Portret / Denis Diderot 1713-1784
Voordat ik ooit iets van Denis Diderot had gelezen of zelfs maar wist wie hij was, had ik in een geschiedenisboek uit de kast van mijn vader het portret gezien dat Louis-Michel van Loo in 1767 van hem had geschilderd. Telkens als ik dat boek doorbladerde, bleef mijn blik eraan haken. Een schrijver kon er dus ook zo uitzien. Op het portret zit hij te schrijven. Hij draagt een chique, glanzende, ruimvallende kamerjapon en kijkt dromerig opzij zonder te zien wat hij schrijft. Zijn linkerhand moest hij van de schilder half geopend en mooi melodieus gedraaid voor zijn borst houden. Het ziet er wat aanstellerig uit, maar dat zijn handen wel vaker op achttiende-eeuwse schilderijen. Het viel me ook op dat hij, in tegenstelling tot het merendeel van zijn geschilderde tijdgenoten, geen pruik droeg; op al de andere portretten die ik naderhand tegenkwam, was hij eveneens blootshoofds.
Zelf vond Diderot dat portret maar zozo. Mada­me Diderot ook. Ze ‘beweert dat ik ben afgebeeld als een oud nufje met tuitlipjes dat zich nog heel wat verbeeldt,’ schreef hij aan zijn vriendin Sophie Volland. Hij gaf toe dat zijn vrouw eigenlijk wel gelijk had, het portret was inderdaad wat ‘zoetelijk’. In het echt, zo geloofde hij, leek ‘zijn hoofd op dat van een redenaar uit de oudheid’, nu was het meer dat ‘van een staatssecretaris dan van een philosophe’. Blijk­baar behoorde die niet als een staatssecretaris te worden neergezet.
Hoe dan wel?
Braaf en burgerlijk
Vandaag de dag is de philosophe nog altijd een bij uitstek Frans verschijnsel, dat nogal verschilt van wat wij onder ‘filosoof’ verstaan. In Nederland is hij voornamelijk iemand die filosofie heeft gestudeerd, in de rest van de wereld gewoonlijk een denker. Over de philosophe lezen we meer in het desbetreffende lemma van de Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, het levenswerk van Diderot, die er vele jaren lang de redacteur van is geweest en er meer dan 3500 artikelen voor heeft geschreven. De philosophe van de achttiende eeuw was een sociaal voelend mens die met behulp van de rede een leven probeerde na te streven dat geschraagd werd door burgerlijke deugden. ‘Voor de philosophe is de burgerlijke samenleving, om zo te zeggen, een god op aarde,’ legt de anonieme auteur van het lemma uit, ‘hij bewierookt haar, eert haar met zijn rechtschapenheid door een nauwgezette inachtneming van zijn plichten en een oprecht verlangen er geen nutteloos of beschamend lid van te zijn. Het besef van rechtschapenheid hoort net zo goed bij de natuur van de philosophe als de verlichting van de geest. Hoe meer u aan rede in een mens aantreft, hoe meer u in hem aan rechtschapenheid zult vinden.’ Elders in het lemma staat dat ‘die liefde voor de publieke zaak, (…) wezenlijk is voor de philosophe’. En ook: ‘…men zondigt alleen maar omdat de verlichting het aflegt tegen de hartstochten. In zekere zin is het een juiste stelregel van de theologie dat elke zondaar onwetend is.’
Voor wie er trots op is een kind van de Ver­lichting te zijn, zal dit misschien een teleurstelling zijn. Het zijn allemaal brave, burgerlijke leefregels waarnaar de philosophe blijkt te zoeken. Hoe word ik een eerlijk en fatsoenlijk man, vraagt hij zich af, een honnête homme? De queeste naar grote alomvattende waarheden staat niet op het programma.
Volgens Diderot, schrijft P.N. Furbank, een van Diderots biografen in onze tijd, was een philosophe iemand ‘die de kant van de mensheid heeft gekozen’, en daarmee voor deugd en fatsoen. Een philosophe redeneerde niet alleen, maar hij leefde ook volgens de rede, ‘die voor een philosophe was wat de genade voor een Christen was’.
Je kunt deze idealen moeilijk rijmen met alles wat je ooit over de roemruchte periode van de Verlichting hebt gehoord. Een opwindende tijd zou het zijn geweest, waarin het vonkte van de esprit, waarin gevestigde machten de dampen werd aangedaan. Die esprit was er zeker, zowel bij de philosophes als bij hun tegenstanders, de kerk en de bien pensants, de weldenkenden. En ja, geestig waren ze wel, maar het groef lang niet altijd diep. Rousseau is hierop een uitzondering, maar die was zo ongeveer een uitzondering op alles. Diderots pen was lichter en praktischer.
In de regel moesten kerk en aristocratie niets van de philosophes hebben, omdat ze met hun (al dan niet vermeende) atheïsme de waarheid van het christelijk geloof ontkenden en met hun praatjes, pamfletjes en pesterigheid het bestel belachelijk maakten. Vreemd genoeg hadden ze in het achttiende-eeuwse Frankrijk bij hun tegenstanders de reputatie libertijnen te zijn.
Hoe het ook zij, al dat verlangen naar rechtschapenheid en fatsoen getuigt in onze ogen van weinig revolutionair elan; voor ons had het best wat radicaler en minder burgerlijk gemogen. Enfin, dat revolutionair elan zou niet lang op zich laten wachten en helaas wel erg radicaal uitpakken. Diderot heeft dat niet meer meegemaakt, hij overleed aan de vooravond van de Revolutie, in 1784.
Intellectueel avonturier
De neef van Rameau was het eerste boek van Diderot dat ik las. De schrijver mocht dan wel een van de kopstukken van de Verlichting zijn, veel keus had ik niet, want vertalingen van zijn werk waren schaars. De roman De non was in het kielzog van de gelijknamige film al eens in het Nederlands vertaald, waarschijnlijk vanwege de scabreuze passages, veel later nog gevolgd door De droom van d’Alembert. Dat was zo ongeveer het enige wat er verkrijgbaar was. Wel moet worden aangetekend dat men destijds wat makkelijker naar een Frans boek greep dan nu.
Zoals meer werken van Diderot is De neef van Rameau geschreven als een gesprek, in dit geval een dialoog. De schrijver heeft de rol van de ‘ik’, de aangever, op zich genomen. Regelmatig laat hij de neef van Rameau – die ook zo heet – hem met zijn bijnaam aanspreken: philosophe, of liever: meneer de philosophe, om te laten merken dat hij niet geïmponeerd is.
Ook bij herlezing geeft het boek zich niet makkelijk gewonnen. De Rameau van Diderot is evenals zijn bedenker een intellectueel avonturier, maar voor de rest lijken ze grondig van elkaar te verschillen. De neef is straatarm en maatschappelijk mislukt, niet in de laatste plaats door zijn cynische levenshouding: hij is een opportunist en overlever en schoffeert iedereen. Als uitvreter had hij zich van een plaats verzekerd aan de tafel van de welgestelde Ber­tin, een verklaard tegenstander van Diderot. Ondanks het bed en de dagelijkse maaltijden die voor hem klaar stonden, kon Rameau geen greintje respect opbrengen voor een ‘weldoener’ die dacht dat hij met een maaltijd ook iemands ziel en zaligheid kon kopen. Tijdens het diner had Rameau de eregast, die trots aan het hoofd van de tafel zetelde, voorgehouden dat hij er maar van moest genieten omdat hij daar maar één keer zou zitten; morgen zouden ze hem weer voor een ander inruilen en zou hij op een nederige plek naast Rameau moeten plaatsnemen ‘als een koninklijke lul tussen twee ballen’. Bertin kon er als enige niet om lachen en zei Rameau dat hij zijn biezen kon pakken.
Deze passage laat zien dat de manieren en het fatsoen van degenen die van de grillen van een patroon afhankelijk zijn degenereren; en dat geldt ook voor de manieren van de patroon zelf. De begrippen ‘goed’ en ‘slecht’ hebben voor beide partijen hun betekenis verloren, het eigenbelang of het – misplaatste – gevoel van eigenwaarde is de maatstaf van het handelen geworden. In het Frankrijk van de achttiende eeuw was wel duidelijk op welke kringen deze manier van doen ook van toepassing was. Diderot heeft De neef van Rameau dan ook wijselijk voor zich gehouden, al eerder had hij voor een publicatie een paar maanden vestingstraf gekregen, die hem slecht was bekomen. Dat hij waarschijnlijk bang was – en niet ten onrechte – dat zijn werk aan de Encyclopédie anders in gevaar kwam, was vermoedelijk een bijkomende reden. Misschien was er nóg een reden waarom hij De neef van Rameau liever niet wilde uitgeven. Bij herhaalde lezing lijkt de dialoog verrassend sterk op een zelfgesprek, waarbij het personage van Rameau het cynische alter ego van de auteur speelt, waarbij ‘de goede kant’ van de auteur opzettelijk bleekjes afsteekt. Hoe het ook zij, over de gespreksonderwerpen zijn Rameau en Diderot het eens. Beiden vinden dat Bertin niet deugt en dat de Italiaanse opera superieur is aan de Franse. Verder komt het opvoeden van kinderen ter tafel, licht Rameau de esthetische kanten van amoreel gedrag toe en hoont hij onder meer de ambitieuzen die niet genoeg hebben aan een eenvoudig bestaan en diep vallen wanneer roem en eer toch buiten bereik blijken te zijn.
In de bureaulade
Ook dat andere merkwaardige boek, Jacques de fatalist en zijn meester, dat wel Diderots beste fictiewerk wordt genoemd, is pas na zijn dood verschenen. De geest van Laurence Sterne is vaardig over deze roman, die er eigenlijk geen is – maar dat geeft niets, het is Sterne op zijn best. Ook hier komen allerlei kwesties aan de orde, maar dit keer speels en spelend met de vorm van het verhaal, dat helemaal geen verhaal wil zijn, al merkt de lezer dat pas wanneer hij al halverwege het boek is.
Dit jaar zal de Franse regering Diderots stoffelijk overschot overbrengen naar het Panthéon, waar Frankrijks grote zonen en dochters rusten. Dat is wel wat aan de late kant, Voltaire en Jean-Jacques Rousseau liggen er al meer dan twee eeuwen, maar blijkbaar was men er de afgelopen eeuwen niet zeker van wat Diderots verdiensten voor de Franse natie waren. Op het eerste gezicht zijn die ook niet spectaculair, het publiceren van een encyclopedie is dat nu eenmaal nooit. Bovendien heeft een groot deel van zijn oeuvre tijdens de verlichtingsjaren in de bureaulade gelegen, ze hebben daardoor in Diderots eigen tijd nooit enige weerklank gekregen. Ook de brieven, zeker geen onbelangrijk deel van zijn oeuvre, zijn pas geruime tijd na zijn dood uitgebracht.
Hoewel Diderot tot de canon van de Verlichting behoort, duikt zijn naam maar zelden op in hedendaagse debatten, alsof hij er voor ons niet meer zoveel toe doet. Misschien is dat ook wel zo. Mede dankzij zijn inspanningen is de emancipatie van de burger inmiddels voltooid en in diens kielzog ook de emancipatie van wat ooit ‘de kleine man’ heette. Niemand heeft vandaag de dag nog een encyclopedie nodig om vrij en redelijk over zijn wereld te kunnen nadenken en oordelen, laat staan de Encyclo­pé­die. Het belang ervan, hoe groot het ook was op het moment van verschijnen, is voorgoed historisch. Dankzij de inzichten van de wetenschap is het mensbeeld de afgelopen tweehonderdvijftig jaar grondig veranderd. De misschien wat naïeve voorstelling van de mens, die dankzij de rede het licht ziet en daardoor gelukkig en sociaal wordt, tref je alleen nog aan in de beginselprogramma’s van sommige weldenkende stichtingen met wortels in een diep verleden of in het motto van een krant: Lux et libertas.
Wegbereider van de vrije wereld
Toch is het met de Encyclopédie en het daaraan verbonden verlichtingsideaal dat Diderot zijn enkele reis naar het Panthéon heeft verdiend. En terecht. Hij is een van de initiatiefnemers en tot het einde de drijvende kracht van het project geweest. En dat in een Frankrijk waar kerk, koning en aristocratie onbetwist de dienst uitmaakten. In wezen was het land een kaste-maatschappij, de burgerij had weinig in te brengen. Het geestelijk klimaat kon de elite evenwel niet steeds naar haar hand zetten. Zo kon de Encyclopédie met vallen en opstaan het symbool worden van de vreedzame revolte van machteloze burgers tegen het onderdanendom dat hun werd opgedrongen. De kerk, die het privilege op de waarheid claimde, voelde zich hierdoor het sterkst uitgedaagd en wendde haar niet geringe invloed aan om de uitgave te verhinderen. Met wisselend succes omdat er hier en daar in aristocratische regeringskringen stiekem sympathie voor Dide­rots onderneming bestond.
De Encyclopédie is vaak een polemisch werk, zoals het lemma ‘philosophe’ al heeft laten zien. Het zijn daarom niet altijd droge objectieve artikelen en feiten die de lezer aantreft, er staan ook stukken in waar de partijdigheid af en toe vanaf druipt. Het zij zo. Voor het eerst in de West-Europese geschiedenis wist de rede de machten der duisternis terug te wijzen die het continent zo lang in hun greep hadden gehouden. Dat Diderot ook een van de wegbereiders van de vrije wereld was, is geen geringe verdienste.
De schrijver Diderot verdient net zo goed een plek in het Panthéon als de encyclopedist. Hij paarde een scherpe, kwikzilverachtige geest aan een gouden pen. Dat blijkt niet alleen uit De neef van Rameau en Jacques de fatalist en zijn meester, maar ook uit zijn brieven en dan vooral uit die aan zijn vriendin Sophie Vol­land, die – in het Nederlands vertaald door An­ne­ke Brassinga – in 1995 in de Privé-do­mein­reeks zijn verschenen. Het zijn sprankelende, geestige brieven, die tot het beste horen wat het genre te bieden heeft.
Ter gelegenheid van zijn verjaardag zijn bij uitgeverij Van Gennep drie conversaties verschenen onder de titel Filosofische gesprekken, te weten ‘Gesprek van een vader met zijn kinderen’, ‘Supplement bij de reis van Bou­gain­ville’ en ‘Gesprek van een filosoof met de vrouw van de maarschalk de ***’. Ze zijn kundig vertaald door Hannie Vermeer-Pardoen, aan wie je zoiets wel kunt overlaten.
De stoffelijke resten van Diderot krijgen een eregraf, waarschijnlijk ook een postzegel en een erepenning en een paar ronkende redevoeringen, die hij gelukkig niet meer hoeft aan te horen. Dat zijn graf tijdens de revolutiejaren werd geschonden en dat er daarom van stoffelijke resten nauwelijks meer sprake kan zijn, mag de pret niet drukken. Voor Diderot is het allemaal van geen belang, die leeft nog lang en behaaglijk voort in zijn boeken.
Bladwijzer / Online bron
Tijdschrift Raster; Jacques de fatalist en zijn meester
Jacques de fatalist en zijn meester werd pas gepubliceerd nadat Diderot gestorven was en wordt vaak in één adem genoemd met vroege roman-experimenten als Tristram Shandy en Don Quichot. In 2005 publiceerde Athenaeum/Polak &#038; Van Gennep een nieuwe vertaling van Martin de Haan. Tijdschrift Raster publiceerde de eerste hoofdstukken in 2000, ze staan op hun website en vormen al vermakelijke kost. Eerste zinnen: ‘Hoe hadden ze elkaar ontmoet? Bij toeval, zoals iedereen. Hoe heetten ze? Wat gaat u dat aan? Waar kwamen ze vandaan? Van de dichtstbijzijnde plek. Waar gingen ze heen? Weet een mens waar hij heen gaat?’
Sander Pleij
Ga naar vn.nl/diderot
Allard Schröder publiceerde afgelopen maand de roman ‘De dode arm’ bij De Bezige Bij
Denis Diderot, ‘Filosofische gesprekken’, vertaling Hannie Vermeer-Pardoen, 143 p., € 9,90

Allard Schröder

Een ‘philosophe’, geen filosoof

Welkom in Nederland

De opvangcrisis escaleert

Verhaal van de Week

En nu?

Vechten tegen Assad

Extreemrechtse connecties

JA21

Soepschildpad

Hans Stegeman

Schooljuf

Nicolaas Veul

Plan Rutte mislukt

NAVO

Parijs was een voorbode

Protest

Leven onder de radar

In beeld

Himmler in New York

Voorbeschouwing

Verdwaald in de AI-psychose

Chatbots