Femicide is geen incident: moord op vrouwen is structureel, ook in Nederland

‘Wat een prachtig gezinnetje heeft Clarinda, dacht ik telkens als ik haar foto’s op Instagram bekeek. We waren tijdens onze studietijd in Utrecht onafscheidelijke huisgenoten geweest en hadden veel lol gehad samen, maar door ons drukke werk en mijn verhuizing naar Amsterdam zag ik Clarinda vooral op sociale media. Via de foto’s van haar met haar vriend Jeffrey en hun dochtertje dat in de zomer van 2020 was geboren. Ik kende Clarinda als een uitbundige, sociaal betrokken vrouw, maar toen zag ik haar ook als enorm trotse moeder.’

Voormalig huisgenote Lotte Rensen kon het dan ook niet bevatten dat het nieuwsbericht dat haar op 8 september bereikte over haar Clarinda ging. Dat zij het was die wandelend met haar dochtertje in de kinderwagen op die zonnige woensdagochtend in Den Bosch was doodgestoken door de vader van haar kind met wie ze de relatie inmiddels had verbroken. ‘Maar er zijn niet zoveel vrouwen van 34 met een dochter van één die Clarinda heten,’ zegt ze nog steeds aangeslagen. ‘Zij was het.’

Elke acht dagen

De moord op een Nederlandse vrouw door haar partner of ex-partner is geen incident.

Het jaar 2022 was nog geen drie weken oud of er werden drie vrouwen vermoord.

Op dinsdag 18 januari werd de dertigjarige Shella, een Rotterdamse kapster en moeder van twee kinderen, doodgestoken door haar ex-vriend. De dag daarvoor was het de dertigjarige KLM-stewardess Rachel in Abbenbroek die thuis, in het bijzijn van haar zevenjarige dochter, werd doodgestoken door haar ex-partner. Op Nieuwjaarsdag werd sekswerker Mónica Garces Flores door haar vriend vermoord, veertig jaar oud.

Eerder al, op oudejaarsdag, werd de vermiste veertienjarige Esmee in een Leids speelpark, zittend tegen een boom met een capuchon over het hoofd aangetroffen. Levenloos. De opgepakte verdachte: de 32-jarige gymleraar waarmee ze mogelijk een relatie had gehad. Die laatste dag van 2021 werd ook een 81-jarige Hagenees opgepakt voor de moord op zijn echtgenote. En zou kunnen we nog even doorgaan.

Vrouwen die samenwonen of een vriendje hebben dat hun iets aandoet, worden niet meegeteld in de femicide-statistieken.

Gemiddeld genomen sterft elke acht dagen in Nederland een vrouw door geweld in de relationele sfeer. Femicide wordt het genoemd, ofwel moord op een vrouw. Het is een term die al in 1976 werd geïntroduceerd, maar nog steeds niet is verankerd in de Nederlandse samenleving terwijl de cijfers daar wel aanleiding toe geven. Volgens het CBS zijn er jaarlijks tussen de 40 en 44 gevallen van femicide. Feitelijk ligt het aantal flink hoger, weet Dr. Kaouthar Darmoni, directeur van het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis Atria. Het CBS registreert namelijk alleen de vrouwen die gehuwd waren met de dader. Vrouwen die samenwonen of een vriendje hebben zoals Clarinda, Shella en Rachel worden niet meegeteld, stelt Darmoni. ‘Die 44 is waarschijnlijk het topje van een ijsberg.’

Niet iets van ver weg

‘Waarom weet ik dat niet’ is een veelgehoorde eerste reactie als femicide ter sprake komt. Dat vrouwenmoord zo structureel is verweven in onze maatschappij wekt verbazing. Bij mannen die hun vrouw, vriendin of ex doden denken we aan Joran van der Sloot en aan O.J. Simpson, aan eerwraak in moslimkringen of aan landen met een machocultuur zoals Spanje, Italië en Frankrijk. Dat is dus een misverstand. Uit de cijfers van Eurostat, het Europese Statistiekbureau, blijkt dat het aantal Nederlandse vrouwen dat jaarlijks sterft aan femicide relatief gezien flink hoger ligt dan in Italië en Spanje – in 2018 zelfs hoger dan in Frankrijk waar elke drie dagen een vrouw omkomt door mannelijk geweld.

Femicide is dus niet iets van ver weg. Het kent ook geen kleur, afkomst, sociale klasse of religie en geen opleidings- of inkomensniveau. Het treft vrouwen in alle lagen van de bevolking en kan iedereen overkomen. Ook een witte, hoogopgeleide criminologe, zoals Clarinda. ‘Ze had voor haar masterstudie zelfs een these geschreven over eerwraak onder Turken in Nederland,’ vertelt Lotte Rensen. ‘En door haar werk bij Jeugdzorg en later bij de Raad voor de Kinderbescherming kwam ze bij gezinnen over de vloer waar geweld een rol speelde. Clarinda was dus bekend met femicide. Het is bizar dat ze daar zelf slachtoffer van is geworden. Tegelijkertijd laat het ook zien hoe complex deze problematiek is,’ stelt Rensen, die naast oprichter van het netwerk Ambitieuze Meisjes toevalligerwijs werkzaam is als ministerieel beleidsmedewerker gendergerelateerd geweld. ‘Maar het blijft bizar. En intens verdrietig.’

Wat ook zo pijnlijk was, vervolgt ze, was dat grootschalige verontwaardiging uitbleef. ‘Even was er media-aandacht voor de moord, vervolgens kwam Prinsjesdag in zicht en hebben we niets meer over het onderwerp femicide vernomen.’

Pr over emancipatie

Het is een gegeven: ondanks de alarmerende cijfers is er nauwelijks aandacht voor femicide. Hoe dat komt? René Römkens, oud-hoogleraar gendergerelateerd geweld aan de Universiteit van Amsterdam, herhaalt de vraag en antwoordt: ‘Omdat we het niet weten. Omdat we denken dat Nederland een geëmancipeerd land is waar extreem geweld tegen vrouwen niet of nauwelijks voorkomt.’

Minister De Geus van Sociale Zaken en Emancipatie stelde in 2003 dat de emancipatie was voltooid en Nederland staat zich voor op zijn vrijzinnigheid en progressiviteit. Maar dat betreft vooral onze blik op seks en drugs, constateert Römkens. Op de Global Gender Gap van The World Economic Forum, waarin jaarlijks de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen wordt gemeten, stond Nederland vorig jaar op een beschamend lage 31ste plaats.

‘Telkens is er ook weer de verbijstering als ik mijn onderzoek aanhaal dat uitwijst dat één op de vijf vrouwen in ons land slachtoffer wordt van eenzijdige, vaak zware mishandeling van de partner.’

Dat heeft te maken met het grote aantal vrouwen met een deeltijdbaan en dat is volgens Römkens weer de erfenis van het kostwinnaarsmodel waarvoor we na de Tweede Wereldoorlog hebben gekozen. ‘In tegenstelling tot de landen om ons heen zijn veel Nederlandse vrouwen financieel niet zelfstandig.’

Nederland is heel goed in haar pr over emancipatie, zegt ze, maar gelijkwaardig zijn man en vrouw hier nog niet. ‘Telkens is er ook weer de verbijstering als ik mijn onderzoek aanhaal dat uitwijst dat één op de vijf vrouwen in ons land slachtoffer wordt van eenzijdige, vaak zware mishandeling van de partner. Toen ik in 1989 voor het eerst met die cijfers naar buiten kwam, was de reactie in de media: “Dat kan niet waar zijn, want anders hadden we het geweten.” Dat is het probleem in één zin: als erover gezwegen wordt, bestaat het niet.’

Bedrieglijke termen

Dat dodelijk geweld in Nederland niet als zodanig wordt erkend en herkend, is volgens Renée Römkens en Kaouthar Darmoni terug te zien in de terminologie die wordt gebezigd: huiselijk geweld, gezinsdrama, crime passionele. Het zijn bedrieglijke termen. Ze verdoezelen dat vrouwen het slachtoffer zijn van mannen. ‘In Nederland schrikken we ervoor terug om zaken expliciet vrouwelijk of mannelijk te maken,’ stelt Darmoni. ‘Alles moet genderneutraal. Maar dat is het niet. Bij femicide wordt een vrouw vermoord omdat ze een vrouw is.’ 

Narcistische persoonlijkheid

In ruim driekwart van de vrouwenmoorden is de dader een bekende van het slachtoffer. In 56 procent van de gevallen betreft het de (ex-)partner. Ter vergelijking: bij slechts 4 procent van de mannen die worden vermoord gebeurt dit volgens het CBS door een vrouwelijke (ex-) partner.

Veruit de meest voorkomende aanleiding is een relatiebreuk die niet wordt geaccepteerd, weet Römkens. Soms is er sprake van een cumulatie van stressfactoren rondom een scheiding waardoor een man door het lint gaat. Dat zijn vaak mannen die na de vrouw ook zichzelf doden of een poging daartoe doen, zoals de ex van stewardess Rachel. Hij weigerde na de gestrande relatie de sleutels van haar huis terug te geven, drong haar woning binnen en sprong na de moord van een viaduct – hij kwam zwaargewond in het ziekenhuis terecht.

Doorgaans zijn de daders volgens Renée Römkens mannen met een sterke controledrang en een narcistische persoonlijkheid. ‘Een scheiding is het ultieme verlies van controle en aanzien. Narcisten reageren met woede op een afwijzing en wat in veruit de meeste gevallen volgt, is een traject van intimidatie, vernedering, manipulatie, stalking en fysieke mishandeling dat uitmondt in dodelijk geweld.’ Het wordt ‘de pyramide van geweld’ genoemd. En uit onderzoek blijkt dat er gemiddeld 33 voorvallen zijn geweest van psychisch, fysiek of seksueel geweld voordat een vrouw daarvan melding maakt bij de politie.

‘Het is lastig om te moeten erkennen dat de man met wie je bent of geweest bent en die soms ook de vader van je kind is, jou iets aandoet.’

‘Net als bij het grensoverschrijdende gedrag rondom het tv-programma The Voice voelen slachtoffers van geweld een grote schaamte,’ weet Kirsten van den Hul uit eigen ervaring. Het voormalig PvdA-Kamerlid werd zelf jarenlang ernstig mishandeld- soms tot bloedens toe. ‘Ik heb geluk gehad dat ik het nog kan navertellen. Het had ook voor mij veel slechter kunnen aflopen.’ Ook zij stapte niet naar de politie. ‘Geweld in een relatie is een uiterst complex probleem,’ zegt Van den Hul, tegenwoordig lid van de Raad van Toezicht van Moviera, een organisatie die zich richt op de aanpak van huiselijk geweld. ‘Er is niet alleen maar ellende. Er komen excuses, het was niet zo bedoeld en het is weer gezellig, Daarbij is er sprake van een glijdende schaal. Ik heb er pas jaren later met iemand over durven praten. Al die tijd hield ik mijn mond.’

Römkens onderstreept de complexiteit. ‘Het is verwarrend om te moeten toegeven dat de hand die je liefheeft de hand is die je slaat en het is lastig om te moeten erkennen dat de man met wie je bent of geweest bent en die soms ook de vader van je kind is, jou iets aandoet. Slachtoffers schamen zich dat ze hun partner verkeerd hebben ingeschat, hem niet als een narcist hebben herkend.’ Maar dat kan een vrouw zichzelf niet verwijten, benadrukt Römkens. ‘Uit een Engelse studie onder driehonderd femicidegevallen blijkt dat de narcistische persoonlijkheidstoornis meestal nog niet was gediagnosticeerd ten tijde van de relatie.’ En de splitsing in de persoonlijkheid van de pleger door een scheiding kan volgens Römkens groot zijn. ‘Ik was zelf verbijsterd toen ik hoorde dat een goede kennis die ik beschouwde als een ongelooflijk aardige vent zijn partner meermaals had mishandeld.’

Toegewijd en meegaand

Ook in Arnhem was de ontsteltenis groot, toen de geliefde, vriendelijke directeur van het plaatselijke Gelredome stadion zich ontpopte tot een koelbloedige moordenaar nadat zijn vrouw Frederieke hem vertelde dat ze hem zou verlaten. Niet één maar tien keer mepte hij met een honkbalknuppel op haar hoofd. Tussendoor bracht hij zijn binnenkomende dochter van 7, samen met haar zusjes van 8 en 13 naar de buren. Bij terugkomst drukte hij een kussen op het gezicht van zijn vrouw.

De ex van Clarinda was drie weken voor de moord aangesteld als leerkracht op een Amsterdamse basisschool. Daarvoor was hij huiswerkbegeleider en runde hij zijn een kindercoachbureau. Op de website van zijn bedrijf staat een foto van een lachende jongeman die zichzelf omschrijft als ‘empathisch, intuïtief, toegewijd en meegaand.’ Hij bezat kennelijk ook een donkere kant. Maar dat De Telegraaf Clarinda’s moeder citeerde die zei dat Jeffrey haar dochter al vaker had geslagen, doet Lotte Rensen pijn. ‘Zo’n krantenkop draagt bij aan victim blaming. Alsof de moord haar eigen schuld is omdat ze niet meteen bij hem is weggegaan.’

Dat vrouwen pas na gemiddeld 33 geweldsincidenten hulp durven te zoeken, komt juist door het taboe rondom partnergeweld, zegt Rensen. ‘Er wordt nog te vaak verondersteld dat vrouwen aanleiding hebben gegeven voor het geweld dat ze is overkomen.’

Een vrouw moet ook maar weg kunnen, stelt Kirsten van den Hul. ‘Ik had destijds het geluk dat ik een baan had en tijdelijk bij een vriendin kon wonen, maar als je economisch afhankelijk bent van je partner, is het nog ingewikkelder om de relatie te beëindigen.’ Die vrouwen zijn kwetsbaarder, constateert ze. Hoewel: ‘Het omgekeerde gaat ook op. De onafhankelijkheid van een vrouw kan juist een trigger zijn tot woede.’ 

Verzet tegen gendergelijkheid

Daarvan lijkt sprake in Scandinavië. In toch zo geëmancipeerde landen als Zweden, Finland en Denemarken zijn de femicidecijfers het hoogst van heel Europa. Een mogelijke verklaring is verzet tegen de gendergelijkheid en woede over de relatief hoge status van vrouwen, suggereren onderzoekers van de Universiteit van Valencia en de Universiteit van Lund in een onderzoek naar de zogenoemde ‘nordic paradox’.

‘De daders zeggen vaak letterlijk: “Als ik je niet mag houden, krijgt een ander je ook niet.”’

Femicideplegers kunnen over het algemeen niet omgaan met emancipatie, concludeert ook Adriana van Dooijeweert, oud-voorzitter van het College voor de Rechten van de Mens. Deze mannen vinden het volgens haar lastig dat ‘een vrouw meer verdient, op haar strepen staat en een relatie kan verbreken’.

Dat kan best, reageert Renée Römkens. ‘Maar de oorzaak om over te gaan tot moord ligt toch allereerst besloten in de controledrift van narcistische mannen die een relatiebreuk als een persoonlijke krenking ervaren. Geweld wordt ingezet om de boel onder controle te houden. De daders zeggen vaak letterlijk: “Als ik je niet mag houden, krijgt een ander je ook niet.”’

Inschattingsfouten

Renée Römkens kent meerdere zaken waarin vrouwen na een doodsbedreiging door de politie naar huis werden gestuurd met de woorden: ‘Ach mevrouw, meneer is gewoon overstuur omdat u de relatie wilt verbreken. Hij heeft even tijd nodig. Het komt goed.’ Het komt vaak niet goed. De emeritus herinnert aan de 28-jarige verpleegkundige Linda uit Waalwijk, die in 2015 meermaals aangifte deed tegen haar ex wegens doodsbedreiging, stalking en wapenbezit. ‘De politie heeft de man weliswaar op het bureau ontboden, maar toen hij ontkende dat hij een pistool had en haar iets wilde aandoen, mocht hij gaan. Maar de politie had huiszoeking moeten doen, vindt Römkens. ‘Die man was twee keer eerder veroordeeld vanwege geweldpleging in vorige relaties.’ Linda was 28 toen ze op de parkeerplaats van het Elisabeth-TweeSteden-Ziekenhuis door hem werd doodgeschoten.

Onderzoek wees uit dat de aangifte ‘onvoldoende urgentie’ had gekregen. Een inschattingsfout, noemde de verantwoordelijke korpschef het. Dergelijke inschattingsfouten komen vaker voor. Ook de zestienjarige Humeyra was een roepende in de woestijn. De Rotterdamse scholiere was doodsbang voor Bekir E., een man die ze had leren kennen via Facebook en die van een vriendje een vijand werd, toen ze ontdekte dat hij bijna dertig was en het uitmaakte. E. mishandelde haar, werd daarvoor veroordeeld, maar bleef op vrije voeten omdat hij hoger beroep aantekende. Hij ging door met bedreigen en negeerde het contactverbod. Vier keer deed Humeyra aangifte, de politie deed niets. ‘We hebben alle appjes bewaard, telefoontjes opgenomen, maar we zouden meer bewijs moeten verzamelen,’ vertelde Humeyra’s zus Tugba in het tv-programma EenVandaag. Ook de foto die E. haar stuurde van twee handen met twee wapens was geen reden tot actie. In december 2018 werd Humeyra in de fietsenstalling van haar school doodgeschoten. Haar vader die haar al maanden begeleidde omdat ze niet alleen over straat durfde, stond aan de andere kant van het gebouw te wachten.

Opnieuw werd na een onderzoek geconstateerd dat politie ‘ernstig tekort was geschoten’. Te triest voor woorden, zegt Römkens. ‘Het gaat om mensenlevens.’

Het is volgens haar dan ook van het grootste belang dat professionals zoals politie, wijkagenten en justitie kennis krijgen van de aard, omvang en ernst van stalking en het gevaar van femicide zodat ze het beter en dus eerder kunnen herkennen en doden kunnen voorkomen. ‘Als de politie de risicosignalen bagatelliseert, kunnen de extremen zich manifesteren.’

Ook rechters hebben soms onvoldoende zicht op femicide zegt Römkens. ‘Bij Humeyra ging het al mis bij de risicobeoordeling, daarna maakte ook de rechtbank een grove inschattingsfout. Zij ging mee in E.’s verhaal dat hij in een opwelling had geschoten en kwalificeerde de zaak als doodslag.’ Terwijl E. een pistool bezat, zijn geschiedenis van geweld bekend was en hij ook voorbereidingen had getroffen met mensen in zijn omgeving, weet Römkens die bij de zitting was. ‘Pas bij het hof werd het intimiderende, controlerend en systematisch agressieve gedrag van E. ten volle tegen het licht gehouden en werd geconcludeerd dat hij handelde met voorbedachten rade.’ Hij kreeg TBS en twintig jaar cel voor moord.

Waarom gebeurt er niets?

Gebrek aan regie. Dat was de belangrijkste conclusie in de onderzoeken van Justitie en Veiligheid naar het handelen van politie, OM en reclassering inzake Linda en Humeyra. ‘Door de versnipperde aanpak kwamen de risico’s voor deze vrouwen onvoldoende in beeld,’ zo staat er. De aanbeveling luidde: verbeter de samenwerking en informatie-uitwisseling.

Het leek erop dat er daadwerkelijk stappen in die richting gezet gingen worden toen ook minister Grapperhaus in de zaak Humeyra door het stof ging, vertelt toenmalig Kamerlid Kirsten van den Hul. Helaas. ‘Een Nationale Coördinator Huiselijk Geweld die zorgt voor regie, monitoring en afstemming waarop verschillende organisaties en ik al jaren hameren, wilde de minister niet aanstellen,’ vertelt Van den Hul. ‘Zo’n landelijke coördinator is er wel voor discriminatie, mensenhandel en antisemitisme, maar kennelijk vond hij huiselijk geweld niet belangrijk genoeg. De portefeuille valt nu onder vier ministeries. Bij VWS ligt de coördinatie, daarnaast zijn ook Justitie en Veiligheid, SZW en OCW betrokken. Maar er is weinig samenwerking en afstemming.’

‘In Den Haag klinkt dan: “We zijn ermee bezig.” Maar die aanbeveling is alweer van anderhalf jaar geleden!’

Waarom gebeurt er niets, vraagt Van den Hul zich af. ‘Nederland is internationaal al op de vingers getikt wegens zijn gebrekkig beleid.’

Zes jaar geleden heeft Nederland het Verdrag van Istanbul geratificeerd, dat het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen als doel heeft, maar er is sindsdien niks verbeterd, oordeelde GREVIO, de groep deskundigen die toezicht houdt op de naleving van het verdrag. Het Nederlandse beleid houdt onvoldoende rekening met de bestaande machtsverschillen tussen vrouw en man was de conclusie. GREVIO adviseerde om gendersensitief in plaats van genderneutraal beleid te voeren – iets waar vrouwenorganisaties en ook het College van de Rechten van de Mens zich al jaren sterk voor maken. Van den Hul zucht. ‘In Den Haag klinkt dan: “We zijn ermee bezig.” Maar die aanbeveling is alweer van anderhalf jaar geleden!’

Code zwart

Eind september was er even hoop toen Rutte in een speech op een top van de Verenigde Naties geweld tegen vrouwen een ‘schaduwpandemie’ noemde. Vreugde bij Kirsten van den Hul, Kaouthar Darmoni en Renée Römkens. Eindelijk! Voor het eerst erkende Rutte het geweldsprobleem. Maar nee. In de plannen van het nieuwe kabinet geen woord over een landelijke regie, in de begroting geen cent extra naar de bestrijding van geweld tegen vrouwen. Het is zelfs onzeker of het Nationale project ‘Geweld hoort nergens thuis’ nog wel doorgang kan vinden. Het ongeloof is groot.

Als op een kruispunt elk jaar 44 fietsers zouden verongelukken, zou die verkeersituatie allang zijn opgelost. Het is een vergelijking die de deskundigen graag gebruiken. Zij vragen zich ook allemaal hetzelfde af: hoeveel slachtoffers moeten er nog vallen voordat de overheid optreedt?

Refererend aan Ruttes speech en aan de pandemie stelde Kirsten van den Hul op 20 januari in een opiniestuk in Trouw dat voor vrouwen allang code zwart geldt. ‘De femicidecijfers ten tijde van de corona zijn nog niet bekend, maar te vrezen is dat er meer slachtoffers zijn gevallen de afgelopen twee jaar.’

Intussen neemt de vrouwenhaat toe, constateert Kaouthar Darmoni. Ze verwijst naar internetfora waar ‘incels’ actief zijn, ‘involuntary celibatairs’, mannen die vanwege vergeefse pogingen om in contact te komen met vrouwen onvrijwillig een celibatair leven leiden en hun frustratie op vrouwen botvieren. Zoals de Californische Elliot Rodger, die in 2014 zes vrouwen en daarna zichzelf doodschoot. ‘Ik ben benieuwd of de opstelling van het kabinet nog verandert door minister Kaag, die vaak praat over vrouwenhaat,’ aldus Darmoni.

Hoe dan ook, als premier Rutte meende wat hij zei over de schaduwpandemie, dan moet hij actie ondernemen en zijn woorden vertalen naar structureel beleid, klinkt het. Vrouwen hebben overigens niet alleen deze ene man nodig, verduidelijkt Kirsten van den Hul nog maar eens. ‘We hebben de Nederlandse mannen nadrukkelijk nodig om hieruit te komen. Maar ook vrouwen moeten van zich laten horen. In Frankrijk en Turkije gaan vrouwen massaal op de barricade. Dat mis ik hier.’

Achter de voordeur

Tijdens de stille tocht die na de dood van kapster Shella werd georganiseerd, droeg haar vader een bord met ‘Nee is nee’. Na de moord op de Pakistaanse importbruid Yasmeen in 2015, die met medeweten van haar schoonfamilie structureel werd mishandeld door haar echtgenoot en uiteindelijk werd gewurgd, ging de Pakistaanse gemeenschap in Rotterdam de straat op om aandacht te vragen voor huiselijk geweld. Na Humeyra’s afslachting vier jaar later riepen honderden Rotterdammers op tot verzet tegen geweld tegen vrouwen. Maar doorgaans blijft het stil. Tot 28 november vorig jaar.

Althans, het was de bedoeling om op die datum luid protest te laten horen tegen femicide. In het Amsterdamse Westerpark zou die dag de eerste Nederlandse ‘Orange the World’-demonstratie plaatsvinden – de internationale actie tegen geweld tegen vrouwen. Maar door de aangescherpte coronamaatregelen werd de bijeenkomst uitgesteld. Wel is er die zondag door Atria en dertien andere organisatie een petitie gelanceerd met aanbevolen maatregelen: voeg een module femicide toe aan de politieopleiding, geef bijscholing aan wijkteams en leid tenminste één landelijke politie-eenheid femicide op. Tijdens Vrouwendag, op 8 maart, wordt de petitie door Atria’s directeur Kaouthar Darmoni overhandigd. Op zaterdag 5 maart, zo vertelt ze, vindt in Amsterdam de uitgestelde demonstratie tegen femicide plaats, tegelijk met de Women’s March 2022. ‘Wees welkom.’

‘“Je weet nooit wat zich achter de voordeur van een ander afspeelt.” Dat zei ze. Ongelooflijk schrijnend om nu te weten hoe zij om het leven is gebracht.’

Clarinda zou vast bij de demonstratie zijn geweest als ze nog had geleefd. Ze was een wereldverbeteraar, vertelt Lotte Rensen en ze denkt terug aan het interview met haar bevlogen vriendin voor het Ambitieuze Meisjes Magazine, ergens in 2016, dat geheel in het teken stond van wereldverbeteraars. ‘Aan het eind van het gesprek over haar idealen, vroeg ik aan Clarinda: “Heb je een tip voor andere Ambitieuze Meisjes om de wereld een beetje mooier te maken?” Ze antwoordde: “Je kunt vaak al een groot verschil maken met iets kleins. Vraag de buurvrouw eens hoe het met haar gaat. Je weet namelijk nooit wat zich achter de voordeur van een ander afspeelt.” Dat zei ze. Ongelooflijk schrijnend om nu te weten hoe zij om het leven is gebracht.’