***** Marlen Haushofer. Hemel die nergens ophoudt. Van Gennep, vertaling Ria van Gennep, 191 p., € 17,90
door Aart van Zoest
Roman
Het meisje Meta neemt vanaf haar tweede levensjaar al buitengewoon scherp de mensen uit haar onmiddellijke omgeving waar. De moeder is snibbig. &#8216;Jij hebt spitse knieën,&#8217; zegt ze tegen haar dochter, &#8216;je krijgt nooit een man.&#8217; Maar, noteert Haushofer, Meta wil niet koken en naaien, dus heeft ze ook geen man nodig. Een aangepaste vrouw worden is wel het laatste wat Meta wil. De vader is gemoedelijker en goedhartiger, ook al hoort het bij zijn boswachtersfunctie op een Oostenrijkse berghelling dat hij zijn hond flink afranselt wanneer die zich weer eens blaffend en jagend misdragen heeft. Haushofer geeft in haar meesterlijke stijl niet alleen weer waar het meisje mee te maken krijgt, maar ook Meta&#8217;s innerlijke beleving en bijbehorend oordelen. Dat kan de schrijfster doen, omdat het boek naar haar eigen zeggen een &#8216;autobiografie van mijn jeugd&#8217; is. Haushofer weet te bereiken dat iedere lezer, man of vrouw, veel van Meta&#8217;s gevoelsreacties uit eigen ervaring zal herkennen, ook al is de context nog zo verschillend.
*** Gilles van der Loo. Hier sneeuwt het nooit. Van Oorschot, 216 p., € 17,50
door Marjolijn Pouw
Verhalen
Bijna alle verhalen van deze bundel gaan over aardige mensen die door minder aardige mensen of het noodlot zijn verwond. Ze hebben een ouder, echtgenoot of kind verloren, zijn ziek of halfgek geworden en kunnen niet verder met hun leven. De schrijver legt hun isolement bloot met heldere beelden en ander literair vernuft, zoals in het verhaal &#8216;Beloof me dat het altijd zo zal blijven&#8217;. Daar kan de uit de oorlog teruggekeerde Elio de martelingen waaraan hij medeplichtig was niet uit zijn gedachten krijgen en wordt er gek van. Van der Loo benadrukt Elio&#8217;s malen door in de passages waar hij de wreedheden beschrijft in hem te kruipen; abrupt gaat hij daar van &#8216;hij&#8217; op &#8216;ik&#8217; over. Deze kunstgreep doet geforceerd aan, net als het aldoor terugkerende noodlot als de geluksverstoorder. Alsof mensen geen invloed op hun leven hebben. Dat maakt de verhalen voorspelbaar, je ziet de afloop aankomen.
**** Jirí Weil. Leven met de ster. Van Gennep, vertaling Kees Mercks, 261 p., € 18,90
AAAAO
door Aart van Zoest
roman Josef Roubicek is een Tsjechische Jood. Een onheldhaftige schlemiel, die op een zolderkamertje woont in Praag. Hij communiceert droomsgewijs met twee dierbaren, zijn afwezige beminde en de kat met wie hij samenwoont. Zij zullen hem ontvallen tijdens de verhaalperiode, de Duitse bezetting. De woorden Duits, nazi, vervolging en Jood komen in het boek niet voor, evenmin als expliciete verwijzing naar de oorlogscontext. Understatement is het parool van de auteur; dat past naadloos bij het gedetailleerd beschreven dagelijks lowprofile-leven van zijn hoofdpersoon. Zijn levensdoel is: overleven. Daarvoor moet je mazzel hebben, niet &#8216;op transport worden gesteld&#8217;. Kou, honger, angst, vernedering, alles aanvaardt Josef. Wanneer de jodenster verplicht wordt gesteld, naait hij die op. Waarom is hij daartoe bereid? Op grond van aangeleerde gehoorzaamheid? Door een vertrouwen dat goed gedrag tot een goede afloop leiden zal? Iemand zegt: &#8216;De mensen denken aldoor dat er nog hoop is, ook als ze aan hun zelfgedolven graf staan.&#8217; Josef denkt: als er geen hoop was, zouden we misschien meer van ons afbijten. Weil grijpt ons bij de ziel.

Aart van Zoest

Marjolijn Pouw

Fictie

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips