Essay / Queeste naar Duitse identiteit
De omloopsnelheid is onvoorstelbaar. Die Zeit altert schnell: de titel van het laatste boek van Antonio Tabucchi drukt nog het beste uit wat er om ons heen gebeurt, maar misschien is die snelheid ook te meten aan de kleurenwisseling van de jasjes waarmee bondskanselier Angela Merkel steeds weer op een andere top verschijnt tussen de grijze of blauwe pakken van haar al dan niet bedrukte mannelijke collega&#8217;s. Zorgvuldig gecamoufleerde turbulentie is het politieke wachtwoord, dat de reële turbulentie in de markten, de hoofden en de partijen moet bezweren. Als je, zoals ik, knipsels uit de Europese kranten van het laatste jaar bewaard hebt, kun je proberen de snelheid en die turbulentie in retrospect bij te houden, maar zonder duizeling zal het niet gaan. &#8216;Thinking through the unthinkable&#8217;, schrijft de helderziende Martin Wolf in de Financial Times. &#8216;Barroso vreest openlijk voor einde van de euro&#8217;, schrijft de Volkskrant van 17 november 2011. &#8216;Mario Monti presenteert een professorenkabinet. Merkel en Sarkozy botsen over aanpassen verdragen&#8217;. Nogmaals de Financial Times: &#8216;De ijzeren schooldirectrice met Europa in her thrall&#8217;. &#8216;Thrall&#8217;, zegt Kramers Handwoordenboek, betekent slavernij, horige, lijfeigene en dat is dan nog beleefd vergeleken bij wat je soms in Griekenland, Spanje of Italië kunt horen. Zonder theatrale en boosaardige charme is het allemaal niet.
Op de voorpagina van El País van 12 november 2011 (&#8216;Italië sluit het tijdperk Berlusconi af met de door de Europese Unie gedicteerde aanpassing&#8217;) staat een wonderlijke foto. Een drietal in het zwart geklede heren, waaronder de corpulente Griekse minister van Financiën Venizelos, legt zo te zien een eed af door de uitgestrekte vingers van hun rechterhanden tussen twee kaarsen op een tafel te leggen tegenover ook al drie in het goud geklede mannen met baarden die vreemde hoofddeksels dragen. Op dezelfde voorpagina een bericht dat er ogenschijnlijk niets mee te maken heeft, maar als je dat denkt vergis je je, want er staat dat de autonome Spaanse regio van La Rioja geen Baskische patiënten meer zal behandelen. En dat betekent dan weer dat de autonome Spaanse &#8216;landen&#8217; praktisch failliet zijn en niet meer bij de Spaanse overheid kunnen aankloppen. En dan geldt eigen regio eerst, ook al zijn de Basken net zo goed Spanjaarden, en daarbij nog buren.
De sfeer wordt verbitterd want de crisis is echt en sijpelt overal door. Niet alleen in zwartgallige voorspellingen maar in alle domeinen van het dagelijks leven, sommige zichtbaarder dan andere. De ellende van een of ander huishouden aan de onderkant is nu eenmaal minder flagrant dan het afschaffen van het Frans en Duits aan de Universiteit van Leiden of de doodsklok voor bibliotheken of een kamerkoor.
Europese stier
Eén ding is zeker: deze crisis heeft zijn eigen iconografie, zowel aan foto&#8217;s als aan al dan niet vernietigende karikaturen. Merkel met Pruisische helm en ijzeren kruis, met Hitlersnor en andere verderfelijke attributen die Duitsland het liefst zou vergeten; Merkel met een overgrote Europese stier op haar schouders; Merkel met de ongemakkelijke heren van haar moeizame coalitie om te laten zien dat ze niet alleen naar buiten maar ook naar binnen een oorlog moet voeren; Merkel met politici van de andere partijen rondom de toen nog niet benoemde president Gauck die er in dit gezelschap uitziet als de gevangene van Zenda; Merkel vliegend door de lucht met Sarkozy, en dan weer Merkel alleen, in het zwart, nadat ze aan de nabestaanden van door neonazi&#8217;s vermoorde Turkse burgers haar excuses gemaakt heeft.
Verbijsterend ook hoe snel sommige iconen in onbruik zijn geraakt, postzegels die je nergens meer voor kunt gebruiken: de uitgeveegde Berlusconi, de doorgekruiste Zapatero, de opgeloste Papandreou. Drie Koningen die de stal niet meer kunnen vinden en die ineens de verschaalde allure gekregen hebben van figuranten die in het nieuwe bedrijf niet meer mee mogen doen. En dan toch weer Merkel die haar vinger bijna in de buik van Cameron drukt, en Sarkozy die om Hollande te verslaan het geestelijke vocabulaire van boos rechts leent en daardoor in de karikaturen steeds Gallischer en haneriger wordt: de countertenor van de Grande Nation op een groot leeg toneel waar het onaangenaam tocht.
Weemoedig afscheid
Meer dan twintig jaar geleden, toen we van dit alles nog geen vermoeden konden hebben en de euro nog in prenatale duisternis verkeerde, nam ik een voorlopig afscheid van Berlijn en van Duitsland. Ik was uitgenodigd door het Getty Institute for the Humanities in Los Angeles, waar ik een jaar de tijd kreeg om aan mijn boek Allerzielen te werken. Een roman over mensen in Berlijn die net als ik de Wende hadden meegemaakt, de grote omkering van alles, de omkering die het in Jalta opgelegde smartelijke evenwicht in Europa op dramatische wijze zou omverkieperen. Ver van dat alles schreef ik in de lichte verte van Californië een boek over een barre Berlijnse winter in de sneeuw, een boek dat in Duitsland nog steeds bestaat maar in Engeland zonk als een baksteen. Het afscheid was weemoedig en niet zonder retoriek. Ik was van het land gaan houden, had er vrienden gemaakt, had de bewogen gebeurtenissen op de voet gevolgd en per dag verslagen.
Op een van die laatste dagen voor mijn afscheid had ik lang door de zwaarmoedige tuinen van Sanssouci in Potsdam gewandeld, in de vergane glorie van Frederik de Grote die plotseling ook de vergane glorie van de DDR geworden was. Ik had meer dan genoeg om over na te denken. De Russen waren bezig hun troepen naar huis te brengen. Europa had plotseling met een nieuwe werkelijkheid te maken en in allerlei hoofdsteden had men zich waarschijnlijk net als ik in die dagen afgevraagd wat Duitsland zou gaan doen als het groot was. Op zich was die vraag legitiem, daar hadden drie oorlogen en miljoenen slachtoffers aan bijgedragen. Voor de zoveelste keer in die eeuw moesten Europeanen nadenken over de geschiedenis, wat voor rol een groot Duitsland daarin gespeeld had en nu weer zou kunnen spelen. Aan het eind van mijn Berlijnse Notities formuleerde ik het toen zo: &#8216;Maar kennen we Duitsland? Kent het zichzelf? Weet het wat het wil worden als het groot is?&#8217;
Belastingbetaler
En nu, 22 jaar later? Is er een afdoende antwoord op die vraag? Ja, zullen sommige Grieken, Italianen en Portugezen zeggen. Maar wat denken Finnen, Polen en Tsjechen? En weten de rechts-populistische partijleiders in Finland en Nederland precies wat ze aan dit Duitsland hebben? Bedient het ze of nu juist niet? En nog belangrijker, weten de Duitsers het zelf?
Als er één begrip de laatste tijd de ronde gedaan heeft, dan is het wel dat van de Steuerzahler (belastingbetaler, red.); een nu al mythische gestalte, een in het nauw gedreven burger die zal moeten opdraaien voor alles wat de politici bedacht hebben en nog zullen bedenken. Het woord echoot door de media. Niemand kent hem, iedereen is bang voor hem. Heeft hij wel begrepen wat het idee van de Europese eenheid voor Duitsland heeft betekend? Weet hij wel dat daarmee een boosaardig verleden, voor zover zoiets kan, in een vorm van vergetelheid is opgeborgen? Dat het ook vrede betekent? En dat, mocht de Steuerzahler de hogere Europese idealen niet op hun juiste waarde schatten, hij misschien ook aan zijn eigen zelfbehoud knaagt?
Om dat te onderstrepen liggen de doemscenario&#8217;s voor het oprapen. Van topconferentie tot topconferentie wordt het uur van de waarheid uitgesteld. Wanneer is de brandmuur hoog genoeg, en wanneer wil de Steuerzahler niet meer aan die muur meebouwen, de betaler met zijn diepe, maar nooit helemaal verdwenen bittere herinneringen aan de droesem van de angst van Versailles en de vernederende geldontwaarding die daar op volgde? En als hij dat niet doet? Is het een hogere vorm van poker, en weten Schäuble en Merkel precies wat ze doen, ook al hebben Obama en Lagarde daar andere ideeën over? Of moeten de meesters van Duitsland, terwijl ze het chaotische en ongedisciplineerde Zuiden hun financieel dictaat opleggen, steeds over hun schouder omkijken of de eigen regimenten hen nog wel volgen? In de Frankfurter Allgemeine van 28 maart heet dat Zuiden trouwens &#8216;de Europeriferie&#8217; en je hoeft geen filoloog te zijn om de minachting die bij zo&#8217;n uitdrukking hoort te kunnen proeven.
Onzichtbare burgers
De laatste drie maanden heb ik doorgebracht in wat in het Frans zo mooi heet l&#8217;Allemagne profonde, op een geïsoleerd liggend Hofgut, een landhuis tussen bossen en weiden in het zuiden van Baden-Württemberg. In die tijd verbleef ik een week in München en een week in Berlijn, en bij elke terugkeer hier in de stilte viel mij weer op uit hoeveel verschillende landen Duitsland toch bestaat. Andere accenten, een ander tempo, andere karakters. Vanuit die positie in de stilte kon ik het rumoer in de verte beter waarnemen. Even leek het of de Europese storm was gaan liggen, het geld eindelijk even sliep. Op de beurzen was het lente, de nagels van het grote roofdier leken of lijken tijdelijk ingetrokken. Misschien daagt er een oplossing, maar zeker is nog niemand.
Stilte voor de storm of niet &#8211; de vraag blijft: hoe ziet de Steuerzahler eruit, die straks het lot van Europa zal bepalen, en daarmee misschien ook het antwoord zal geven op mijn vraag uit 1991 (zoals geformuleerd in Berlijnse Notities, red.)? Dat is een raadsel, want hij is onzichtbaar. Op het ogenblik staakt hij. De vakbond eist 6,5 procent loonstijging, de werkgevers bieden 3,3. Tot zover niets nieuws. Krijgt hij meer, dan betaalt hij misschien ook meer Steuern.
Toen de Muur werd afgebroken en een paar jaar later de Russische troepen uit Oost-Duitsland wegtrokken, zag dat eruit als Geschiedenis. Zelfstandige naamwoorden hebben in het Duits altijd een hoofdletter, maar hier wil ik er ook een in het Engels en in mijn eigen taal, eigenlijk alleen maar om mijn volgende vraag meer reliëf te geven: waarom zien deze loononderhandelingen er niet uit als Geschiedenis? Zijn ze het dan niet? Zijn ze niet even belangrijk als de zogenaamde &#8216;echte&#8217; historische gebeurtenissen? Is dit niet van invloed op de komende verkiezingen waaruit misschien een nieuwe coalitie zal ontstaan, die dan evenzeer het lot van Europa zal bepalen als Merkel het nu doet, of nog steeds niet werkelijk doet, omdat alles wat er gedaan en niet gedaan wordt het kenmerk van de voorlopigheid draagt terwijl ze haar gecompliceerde duet met Cristine Lagarde danst? Hoort dat bij het pokerspel, waarin het failliet van Griekenland en de chaos die daarop zal volgen al is ingecalculeerd, of hoort dat bij afwachten, een vorm van drijven op de stroom van de &#8216;snel verouderende&#8217; tijd die dan later geschiedenis genoemd zal worden? Vroeger hadden we nog de gedachten van Marx of zijn conservatieve tegenhanger Edmund Burke als mogelijk antwoord, nu hebben we alleen nog maar de politiek.
&#8216;Europa&#8217;s terughoudende Goliath verbergt zijn ware kracht&#8217;, schreef The Guardian en op dezelfde zaterdag kopte Neue Zürcher Zeitung &#8216;Zahlmeister in Zugzwang&#8217; (&#8216;Penningmeester onder druk&#8217;), en in het woord Zahlmeister zit hetzelfde werkwoord verborgen dat de Steuerzahler zo opwindt, omdat hij of zij degene is die het zal moeten doen: zahlen. Maar hoe moet dat als je bij dat niet onaanzienlijke gedeelte van de burgers hoort die onder of net boven de armoedegrens moeten leven, en wat is dan de reactie van de armlastige Kommunen, die niet meer rond kunnen komen maar ook niet meer bij de Staat kunnen aankloppen die zijn geld voor de brandmuur moet reserveren?
Dandy&#8217;s van de Apocalyps
En toch: volgens de Frankfurter Allgemeine Zeitung is de Duitse burger vastbesloten om van Europa te blijven houden; 61 procent van de Duitsers gelooft dat de Europeanen ondanks alle problemen bij elkaar horen en 57 procent denkt dat Europa &#8216;onze toekomst&#8217; is. Zulke getallen zal je bij de PVV-stemmers in Nederland niet gauw horen, en in Engeland evenmin. Dat is waarschijnlijk de reden waarom veel Europeanen het gevoel hebben dat Engeland er ook eigenlijk niet bij hoort, omdat Engeland het produceren van &#8216;dingen&#8217; voor een deel aan Duitsland heeft overgelaten en leeft van de alchemie die van het schuim van de markten goud moet maken. In het laatste nummer van het blad Lettre noemt Marcel Hénaff de tovenaars die daar hun dagen mee doorbrengen de &#8216;Dandy&#8217;s van de Apocalyps&#8217;.
Het blijft eigenaardig. Als je in de afgelopen ruim vijftig jaar veel in de drie zogeheten grote landen van Europa onderweg bent geweest, kun je niet anders dan je realiseren dat ze elkaar niet wezenlijk kennen. Dat geldt natuurlijk niet voor de minderheid die reist, buitenlandse bladen leest en talen spreekt. Maar wat de bevolking beweegt van bijvoorbeeld deze landstreek waar ik nu verkeer, moet voor de meeste Engelsen een raadsel zijn, en omgekeerd. Om daaraan te ruiken hoef je alleen maar de Engelse populaire pers te lezen over zowel Fransen als Duitsers. Oeroude vooroordelen, traditionele scheldwoorden die zo graag herhaald willen worden, opzettelijke of gefingeerde onkunde, en als het even kan, en dat tot in de hoogste regionen, een fundamentele afkeer van Europa. Gedeeltelijk berust die op de zo doorzichtige en irreële speciale relatie met een Noord-Amerika dat zelf steeds meer de kant van de Pacific opkijkt.
En Frankrijk? Als in de verkiezingsredes het trompetgeschal van la Grande Nation weerklinkt is dat meer dan alleen maar een retorische truc. Op de achtergrond zie je altijd dezelfde angst die niet alleen in Frankrijk heerst: de angst voor het verlies van soevereiniteit. In feite is die angst de oorzaak van de crisis die nu over Europa trekt , omdat niemand, toen het erom ging, zich onder een vreemde macht wilde voegen die het fiscale en financiële lot van Europa onder één noemer wilde brengen. Want wie zouden zij zijn, die nationale politici, als ze niet alleen de schijn van hun macht, maar ook het feitelijke beheer over de nationale schatkist aan zoiets als Brussel zouden overdragen? Die reflex zie je ook in een klein land als Nederland. Men wil het er wel over hebben, maar men wil er niet aan denken.
Als ik aan het hoofd stond van meer dan anderhalf miljard Chinezen en met oneindig geduld een strategie volgde die tot een onvoorstelbare hegemonie moet leiden, wat zou ik dan over een Europese fragmentatie denken die zichzelf binnen afzienbare tijd door grootscheepse veroudering van de bevolking niet meer zal kunnen bedruipen? Terwijl Europa met zichzelf bezig is, en de afzonderlijke landen zich naar binnen richten en Noord-Amerika zich uitput in onbeheersbare en verre oorlogen, graast China de continenten af op zoek naar grondstoffen.
Fata morgana
Anderhalf jaar geleden was bondskanselier Merkel op reis door China, daarna door Rusland en Kazachstan. Ik zag haar op de televisie met Hu Jintao, dan met Medvedev en de in olie zwemmende Kazachstaanse heerser. Een dag na haar terugkeer van deze uitputtende rondreis werd ik met een aantal andere, meestal Duitse schrijvers en literair agenten, uitgenodigd in het Bundeskanzleramt, een gebouw dat ik alleen maar als een fata morgana uit de verte had gezien. Op één keer na, toen Bundeskanzler Schröder een aantal Oost-Europese schrijvers en essayisten had uitgenodigd om te horen hoe de stemming wat betreft de Duitse eenwording in de verschillende landen was. Van mij wilde hij horen hoe de plotseling door de verschuiving naar het Oosten verder van het Europese midden geraakte Spanjaarden &#8211; ik breng een deel van het jaar in Spanje door &#8211; op dit alles reageerden.
Nu kwam de uitnodiging dus van Merkel. Wat opviel was hoe dauwfris ze er na haar uitputtende reis uitzag, en hoe anders het is als iemand die je alleen van het scherm kent plotseling binnen een meter fysiek voor je staat. Het was mooi weer. Er werd wat gepraat op het balkon, daarna binnen gegeten. Dat het niet over politiek zou gaan, was van meet af aan duidelijk. Over agenten wilde ze praten, of je er al dan niet een had, over de vaste boekenprijs, over btw, e-books, buitenlandse rechten, kortom over alles wat schrijvers hoort te interesseren behalve als ze denken dat ze de kans hebben om van heel dichtbij een nieuwsgierige blik te werpen in het centrum van de macht. Maar zij had haar huiswerk gedaan, was buitengewoon ter zake kundig, een wetenschapster en bijna een literaire vakbondsleidster. Ze bleef doorvragen. Maar ik wilde voorzichtig weten hoe dat nu was in China. Met voorzichtig bedoel ik dat ik maar over de tolken begonnen ben, hoe dat nu is als talen in principe verraderlijk zijn en een gesprek dus nooit direct kan zijn maar altijd over de wissels van een of meer vertalers moet lopen. Ik herinner me het antwoord, dat natuurlijk niets verried over de essentie van de gesprekken, en weet nog dat ze het woord &#8216;gemurmel&#8217; gebruikte. Gemurmel in het Chinees en dan weer in het Duits, dat zich al dan niet zichtbaar achter je bevindt, een ruis in onbegrijpelijke klanken, en dan weer in de eigen taal, waar een politieke werkelijkheid, of in elk geval een mededeling in verborgen zit. Wat mij van haar is bijgebleven, is een vorm van rust, vasthoudendheid om bij het literaire thema te blijven. Een wetenschappelijke benadering die op de problemen van de anderen gericht was, kortom wezenlijke professionaliteit. En dan toch weer de vraag: de zwenkingen in het beleid, is dat gecalculeerd beleid, of is het drijven op de meteorologie van het politieke ogenblik?
Pokerspel
En nu? Voor de zoveelste keer verlaat ik Duitsland. Er is in die twintig jaar sinds dat eerste vertrek veel veranderd. Aan negen andere Europese landen grenst dit land dat met zijn soortelijk gewicht zo zwaar op zijn dichtbije en verre buren leunt. Het is rijk en machtig, en voert zijn politiek nog steeds met een grote omzichtigheid die met een steeds verder weg liggend en belast verleden te maken heeft. Maar als iedereen je naar de ogen kijkt, hoe omzichtig kun je dan omgaan met de macht die je nu eenmaal hebt? In de landstreek waarin ik hier verblijf, zijn de mensen rustig en bedachtzaam. Beieren, Oostenrijk en Zwitserland zijn niet ver weg. De landsregering is groen, en groen en golvend, vol grote boerderijen is het rustige landschap. Langs de wegen kruisbeelden en Mariakapellen, in de kleine landcafés rustige mannen achter grote glazen bier die ze uiterst langzaam leegdrinken. Ik hoor de gesprekken in het Schwabische dialect. Meestal gaat het niet over de schuldencrisis. Hoeveel begrijpt Engeland van dit land, hoeveel weten Frankrijk, Spanje en de andere Europese landen van dit land dat voor een deel ook hun lot bepaalt? Het probleem van Europa is de wederzijdse onbekendheid van de landen, negatief geladen door een gebrek aan talenkennis. Bij dat eerste afscheid, nu zo lang geleden, wist ik niet wat er zou gaan gebeuren, en dat weet ik nu weer niet. Achter en voor de brandmuur gaat het grote, soms zichtbare dan weer onzichtbare pokerspel door, en in het spoor van de schaduw veroudert de tijd tegelijk langzaam en snel, en met de tijd de geschiedenis.

Cees Nooteboom

Eigen crisis eerst? Of betaalt Angela de Europese rekening?

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips