‘Wij willen het kastje én de muur zijn.’ De jeugdzorg moet beter én goedkoper. De Opvoedpoli geldt als lichtend voorbeeld, maar is niet onomstreden.

Het is bedompt in de kleine kamer. Wendy en haar zus zitten op de grond, orthopedagoog Sylvia is naast pitbull Layla op een matras in de hoek gaan zitten.

In de hele flat hangt de indringende geur van hondenpis. Layla kreeg plotseling negen puppies, vertelt Wendy. De honden wonen tijdelijk in de kinderkamer.

Wendy is 23. In de verder lege vitrinekast staat een schoolfoto van haar twee dochtertjes, de oudste lijkt een jaar of zeven. Haar babyzoontje kruipt in een luier over het vale tapijt met vlekken. Gefascineerd koerst hij af op de volle asbak die op de lage salontafel staat. Net op tijd grist Wendy een brandende peuk weg. ‘Afblijven, Dylano, dat is geen speelgoed.’

Ze is het helemaal zat, rapporteert ze aan Sylvia. Haar mag ze wel hoor, maar elke week staan er nog tien anderen op de stoep. Als het de voogd van Bureau Jeugdzorg niet is, dan wel de psycholoog, de fysiotherapeut, of weer zo’n vrouw van het maatschappelijk werk. De een vindt dat ze weer naar de school moet, de ander dat Wendy eerst rust in haar bestaan moet organiseren. En ja, dat zou ze zelf ook best willen, alleen kan ze dat niet allemaal tegelijk, dan slaat ze op hol. En intussen loopt iedereen haar te vertellen hoe ze leven moet.

Die voogd is wel lief, maar hij doet geen pleuris. En die vrouw van het maatschappelijke werk is ook een softie. Zo’n wijffie roept dan dat ze een puzzeltje moet gaan leggen met haar dochters. Ziet ze het voor zich, met die van haar? Maar wat ze erger vindt: de maatschappelijk werkster heeft tegen de voogd gezegd dat ze haar kinderen slaat. Terwijl ze dat juist niet doet, omdat ze zelf heus ook wel weet dat ze een agressieprobleem heeft. ‘Als ik m’n kind sla, staat zo de ambulance voor.’

En o ja, of Sylvia dat gat in de deur gezien heeft? Heeft haar ex gedaan, voordat-ie dezelfde deur uitstormde. Hij bleek nog met de moeder van z’n kinderen te zijn. Dus ook met mannen is ze even helemaal klaar, besluit Wendy. De eerste gozer die haar aanraakt, stompt ze zo het leven uit.

Het verhaal van Wendy illustreert een van de hardnekkigste kwalen van het Nederlandse jeugdbeleid, zegt Sylvia, op de terugweg in de stadsbus. Verschillende instanties bemoeien zich voor veel geld en ongetwijfeld met de beste bedoelingen met een gezin. Bovendien worden ze ook nog eens uit verschillende potten betaald: Bureau Jeugdzorg werkt op kosten van de provincie, de geestelijke gezondheidszorg (ggz) komt weer voor rekening van de zorgverzekeraars. ‘En dus is iedereen vooral bezig met de vraag: wie betaalt wat? Intussen snapt zo’n moeder zelf niet meer wie haar waarmee komt helpen. Overigens kan het nog erger hoor, soms zijn er wel twintig verschillende hulpverleners die langs elkaar heen werken.’

Idiotie van het jeugdstelsel
Orthopedagoog Sylvia (eind dertig, op gympen) werkt bij de Opvoedpoli, een particuliere instelling voor hulp aan kinderen en ouders met eenentwintig filialen in Nederland. Daar doen ze het, als zij zo’n gezin als dat van Wendy helemaal zelf begeleiden, ‘godzijdank anders’. Energiek dist ze de unique selling points van haar werkgever op. ‘Bureau Jeugdzorg behandelt cliënten niet zelf, maar koopt hulp in bij andere instellingen. Wij hebben allerlei soorten hulp zélf in huis, en werken samen met freelance specialisten. Zo zijn we sneller en flexibeler. En vanaf het begin is er één coach die alles regelt en bespreekt met het gezin.’ Ze grinnikt even. ‘Sorry als ik klink als een folder, maar in de jeugdzorg is het een verademing om zo te werken.’

De Opvoedpoli kwam na de oprichting in 2008 in een groeispurt terecht: waren er het eerste jaar bijna achthonderd klanten, inmiddels staan er tienduizend in het cliëntenbestand. Er verschenen lovende reportages, staatssecretaris van VWS Martin van Rijn en ook zijn voorganger Marlies Veldhuijzen van Zanten prezen de Opvoedpoli om haar innovatieve aanpak, oprichtster Linda Bijl werd in 2012 genomineerd als ‘Zorgmanager van het jaar’.

Na ruim vijf jaar geldt de Opvoedpoli nog altijd als een van de opvallendste ‘zorgvernieuwers’ in Nederland. Dat komt vooral door haar onorthodoxe aanpak.

Eigenlijk is ze alleen bij dit gezin betrokken om de depressie en trauma’s van Wendy te behandelen, zegt Sylvia, terwijl de bus door een troosteloze flatwijk slingert. ‘Maar stel dat Wendy’s kinderen ook wat lichte traumatherapie nodig hebben, omdat ze door al het huiselijk geweld dat ze gezien hebben maar blijven rondstuiteren? Dan geef ik die gewoon. Verzekeraars zijn daar niet blij mee, want officieel betalen zij alleen voor de behandeling van moeder. Maar het duurt nu eenmaal veel langer als een voogd van Bureau Jeugdzorg die therapie apart gaat regelen. Bovendien zit er dan wéér iemand anders op de bank. Wij laten ons niet leiden door de idiotie van het jeugdstelsel.’

Ze zijn onorthodox, vooruitstrevend. Toch klinkt ook kritiek op de Opvoedpoli’s. Zorgverzekeraars weigeren op te draaien voor hulp die naar hun idee eigenlijk onder jeugdzorg valt. Vorig jaar kreeg de Opvoedpoli van sommige verzekeraars nog maar de helft van haar werk vergoed. Die problemen zouden binnenkort voorbij moeten zijn. Vanaf volgend jaar wordt de hele jeugdzorg overgeheveld naar de gemeenten. Een gigantische operatie, juist opgetuigd in de hoop een einde te maken aan het versnipperde aanbod en alle kafkaëske financieringsstructuren. Hulp moet goedkoper en dichter bij gezinnen georganiseerd worden, vanuit het adagium: één gezin, één regisseur en één plan – precies zoals de Opvoedpoli doet.

Maar of de gemeenten in die monsteropgave van het kabinet gaan slagen, weet niemand. In veel plaatsen wordt nu, een jaar voordat de Jeugdwet moet ingaan, nog koortsachtig vergaderd hoe de jeugdzorg – inclusief de zware, specialistische – straks vanuit de gemeentehuizen georganiseerd gaat worden. En het is de vraag of gemeenten het zullen aandurven in alle chaos en rumoer met een zorgvernieuwer als de Opvoedpoli in zee te gaan.