Toen Buurthuis de Driehoek in Amsterdam-Noord dreigde te sluiten, namen de bewoners van de volkswijk het heft in eigen hand. Met verbluffend resultaat. ‘Doordat de Driehoek nu van de buurt is, worden we wijzer over van alles.’

Nee, met dat Surinaamse vrouwtje is het niks geworden. ‘Als ze hier achter de bar zou staan, krijgt ze drie keer de wind van voren.’

‘Hier’ is buurthuis de Driehoek in de Noord-Amsterdamse volkswijk Tuindorp Buiksloot, beter bekend als Het Blauwe Zand. Manja Riepen (40), vrijwillig beheerder in het buurthuis, probeert me de mores van de buurt uit te leggen, maar elke paar minuten vraagt een bezoeker of de vrijwilligster achter de bar haar aandacht. Wanneer is het ouderengym? Gaat streetdance door? Hebben we tosti’s? ‘Op een bordje. Schuin doorsnijden. Twee zakjes mayo erbij. Zo presenteer je een tosti!’

‘Omdat ze zwart is?’ vraag ik.

‘Omdat ze niet van het dorp af komt. Daarom!’ Ze kijkt me strak aan; ik meen teleurstelling te zien in haar blik: denk jij ook al dat we racistisch zijn? Afgelopen zomer verschenen er nogal wat artikelen in kranten over de buurt naar aanleiding van een groot Europees onderzoek naar arme blanke volkswijken. Blauwe Zanders zouden zich (net als blanken in andere oude Europese volksbuurten) achtergesteld voelen en bedreigd door migranten en yuppen. ‘Achterblijvers’, zo werden ze in de media getypeerd. Manja zucht. ‘Wil je soms ook een tosti?’

‘De Driehoek is mijn anker. Ik heb nog nooit zoveel dromen gehad.’

Ik ben juist in de Driehoek vanwege een spannend experiment dat momenteel in Het Blauwe Zand plaatsvindt. Na het faillissement van welzijnsorganisatie Welsaen dreigde het buurthuis, het hart van het Blauwe Zand, gesloten te worden. Buurtbewoners besloten daarop het heft in eigen hand te nemen en namen de Driehoek over. Mensen die al lang zonder werk zaten, sommigen met schulden, WAO’ers en een paar probleemjongeren runnen het centrum nu als een professionele onderneming. Ik ben nieuwsgierig wat voor effect dat heeft op hun leven en op de buurt. Ik wil het helemaal niet over racisme hebben, maar vraag toch: ‘Dus als ik hier achter de bar zou staan, zou dat ook niet worden geaccepteerd?’ Zonder nadenken: ‘Jij zou hier wel passen. Het gaat om dat stukje uitstraling dat je wel of niet hebt.’

Ik schiet in de lach. Voel me gevleid en vraag me tegelijkertijd af wat voor uitstraling ik heb. Blauwe Zanders zijn volgens Manja volks: recht voor z’n raap en ze houden van een geintje. ‘Je moet ertegen kunnen.’

Misschien komt het doordat ik ook in Noord woon (in Tuindorp Oostzaan) dat Manja in mij een potentiële vrijwilliger ziet. Of door mijn familieachtergrond. Mijn beide ouders komen uit buurten in Deventer die met het Blauwe Zand te vergelijken zijn: arbeiderswijken die vroeger ‘rood’ waren en opstandig en progressief, maar tegenwoordig als achterstandswijk gelden waar armoede van generatie op generatie overgaat. Mijn moeder woont nog altijd in Knutteldorp, aan de rand van Deventer. Ik ken de mores van volksbuurten. Daarom ergerde ik me ook aan de stigmatiserende berichtgeving over de Blauwe Zanders als knorrige blanken die de schuld van hun benarde positie afschuiven op buitenlanders. Natuurlijk, in de Driehoek hoor je gemopper. ‘Dat gezeik over Zwarte Piet. Straks nemen ze ons ook nog het Sinterklaasfeest af!’ Of : ‘Als je maar Achmed heet of Fatima…’

Maar wanneer je even voorbij dat soort oppervlakkig cliché-gekanker kijkt, komt een ander beeld tevoorschijn. Vrijwilligster Leni Nieuwkoop (62): ‘Hoezo geen toekomst? Van de uitkeringsinstantie mocht Chris, een jonge gast uit de buurt, geen stage lopen in het buurthuis omdat dat geen perspectief zou hebben. Ik zeg tegen die knakker: hij kan zijn horecapapieren halen, een drankvergunning, hij haalt geen rottigheid meer uit en is goed in zijn werk. Wat wil je nou? Al die professionals die zich met armoede bezighouden… Ze hebben soms geen idee. De Driehoek is mijn anker. Ik heb nog nooit zoveel dromen gehad.’

Het Blauwe Zand is een eilandje in Amsterdam-Noord. Aan één kant omzoomd door de chique Nieuwendammerdijk, waar mensen als Wouter Bos en minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders wonen – ‘een andere wereld,’ volgens de Blauwe Zanders. Aan de andere kant zijn de Waddendijk en Leeuwarderweg. Vanuit het Blauwe Zand fiets je zo het landelijke Waterland in.

Ooit waren het hier allemaal polders. Omdat oude volksbuurten als de Jordaan en Kattenburg begin vorige eeuw uit hun voegen barstten en de woningen te klein en te vervallen waren om de grote arbeidersgezinnen te herbergen, werden Tuindorpen aangelegd: voor die tijd ruime eengezinswoningen die pasten bij het (socialistische) vooruitgangs- en verheffingsideaal. Tuintjes voor en achter. Veel pleintjes, boogjes en architectonisch zo ontworpen dat er behalve licht en groen ook veel sociale controle mogelijk was. Hier woonden de arbeiders van de nieuwe industrieën en de scheepsbouw in Noord ook dichter bij hun werk.

Tuindorp Buiksloot was het laatste dorp dat werd aangelegd in de jaren dertig van de vorige eeuw en dankt z’n bijnaam aan het blauwe slib uit de meren rondom Amsterdam waarmee de bodem werd opgespoten om de grond bouwrijp te maken.

Voor moffen verboden
De familie van Leni Nieuwkoop geldt als ‘hardcore’ Blauwe Zand. Haar moeder woont (net als een paar van haar broers en een nichtje met haar man en kind) aan de ‘andere kant’ van de Waddenweg, aan het Texelplein. Ze heet ook Leni, genoemd naar de zus van haar moeder, de legendarische levensliedzangeres Tante Leen uit de Jordaan, de trots van de familie, vooral ook omdat tante Leen zich ‘nooit iets verbeeldde’ en ‘gewoon zelf biertjes bleef tappen in haar kroeg aan de Nieuwendijk’.

Leni van Laarhoven Lagcher (79) herinnert zich nog goed dat ze vanuit een tweekamerwoning met haar man en vijf kinderen naar het Blauwe Zand verhuisde. ‘Op 2 augustus 1962. Dat was toch een eldorado? Een eengezinswoning! Je kon die kleine in de box zo voor de deur zetten, met een spijker vast aan de vensterbank, kleed eronder. Hartstikke gezellig.’ Ze kwamen van Kattenburg. Uit een afbraakwoning. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. Links de kroeg van haar moeder. Beneden een visopslag; die gore vislucht dampte door de kieren naar boven, zo de woning in. Haar man speelde bij de harmonie en wanneer die een paar huizen verderop oefende in een zaaltje, rammelden bij haar alle potten en pannen in de piepkleine keuken. ‘Op een dag werd ik zo knettergek in dat benauwde krot met al die kinderen, dat ik een hamer pakte en de muur tussen de woon- en de slaapkamer eruit sloeg. Toen mijn man thuiskwam, hingen alle leidingen er open bloot bij en hij was elektricien…’

Ze wil maar zeggen: dat was armoede. Je wist niet beter. Iedereen was arm. En meeste mensen in de buurt waren ‘rood’. Haar eigen vader. ‘Die weigerde in de oorlog een bordje ‘‘Verboden voor Joden” op te hangen in ons café. “Voor moffen verboden,” zei hij. Toen hij verdween in de winter van ’44 dachten we dat-ie was opgepakt. Dat zei de waarzegster tegen mijn moeder. Maar een andere waarzegster zei: “Jouw vader is verdronken.” In de Amstel bij Carré hebben ze hem gevonden. Daar had je zo’n urinoir. Hij moet zo het water ingelopen zijn in het donker want ze vonden hem met zijn handen in zijn zakken.’

Voor de familie Schaarsbergen betekende Het Blauwe Zand: vooruitgang. Toch stond de buurt ook toen al bekend als volks en rauw en arm. Schrijver Jan Donkers groeide op in het aangrenzende Tuindorp Nieuwendam, ook een arbeidersbuurt, maar net iets ‘beter’. In zijn boek Zo dicht bij Amsterdam schrijft hij: ‘Onze moeders verboden ons naar het Blauwe Zand te gaan. Ik begreep nooit precies waarom. Misschien omdat armoede in die tijd betekende: minder fatsoenlijk.’ Toen verschenen er ook al sociologische rapporten over armoede waarin de buurt steevast negatief werd afgeschilderd. Zo zouden er ‘luidruchtige types’ wonen , ‘die veel ruzie maken, al trekken ze tegenover de buitenwereld één lijn.’ In 1952 stond er in het regeringsrapport Maatschappelijke verwildering der jeugd dat de (ongeschoolde) ouders in Tuindorp Buiksloot ‘een soort apenliefde voor hun kinderen’ koesteren. Ook was ‘geslachtelijke omgang voor het huwelijk vrij algemeen’. Opmerkelijk: in één adem vermeldt het rapport dat de meeste Blauwe Zanders ‘onkerkelijk’ zijn en dat ‘51,5% op de Communistische Partij Nederland (CPN) stemt’.

Eetclub
De Driehoek. Maandagavond, zes uur. Eetclub. Voor vijf euro een driegangenmenu bereid en opgediend door Leni Nieuwkoop. Groentesoep, chili con carne of rode kool met een bal gehakt en yoghurt na. Leni huurt de ruimte voor vijftig euro per uur van de Driehoek. Ze doet zelf alle boodschappen. ‘Ik draai ongeveer quitte.’

Zo’n twintig mannen, vrouwen en kinderen eten die avond mee. Als een struise moeder overste schept Leni de borden vol.
‘Hé, schat, mag ik nog wat van die lekkere rooie kool van je?’ roept een oude man.
‘Straks wil je nog dat ik in mijn blote reet voor je ga lopen.’ Schaterlach.

Vooral ouderen uit de buurt komen eten ‘voor de gezelligheid’, maar er is ook een alleenstaande moeder met een tienerdochter die het volgens Leni ‘heel zwaar heeft. Dit geeft haar een beetje lucht.’

‘Ik ben alcoholverslaafd. Maar sinds ik hier werk, drink ik niet meer. Het helpt me ervan af te komen.’

‘Ik heb me nooit arm gevoeld,’ zegt Leni Nieuwkoop als we in haar woning in de Walcherenstraat praten. Ze ziet me kijken naar familiefoto’s aan de muur. Trots: ‘Ja ik heb bruine kleinkinderen; mijn dochter viel op een Surinamer. Had ik helemaal geen moeite mee.

Toen mijn man nog werkte als huisschilder beurden we netto vijftienhonderd euro per maand. We hadden het goed.’ Op vakantie gingen ze niet, maar dat was een keuze. ‘Waarom zou ik weg willen? Ik heb hier alles. Wil ik zwemmen, ga ik naar het Floraparkbad. Wil ik naar het bos, dan is er het Vliegenbos.’ Na het plotselinge overlijden van haar man, die leed aan de beruchte schildersziekte (een vorm van longkanker veroorzaakt door giftige stoffen in verf) raakte ze in de versukkeling. Ze was haar maatje kwijt en had geen begrafenisverzekering. Dus stak ze zich met liefde in de schulden om hem ‘het afscheid te geven dat hij verdiende’. Nu, ruim twee jaar later, is ze bijna verlost van het strenge regiem van de schuldhulpverlening: 45 euro per week voor voeding, kleding, openbaar vervoer.

Na een diepe inzinking is ze, via vrijwilligerswerk bij de Voedselbank (dat leverde haar wekelijks een voedselpakket op; ze kreeg vijf euro teveel per week om er recht op te hebben), een spil in de Driehoek én de buurt. Ze organiseert goodie bags met luxe hebbedingetjes voor armen, is een soort mental coach voor een ieder die daar behoefte aan heeft, organiseert maandelijks een rommelmarkt, wil lunches gaan aanbieden in de Driehoek, voorafgaand aan de wekelijkse bingo, wil….

‘Ik had nooit dromen. Ook als kind niet. Mijn moeder stuurde ons naar een school aan de Adelaarsweg, zogenaamd een betere buurt met een betere school. “Jij gaat naar de huishoudschool,” zeiden ze daar. Mijn broertje moest naar de lts. Je afkomst bepaalde in welk klasje je zat, of ze toekomst in je zagen.’

Als ze de lotto zou winnen, zou ze het buurthuis opkopen en teruggeven aan de buurt, zegt ze. En een groot vakantiehuis voor kansarme kinderen openen in Friesland.

Is ze een laatbloeier? ‘Ik heb het altijd in me gehad om zo actief te zijn. Doordat de Driehoek nu van de buurt is, worden we wijzer over van alles: hoe je subsidies aanvraagt, hoe je met ambtenaren omgaat… Laatst was ik uitgenodigd op een congres over armoede. Zat ik aan tafel naast politici en ondernemers die nieuwsgierig waren naar mijn mening. Ik bedoel maar. Ik voelde me serieus genomen.’

Veel meer bezoekers
Marga Negeman-Vrij (60) was behoorlijk depressief toen ze in april 2013 de flyer in de buurt kreeg over de dreigende sluiting van het buurthuis. Al jaren kon ze niet meer werken als thuiszorghulp vanwege ernstige lichamelijke klachten: ‘Ik was afgekeurd, maar voelde me afgeschreven.’ Motorrijden, de hobby van haar en Kees, haar man, lukte ook al niet meer. ‘Dan zit je maar thuis.’ Tot ze die flyer zag en dacht: geen buurthuis in het Blauwe Zand? Geen bingo, geen danslessen, geen gezelligheid? ‘Ik vond het vooral treurig voor anderen, zelf kwam ik amper in het buurthuis.’

Ze ging naar de buurtvergadering: het begin van haar eigen herstel én van de Driehoek ‘nieuwe stijl’. ‘Met een paar vrouwen richtten we een stichting op met een bestuur, waarvan ik voorzitter werd. Ik moest alles leren: een businessplan schrijven, onderhandelen met de gemeente, vrijwilligers aannemen, met een notaris praten.’ Ze lacht als ze eraan denkt. ‘Doodeng.’

Het stadsdeel Noord wilde aanvankelijk een jaarlijkse huur van 64.300 euro voor het pand, maar in de onderhandelingen wist het bestuur van de gemeente gedaan te krijgen dat ze bij wijze van experiment twee jaar lang geen huur hoefden te betalen. In ruil daarvoor moesten ze bewijzen dat ze de Driehoek als een (sociale) onderneming draaiende konden houden. Nu, ruim een jaar later, heeft de Driehoek als een van de eerste buurthuizen in Nederland een post van de wijkverpleging, is er dagelijkse zorg voor dementerende ouderen in de buurt en huren lokale ondernemers als streetdanceschool Dance Unlimited (die eerder uit de Driehoek vertrok vanwege een te hoge huur) de ruimte op commerciële basis. Verder zijn er bingo, yoga, vechtsporten, aerobics, allemaal aangeboden door kleine zelfstandigen (zzp’ers) uit de buurt. Er zijn plannen voor een mantelzorgnetwerk en moestuinen. Per week bezoeken zo’n driehonderd buurtbewoners de Driehoek voor activiteiten, veel meer dan toen Welsaen het gebouw beheerde.

Een soort coaches
Die woensdagochtend staat Chris Prins (21) achter de bar. Iedere bezoeker die binnenkomt in de Driehoek groet hij persoonlijk. Vooral de (dementerende) ouderen kunnen rekenen op een warm onthaal. ‘Dat vind ik het mooiste: oude mensen die vroeger een hekel aan me hadden, kijken nu tegen me op.’

Chris kwam via zijn vriend Patrick, ook vrijwilliger, bij de Driehoek. Een geboren beheerder vinden Manja, Leni en de andere vrijwilligers hem. Sociaal, goed met mensen en betrouwbaar. Ongeveer het tegenovergestelde van hoe hij vroeger was: een etterbakje dat schijt had aan alles, dronken achter het stuur ging zitten, dealde in de buurt en brommertjes jatte – zijn eigen woorden. Wat hij vroeger wilde worden? ‘Soldaat. Maar ik had een strafblad. Op de middelbare school was iemand vervelend en toen heb ik hem in elkaar geslagen.’ Waarom hij vroeger zo’n etterbakje was? ‘Geen idee. Het was een doelloze tijd.’ Stilte. Hij haalt zijn baseballpetje van zijn hoofd. Zoekt de blik van zijn vriendin Kaylee (19) die vanochtend ook meehelpt in de Driehoek. Zegt dan: ‘Ik ben alcoholverslaafd. Maar sinds ik hier werk, drink ik niet meer. Het helpt me ervan af te komen.’ Weer een stilte. Hoewel sociaal en openhartig, is Chris niet echt een prater. Hij zegt nog wel dat hij het ‘helemaal top’ vindt met zoveel vrouwen in de Driehoek te werken. ‘Ze staan allemaal achter me. Een soort coaches zijn ze. Voor het eerst van mijn leven doe ik iets waar ik goed in ben. Dat geeft een gezellig gevoel.’

Perspectief
Het lijkt een wonder: een buurt waar sinds jaar en dag een legertje professionele hulpverleners probeert mensen uit de armoede en problemen te halen (of te houden), en nu pas, nu bewoners zélf actief zijn en hun eigen talenten ontdekken, verandert er echt iets in de levens van de betrokkenen. Zoals bij Hennie Brouwer (54), die elke ochtend heel vroeg de Driehoek schoonmaakt tegen een vriendenprijs. ’s Middags maakt ze de nabijgelegen scholengemeenschap Damstede schoon. Dat schoonmaken in de Driehoek, oké, dat is voor het goede doel, zonder de Driehoek zou ze zich geen raad weten want ze houdt nu eenmaal van gezelligheid en binnenkort gaat ze helpen bij de bingo, maar die school… ‘Dat schoonmaakwerk maakt me zo boos.’

Ze is geboren op het Blauwe Zand, maar haar moeder was ‘hartstikke gek en paranoia’ en ‘had een hekel aan me’. Toen ze twaalf was, liep ze weg, zwierf op straat, sliep onder bruggen en werd keihard en onhandelbaar. Belandde in tehuizen. Niks dan ellende en ruzies. Een voogd die aan haar zat. ‘Ik gooide met messen; goot hete thee over een andere meid. Ik was totaal de weg kwijt.’ Totdat er een begeleider kwam die tijd nam en niet oordeelde. Meneer Timmer. Nooit zal ze hem vergeten. Ze begon een rechtszaak tegen de voogd. Zestien was ze. En toen ze terugkwam op het Blauwe Zand leerde ze haar man kennen en raakte meteen zwanger. ‘Vanaf die tijd ging het goed.’
Alleen die boosheid over dat schoonmaken. Had ze de kans gehad, dan was ze binnenhuisarchitect geworden. ‘Ik maak tuinmeubels van oude pallets.’ De Driehoek betekent perspectief. Binnenkort wil ze een cursus keramiek geven. Ooit was ze als toiletjuffrouw eigen baas, dus wie weet straks…

Stadsdeelvoorzitter Coby van Berkum (PvdA) is nauw betrokken bij het Blauwe Zand en ‘wipt af en toe binnen’ bij de Driehoek. Ze vindt mijn opmerking over de falende hulpverleners te cru (‘Ik was er zelf ooit een; er zijn veel integere welzijnswerkers’), maar zegt wel dat ‘hulpverleners in het verleden te veel taken van mensen overnamen waardoor die mensen afhankelijk werden van hulp en niet in actie kwamen.’ Van Berkum wil geen doorsnee bestuurder zijn of een technocraat. Gepassioneerd praat ze over de buurt en het experiment waar ‘haar’ stadsdeel een belangrijke rol in speelt, alleen al door twee jaar geen huur aan de Driehoek te vragen: ‘Mijn vader stierf jong en mijn moeder was schoonmaakster. Ik weet hoe het is om arm te zijn.’

Het Blauwe Zand-verhaal lijkt een bevestiging van het liberale participatie-adagium van het kabinet-Rutte: minder overheid, méér eigen verantwoordelijkheid. Toch is dat volgens Van Berkum maar ten dele waar. ‘Het is begonnen met bezuinigingen, daardoor ging Welsean failliet. Wat je in de Driehoek ziet, is natuurlijk pure eigen kracht en talent van mensen. Maar wat ik bestrijd, is dat de overheid er geen rol in zou moeten spelen. Die rol moet alleen heel anders zijn dan voorheen: faciliterend, ondersteunend, bewoners zijn een partij waarmee je als overheid overlegt en onderhandelt, maar je moet ze niet betuttelen.’ In de dagelijkse praktijk van de Driehoek is er een mix van (gesubsidieerde) hulp aan dementerende ouderen en wijkverpleging, én zelfstandig ondernemerschap van buurtbewoners en lokale zzp’ers. ‘Het Blauwe Zand loopt daarin absoluut voorop.’

Drukdrukdruk
Achterblijvers die voortrekkers worden. Maar aan het einde van 2015 loopt het experiment af en moet de Driehoek gewoon huur betalen. Is het dan niet einde verhaal? Van Berkum: ‘Het ligt voor de hand dat we dat probleem met elkaar gaan oplossen.’

Manja Riepen trekt haar jas aan. ‘Neem jij het even van me over?’ vraagt ze aan Chris. Ze kijkt me veelbetekenend aan. ‘Drukdrukdruk,’ fluistert ze. ‘Ik hou van chaos; ben ik op mijn best.’ Sinds ze haar baan als cateraar op een middelbare school kwijtraakte, werkt ze bijna fulltime in de Driehoek. Vrijwillig. ‘Mijn droom is dat ik hier een betaalde baan uit haal.’

Ze knipoogt. Kijkt op haar horloge. ‘Ik moet de kinderen van school halen.’ Trots: ‘Ik hield vroeger niet van leren, maar mijn dochter is heel anders. Die wil dierenarts worden. Ik zeg tegen haar: “Kind, als jij dierenarts wil worden, dat word je dierenarts.” Ik bedoel maar.’