<div class="wpg-element lead-bold">
De publicatie van ‘Undercover op de illegalenboot’, vorige week in Vrij Nederland, heeft een stroom reacties op gang gebracht. Oud-gedetineerden, familieleden van illegalen, beveiligers en ex-beveiligers, asieladvocaten, vluchtelingenorganisaties, allemaal zeggen ze hetzelfde: de omstandigheden op de detentieboot zijn inhumaan, veel personeelsleden zijn incompetent en de veiligheid schiet tekort. Een greep uit de reacties.
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
Toen minister Donner in september 2004 de opening verrichtte van de Reno, de eerste detentieboot in de haven van Rotterdam, was er geen champagne. Bij een boot met een sober regime, verklaarde de minister, hoort een sobere Rotterdamse opening. ‘Zo zie ik het graag,’ sprak hij parmantig, en luidde de scheepsbel.
En een sober regime werd het. Vorige week, kort na het verschijnen van het artikel in Vrij Nederland over de misstanden op Donners bajesboten, ging een groep gevangenen op de Reno uit protest twee dagen in hongerstaking. Volgens een van de gedetineerden, stiekem aan de telefoon, waren de bewakers niet onder de indruk. ‘Ze zeiden: Zoek het maar uit. Dan eet je toch niet?’
De publicatie van ‘Undercover op de illegalenboot’ heeft een stroom van reacties op gang gebracht, die de bevindingen van Vrij Nederland vrijwel zonder uitzondering bevestigen.
Judith Koning schrijft dat haar vriend op de boot heeft vastgezeten. ‘Die kan persoonlijk vertellen hoe ze met een brand omgaan. Hij heeft namelijk met drie anderen in een cel gezeten die in brand stond. Een medecelgenoot had de brand gesticht. Ze moesten een gat maken in het raam om schone lucht te krijgen. De celdeuren bleven dicht en er werd een brandslang naar binnen geduwd en ze konden zelf de brand gaan blussen.’ De detentieboot is verschrikkelijk, schrijft ze. ‘Je wordt behandeld als een beest. Eten wat over datum is, elke dag opnieuw.’ Bovendien zitten de gedetineerden veel langer vast dan de drie maanden waar minister Donner over spreekt. ‘Meer dan de helft van de mensen waar mijn vriend bij heeft gezeten zit al langer dan twee maanden vast. Zeg maar gerust minimaal zes maanden!’
Machtspositie Een ex-bewaker van Securicor, die tot januari op de detentieboot werkte, zegt aan de telefoon: ‘Bij bijna alles wat in het artikel staat, denk ik: het is precies zoals ik het heb meegemaakt. Veel bewakers voelen daar dat ze een machtspositie hebben en laten dat maar al te graag merken in hun behandeling van de gevangenen. Er wordt niet naar de gedetineerden geluisterd en klachten worden niet doorgegeven, met alle gevolgen van dien.’ Zelf heeft ze meegemaakt dat een Marokkaanse man, die al vijftien maanden op de boot vastzat, zich geen raad wist omdat hij geen Nederlands sprak en geen idee had wie zijn advocaat was. ‘Niemand had hem dat gezegd. Hij had zijn verhaal al aan alle bewakers verteld, maar niemand wilde hem helpen. Toen heb ik zelf maar wat faxen verstuurd en een paar telefoontjes gepleegd. Twee weken later was hij vrij.’
Een andere ex-bewaker van Securicor op de Bibby Stockholm schrijft in een e-mail: ‘Ik kon niet meer aanzien hoe er met gevangenen werd omgegaan. (&#8230;) Het personeel wordt zo, omdat de hele cultuur daar zo is. Onmenselijk. Zij zien de bewoners niet als mensen met een geschiedenis, maar als nummers. De omstandigheden waarin de bewoners moeten leven, zijn ronduit beschamend.’
Een van de huidige beveiligers op de boot maakt zich zorgen over de veiligheid van gevangenen én bewakers: ‘Ik ben van mening dat de veiligheid van de bewoners grondig getoetst mag worden. Maar vergeet u niet dat de veiligheid van het personeel hieraan verbonden is? Als het niet veilig is voor bewoners, is het dan wel veilig voor het personeel?’ Verder wijst hij op het ‘hevige verloop’ van goed personeel en de lage salariëring. ‘Hierdoor ontvangen de bewoners ook mindere zorg.’ Hij zegt van harte te hopen dat ‘de Nederlandse burgers wakker worden en dat er stappen worden ondernomen die bewoners en personeel ten goede komen.’
Verkeerde medicijnen Een asieladvocate laat weten dat een Soedanese medegevangene van haar cliënt op de boot verkeerde medicijnen heeft gekregen en daardoor verlamd is geraakt aan een been. ‘Niettemin werd hij uitgezet naar Soedan!’ Bij haar bezoeken aan de detentieboot heeft ze gemerkt dat het personeel van toeten noch blazen weet. ‘Als ik iets vraag aan de bewakers krijg ik altijd het antwoord: ik weet het niet, ik werk hier nog maar net.’
Gevangenispastor Stijn Oosterling schreef een verslag van zijn ervaringen op de Rotterdamse bajesboten, dat naar aanleiding van het verhaal in VN op de website van het gevangenispastoraat werd geplaatst. ‘Op de afdelingen valt op dat relatief veel mensen er apathisch bij zitten. Ze zitten maar en kijken televisie. Anderen maken een ongezonde of depressieve indruk. Een man loopt luid schreeuwend op de gang. Ik vermoed dat hier relatief veel mensen gedrags­afwijkingen (gaan) vertonen. In de zeven weken dat ik er nu werk hebben nogal wat mensen luidkeels hun ongenoegen ten overstaan van mij kenbaar gemaakt.’
‘Rapportages van de gezamenlijke hulpdiensten laten telkens een lijst namen zien met commen­taren als “psychisch”, “suïcidaal’, “dreigt met suïcide”, “automutilatie”, “vechten met celgenoot”. Dat alles zorgt voor een gevoel van verlammende machteloosheid,’ schrijft hij. ‘Waar ben ik nu met mijn christelijke idealen? Wat betekent mijn eigen geloof hier? Kan ik echt iets wezenlijks bijdragen? Kan ik echt niet meer doen? Ik kan het soms wel uitschreeuwen!’
Ontslagen Judith Koning hoopt, met vele andere briefschrijvers, dat er nu eindelijk iets aan de misstanden op de detentieboten wordt gedaan. ‘Ik ben het inmiddels zo zat dat de regering er altijd van afkomt met woorden als: ik verzeker u dat het goed is, of dat er een onderzoek komt, en dat er vervolgens niets gebeurt.’
Met de klachten van de gedetineerden op de bajesboten is sinds de ingebruikneming in september 2004 en januari 2005 tot op heden weinig gedaan. In tegenstelling tot andere gevangenissen hebben de detentieboten geen gedetineerdencommissie om ervoor te zorgen dat klachten gehoord worden, terwijl ze daar wel recht op hebben. ‘De gedetineerden op de bajesboten kunnen zich moeilijk organiseren door het grote verloop, en doordat ze elkaar niet kunnen verstaan,’ zegt Masoud Taheri, voorzitter van de Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie. ‘Daardoor blijven veel klachten binnen de muren. De verhalen over de detentieboten die nu naar buiten komen, verbazen ons niet. We hebben vaker gehoord van zulke misstanden in andere detentiecentra. Laatst hoorden we dat in het detentiecentrum in Zeist een gevangene niet mee wilde werken aan een tbc-onderzoek. Hij werd met tape op zijn mond in de isoleercel gesmeten. Mensen die zulke dingen doen, ook de bewakers op de boot in Rotterdam die zeggen: ik sla ze de tyfus, moeten op staande voet worden ontslagen.’ De Stichting Landelijke Gedetineerdencommissie overweegt nu juridische stappen tegen het ministerie van Justitie om aan de wantoestanden op de bajesboten een einde te maken.
Apenland Inmiddels is ook in de Kamer doorgedrongen dat het zo niet langer kan. Vorige week reageerden de woordvoerders van de oppositiepartijen en de coalitie onthutst op de bevindingen van Vrij Nederland: ‘schokkend’ en ‘te schrijnend voor woorden’ klonk het, van links tot rechts. Rikus Jager van het CDA, de partij van verantwoordelijk minister Donner, noemde de verhalen ‘zeer verontrustend’, VVD’er Frans Weekers liet zich de verzuchting ‘We leven toch niet in een apenland?’ ontvallen.
‘Waar ik echt van schrok is het gebrek aan respect van de bewakers voor de gedetineerden,’ zegt Weekers. ‘Bijvoorbeeld dat de mensen die daar zitten, die vaak wanhopig zijn, worden afgeschilderd als komedianten. Zulke mensen moeten we niet behandelen als de grootste criminelen. Het is ook onacceptabel dat sommige mensen er meer dan een jaar vastzitten. Die boten zijn een noodoplossing, en niet geschikt om mensen lang in op te sluiten. Op zichzelf ben ik een voorstander van sobere detentie, maar het moet wel humaan zijn. Daarom hebben wij gezegd: de onderste steen moet boven.’
Kamerbreed werd bij de minister van Justitie aangedrongen op drie onderzoeken. Er moet een rapportage komen van de Inspectie voor de Sanctietoepassing, onderdeel van het ministerie van Justitie, van de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, die onafhankelijk is, en van de eveneens onafhankelijke Commissie van Toezicht van de detentieboot. ‘De Inspectie voor de Sanctietoepassing valt onder dezelfde directie als de detentieboten zelf,’ zegt Frans Weekers. ‘Wij hebben er al eerder op aangedrongen dat de Inspectie direct zou moeten rapporteren aan de secretaris-generaal van justitie, om de schijn van belangenverstrengeling te vermijden. Daarom is het goed dat er ook een rapport komt van de Raad voor Strafrechttoepassing. Dan kunnen we de rapporten naast elkaar leggen, en meteen zien hoe de Inspectie haar werk doet.’
Marijke Vos van GroenLinks vindt het ‘onvoorstelbaar’ dat de brandveiligheid in zulke detentiecentra als de Bibby Stockholm na de Schiphol-brand nog steeds niet goed geregeld is. ‘Het heeft me ook getroffen dat een deel van het bewakingspersoneel zo slecht is opgeleid, dat ze niet met agressie kunnen omgaan en zelfs met hun gedrag agressie uitlokken, met alle gevolgen van dien. We hebben dit soort verhalen vaker gehoord. Wat mij echt stoort is dat de minister dan altijd volhoudt dat het allemaal prima in orde is. Zoals de situatie nu is, zijn die boten niet te hand­haven. Het regime moet onmiddellijk verruimd worden, en de veiligheidssituatie sterk verbeterd. Als dat niet gebeurt, moeten die boten maar dicht.’
Tineke Huizinga van de ChristenUnie vindt dat in de Kamer ook aan de orde moet komen of uitgeprocedeerde asielzoekers wel onder hetzelfde regime opgesloten moeten worden als criminele illegalen, zoals nu gebeurt. ‘Dat zou niet moeten kunnen. Voor die gedachte begint in de Kamer langzamerhand wel draagvlak te ontstaan.’
Piet Straub van de PvdA is er benieuwd naar wat er met eerdere klachten is gebeurd. ‘Als er zoveel klachten van gedetineerden zijn, ben ik erg benieuwd wat de Commissie van Toezicht daar eigenlijk mee gedaan heeft.’
Rondwandeling In opdracht van de Kamer moeten de rapporten er over vier weken liggen. Maar dat betekent nog maar het begin van de discussie, want de vraag is of er van de rapporten veel te verwachten is. Hoofdinspecteur Wouter Meurs van de Inspectie voor de Sanctietoepassing legt uit hoe het onderzoek er ongeveer uit zal zien. Erg bemoedigend is dat niet. Stap een: informatie inwinnen, jaarverslagen en enquêtes onder het personeel lezen, beklagzaken doornemen. Stap twee: een ‘uitvoerige rondwandeling’ over de boot. Stap drie: praten met betrokkenen. ‘We kunnen een aantal gevangenen aanspreken tijdens de ronde, en anders wordt er een selectie gemaakt door de directie,’ zegt Meurs. ‘Dan gaan we een uur met ze rond de tafel zitten. We denken dat we dan wel een eerlijk verhaal krijgen.’ Het onderzoek zal een week in beslag nemen, en wordt uitgevoerd door twee man. ‘We gaan er over een week mee beginnen.’
In het onwaarschijnlijke geval dat de directie van de bajesboot inderdaad een paar kritische gevangen uitzoekt om de misstanden aan de grote klok te hangen, blijft in het rapport een belangrijke vraag per definitie onbeantwoord.
De Inspectie voor de Sanctietoepassing heeft als opdracht te controleren of de regels wel zijn toegepast, maar niet of de regels zélf wel deugen. ‘Dat is nu eenmaal een politiek besluit, daar hebben we ons bij neer te leggen.’
Van het rapport van de Raad voor Strafrechtstoepassing is evenmin veel te verwachten. ‘Wij zullen controleren of de gevangenen met respect en waardigheid worden behandeld. Bij het vorige onderzoek hebben we met twee gevangenen gesproken. Dat zullen er nu meer moeten worden.’ Zelf zal de Raad in ieder geval níét met gevangen gaan praten: dat wordt deze keer overgelaten aan de Inspectie. ‘We willen elkaar natuurlijk niet voor de voeten lopen.’ De Raad gaat evenmin de competentie van de bewakers controleren. ‘We gaan ervan uit dat de directie dat doet. Wij kijken alleen of de voorwaarden er zijn voor een humane behandeling.’
De Commissie van Toezicht, die volgens PvdA-kamerlid Straub aan de tand moet worden gevoeld over de behandeling van eerdere klachten, weigert ieder commentaar.
Het ministerie van Justitie, gevraagd om een reactie op het artikel, beperkt zich tot het volgende bericht: ‘Het ministerie neemt het signaal serieus en wacht het onderzoek van de Inspectie voor de Sanctietoepassing af.’
Intussen bereiden de gevangenen op de detentieboten nieuwe acties voor, aangemoedigd door de golf van publiciteit. ‘Morgen,’ zegt een van hen aan de telefoon, ‘gaan we staken in de luchtkooi.’
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<h3>Securicor</h3>
Hans Duijst, algemeen directeur van de firma Securicor, verantwoordelijk voor de beveiliging op de bajesboot, verkeert in de overtuiging dat zijn organisatie niets te verwijten valt. Schriftelijk geeft hij de volgende reactie:
&#8216;Vrij Nederland schetst een verwrongen beeld van de werkelijkheid op basis van horen-zeggenjournalistiek. Wij herkennen ons volstrekt niet in dit beeld. Op de detentieboten wordt onder moeilijke omstandigheden met veel inzet goed werk verricht door gemotiveerde mensen en dit wordt geaudit door deskundige mensen van de toezichtorganen. Wij zijn blij met het aangekondigde onderzoek en zijn ervan overtuigd dat het verhaal van Vrij Nederland geen stand houdt. (&#8230;) Vrij Nederland laat zich laatdunkend uit over het niveau van beveiligers.
Dat is onterecht en bovendien kwetsend. Het opleidingenstelsel voor de beveiliger heeft zich de afgelopen tien jaar sterk ontwikkeld door de introductie van een door het ministerie van Onderwijs goedgekeurd opleidingenstelsel dat de vergelijking met het buitenland moeiteloos kan doorstaan: het niveau is aanzienlijk hoger dan in de ons omringende landen en is ingeschaald op mbo-niveau. Ook de mate van regulering en controle door de overheid is in vergelijking met het buitenland zeer hoog. We spreken hier dus over een volwassen en goed gereguleerde branche die bovendien met 27.000 medewerkers in toezichthoudende functies getypeerd kan worden als maatschappelijk zeer relevant.&#8217;
</div>

Thijs Broer

Robert van de Griend

Felle reacties op ‘Undercover op de illegalenboot’

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel