Portret / Bashar en Asma al-Assad

Parijs, december 2010. De Syrische presidentsvrouw Asma al-Assad spreekt in de statige Académie Diplomatique International een volle zaal toe. Op de eerste rij zit de Franse minister van Cultuur Frédéric Mitterrand. De beeldschone Asma begint in het Frans en schakelt dan over op vloeiend Engels. Geen wonder, ze groeide op in Londen als dochter van een cardioloog en een diplomate. Asma al-Assad is erevoorzitter van de Syria Heritage Foundation, een stichting die zich inzet voor het behoud van het Syrische erfgoed. De slanke Asma, gestoken in een chic blauw jurkje afgezet met lovertjes, spreekt gloedvol over het belang van een bloeiend cultureel leven, goed onderwijs en een open economie, zonder welke ‘het niet mogelijk is een modern leven te leiden’. Ze spreekt ook over de verdiensten van haar man, Bashar al-Assad, die in 2000 zijn vader Hafiz opvolgde. Bashars missie is Syrië open te stellen voor de buitenwereld. Hij introduceerde internet, een aandelenbeurs, private banken, microfinanciering. ‘We willen dat de Syriërs zich verder ontwikkelen,’ zei Asma. ‘Ik zie het als een uitdaging. Vijfenzestig procent van de bevolking is onder de vijfentwintig jaar. De bevolking moet empowered worden, meegenomen worden in de economische ontwikkeling. Toegang krijgen tot juiste training, toegang tot werk, toegang tot krediet.’

Asma kreeg na afloop van haar toespraak een klaterend applaus. De verhoudingen tussen Parijs (dat Syrië tot 1946 als mandaatsgebied bestuurde) en Damascus waren op dat moment beter dan in jaren. Na een vorig bezoek van het presidentiële paar in 2008 waren al afspraken gemaakt over een nauwe samenwerking tussen experts van het Louvre en Syrische archeologen over de verdere ontsluiting en conservering van het nationale erfgoed. Afgelopen maand zou de Syria Heritage Foundation (waarvan Asma’s vader bestuurslid is) in Damascus een groot congres organiseren waar de hernieuwde relaties met de culturele wereldtop verder zouden worden bevestigd. Alle grote namen uit de internationale museumwereld stonden op de gastenlijst, onder wie de directeuren van het Louvre, het British Museum en de Hermitage. Maar die bijeenkomst is tot nader order ‘uitgesteld’. Geen wonder, nu er tanks door de straten rollen en er dagelijks doden vallen.

Auto-ongeluk

Asma al-Assad studeerde aan King’s College in Oxford en ging vervolgens naar Wall Street, waar ze als investment banker werkte bij de bank J.P. Morgan. Haar familie en de Assads kennen elkaar goed. De tien jaar oudere Bashar – die eigenlijk oogarts wilde worden – liep in 1994 co-schappen in het Londense Western Eye Hospital. In die periode zagen ze elkaar wel eens, zonder dat ze een relatie kregen. De vonk sloeg alsnog over in 2000. Bashar was toen alweer zes jaar in Syrië. Hij was teruggekeerd naar zijn vaderland nadat zijn broer Basil, de gedoodverfde troonopvolger, omkwam bij een auto-ongeluk. Voor Bashar was het een omslag: de arts in opleiding moest klaargestoomd worden voor het presidentschap.

‘Ik was altijd hard aan het werk,’ zei Asma in januari in het Amerikaanse modeblad Vogue. ‘Maar steeds vaker nam ik een weekendje vrij. Mensen begrepen er niets van. Wat moest ik zeggen: ik ga uit met de zoon van de president?’ In december 2000 trouwde het stel in het diepste geheim.

In het artikel in Vogue (getiteld ‘Een roos in de woestijn’) worden Asma en Bashar geportretteerd als westers georiënteerde liberals. Asma is in de woorden van Vogue een slanke langbenige schoonheid met een getrainde analytische geest, die zich kleedt met een ‘cunning understatement’. Mensenrechtenschendingen? Dictatuur? Aan de presidentsvrouw noch de president wordt ook maar één kritische vraag gesteld. Het modeblad werd na verschijning dan ook overladen met hoon. Het stuk is inmiddels van de website verwijderd.

Kritische vragen of niet, het verhaal geeft wel een mooi inkijkje in het leven van het presidentiële paar. Vogue vloog de wereldberoemde fotograaf James Nachtwey in en hij vereeuwigde Bashar (in spijkerbroek) en Asma (vlotte coltrui) zittend op de grond, spelend met hun negenjarige zoon Kareem en zevenjarige dochter Zein. Oudste zoon Hafiz (10) is niet op de foto te zien. Bashar en Asma wonen niet zoals veel Arabische dictators in een protserig paleis vol met goudkleurig Louis Seize-meubilair, maar in een modern ogend appartement op de derde verdieping in de ambassadewijk Malki. De door de demonstranten zo gehate Maher al-Assad, broer van de president en hoofd van de presidentiële garde, woont op de tweede verdieping. Hun moeder woont in een appartement verderop in de straat. Heel eenvoudig dus.

Bashar woonde tijdens zijn jeugd ook al in het appartementencomplex en speelde veel met de jongetjes uit de straat, zo staat te lezen in de biografie The New Lion of Damascus van de Amerikaanse wetenschapper David Lesch. Volgens zijn biograaf is Bashar nog steeds ‘one of the guys’, houdt hij van voetbal, pingpong en watersporten. Hij is wars van uiterlijk vertoon (tijdens zijn studie reed hij in een vijfdehands Peugeot), een goeie huisvader (Asma: ‘Hij ging er ‘s nachts uit om de luiers te verschonen’) en een groot liefhebber van de Beatles, de Eagles en vooral van Electic Light Orchestra. ‘Bashar en Asma zijn de perfecte vertegenwoordigers van Syrië in de westerse media,’ schreef Lesch gloedvol.

In het Vogue-artikel praat Bashar honderduit over zijn eerste computer en over zijn liefde voor fotografie. Asma gooit tijdens het gesprek met de interviewster snel-snel een pakje kaasfondu in een pan. Ze vertelt dat het huishouden is gebaseerd op ‘democratische principes’. ‘We stemmen wat we waar willen hebben.’ En dus kwam er een kinderkroonluchter boven de eettafel nadat het echtpaar de stemming verloor met drie tegen twee.

Het verhaal in het Amerikaanse modetijdschrift kwam niet uit de lucht vallen. Asma kreeg de afgelopen jaren advies van het Londense pr-bureau Bell Pottinger. ‘Ze wilde een bureau voor de first lady opzetten, net zoals koning Rania van Jordanië of Barbara Bush in de VS,’ zei naamgever van het bureau Lord Bell eind april in de Guardian. ‘Ze wilde niet zomaar in de modebladen, ze wilde serieus genomen worden. Haar doel is Damascus te promoten als culturele stad.’

Zwarte lijst

De massale protesten moeten voor Asma al-Assad als een verrassing zijn gekomen. Zij en haar man hebben toch het beste met het land voor? Maar de empowered Syriërs over wie ze zo enthousiast sprak, willen wél dat de rijkdom eerlijk wordt verdeeld: er worden dan ook leuzen geroepen tegen bijvoorbeeld Rami Makhlouf, een neef en leeftijdgenoot van de president die als geen ander heeft geprofiteerd van de liberalisering van de economie. Hij is de eigenaar van een groot media-imperium, waaronder een televisiestation en een telefoonmaatschappij. Makhlouf is onlangs door de Europese Unie op een zwarte lijst gezet en kan niet meer naar de EU reizen.

De bevolking wil niet alleen een einde aan de vriendjespolitiek, maar ook, net als in de rest van de Arabische wereld, een einde aan de dictatuur. Ook Bashar al-Assad is de afgelopen jaren blind geweest voor de onvrede in zijn land. Nog eind januari, de protesten in Egypte en Tunesië waren in volle gang, was hij ervan overtuigd dat de Arabische lente aan zijn land voorbij zou gaan. ‘Syrië is stabiel,’ zei hij tegen de Wall Street Journal. ‘Weet je waarom? Omdat wij weten wat er onder het volk leeft.’ Het Syrische regime is anti-Amerikaans en voert een confrontatiepolitiek met Israël. En dat is wat de Syriërs willen. Ondanks een internationale boycot, ondanks het feit dat miljoenen Syriërs in armoede leven, komt het volk niet in opstand, zei Bashar. Hij sprak over de noodzaak om stilstaand water in beweging te krijgen, ‘anders komen er microben en breken er ziektes uit’.

Zijn vrouw liet zich in dezelfde bewoordingen uit in Parijs – zouden ze in deze termen over hervormingen praten aan de keukentafel?

‘Je kunt de samenleving niet hervormen als de bevolking niet open minded is,’ aldus Bashar. En om die verandering te bewerkstelligen moet er een dialoog komen en die is pas net op gang gekomen. Democratie? Misschien over vijf of tien jaar.

De afgelopen tien jaar wilde hij al wel hervormen, maar steeds kwam er iets tussen: de oorlog in Irak, de moord op de Libanese president Hariri, de daaropvolgende gedwongen terugtrekking van Syrië uit het buurland en de internationale boycot wegens vermeende betrokkenheid van het land bij de aanslag. Bashar toonde zich in de Wall Street Journal onbezorgd. ‘De mensen in deze regio zijn geduldig,’ zei de president. ‘Als het water te hard stroomt, heb je kans op een overstroming.’

Hama bombarderen

Na de dood van vader Hafiz in juni 2000 leek het er even op dat er een Damasceense Lente was begonnen. In het land waar de geheime dienst oppermachtig is en waar iedereen over zijn schouder kijkt voordat hij een gesprek begint, kwamen intellectuelen bij elkaar om in alle vrijheid te discussiëren. In een manifest werd gevraagd om opheffing van de noodtoestand en de vrijlating van gevangenen. En Bashar liet gevangenen vrij. Maar de lente was al snel voorbij. In 2001 liet de president toch weer oppositieleiders in de gevangenis zetten. Hij koos voor het China-model: wel economische hervormingen, maar de Baath-partij bleef almachtig.

Waarom die angst om politieke hervormingen door te voeren? Heel simpel: democratie betekent voor de alawitische minderheid waartoe Bashar behoort het einde van de macht, en misschien erger: een bijltjesdag of wraakzuchtige moordpartijen zijn niet uitgesloten. De alawieten – een islamitische sekte – waren traditioneel vooral boeren die woonden in de ‘alawitische bergen’ aan de westkust. Door de soennitische meerderheid werden ze gezien als achterlijk, maar vooral ook als ketters.

Van oudsher werden de boeren uitgeknepen, de boerendochters werkten als bediende in de stad. Tijdens het Franse mandaat kregen de alawieten en andere minderheden – zoals de christenen – goede posities in het leger en het bestuur. Na de coup van 1963 en de daaropvolgende machtsstrijd kwamen de alawieten als overwinnaars naar voren. Bashars vader Hafiz verzamelde een groep getrouwen om zich heen, met wie hij de rest van zijn leven het land met ijzeren hand regeerde. Volgens de officiële ideologie van de Baath-partij zijn alle Syriërs gelijk. Maar in werkelijkheid omringde Hafiz zich tijdens zijn dertigjarig presidentschap met mensen die afkomstig zijn uit alawitische families, en dat doet Bashar nog steeds.

Midden jaren zeventig kwamen mensen uit de soennitische meerderheid van het land in opstand, aangevoerd door de orthodoxe moslimsbroeders. Het regime greep hard in. Moslimbroeders verdwenen bij bosjes in de gevangenis of werden vermoord. In 1982 werd de opstand definitief onderdrukt nadat Hafiz het centrum van de stad Hama liet bombarderen, waarbij tien- of misschien wel twintigduizend burgers omkwamen. Veel alawieten profiteerden van het regime van de Assads. Zij kregen begeerde plaatsen aan de universiteit, mochten naar het buitenland, werden voorgetrokken bij het aanvragen van vergunningen. Bashar had de oude garde weliswaar met pensioen gestuurd, maar op de sleutelposities zaten nu de zonen en neven van diezelfde oude garde. Nieuw was, dat de alawieten nu niet alleen sterk waren in het leger en de veiligheidsdiensten, maar dat Bashar ook zijn naaste getrouwen, zoals zijn neef Rami Makhlouf, had geparachuteerd in bedrijven die ontstonden na de openstelling van de economie. Het alawitische regime heeft altijd goede relaties onderhouden met de gegoede soennitische families in de grote steden, die belang hadden bij een stabiel land. Uit een van die families is Asma afkomstig.

Gecontroleerde modernisering

Thuis een vrolijke democratische bende, maar wel tanks afsturen op je volk. Ondanks alle doden en gewonden begrijpt de Amerikaanse Syriëkenner Joshua Landis wel wat van Bashar. ‘Een paar honderd doden? Ik vind het vreselijk om te zeggen, maar dat is niets vergeleken bij de dodenaantallen tijdens de burgeroorlogen in Libanon en Irak. Wat willen de demonstranten? Ik heb compassie met Bashar en Asma. Ze proberen het land zo te moderniseren dat er een middenklasse ontstaat. Misschien ben je beter af met een verlichte dictator. Dat de overgang naar een democratie kan worden gemaakt zonder veel geweld en doden. Ze proberen het Chinese model te volgen. Als het regime nu omvalt, voorspel ik een nieuw Irak, een burgeroorlog van allen tegen allen. Als Syrië wegzinkt in een burgeroorlog destabiliseert bovendien de hele regio, bij duizenden zullen de vluchtelingen naar Europa komen.’ Landis is ervan overtuigd dat Syrië beter af is met Assad. ‘We zitten midden in een transformatie. Bashar heeft goede dingen gedaan, er zijn veel veranderingen gaande. Deze revolutie zal weinig goeds brengen.’

Zijn Duitse collega Volker Perthes van het Deutsches Institut für Internationale Politik und Sicherheit wil niet zo ver gaan als Landis. Ook hij vindt dat Bashar zinvolle economische hervormingen heeft doorgevoerd. Maar de keuze is volgens Perthes niet ‘Assad of de chaos’, iets waarop het regime zelf steeds hamert. Tot voor kort was volgens de Duitser een tussenweg mogelijk, een ‘gecontroleerde modernisering’. De Syrische president had op 30 maart in het parlement échte hervormingen moeten aankondigen: een eind maken aan de almacht van de Baath-partij, parlementsverkiezingen en ook presidentsverkiezingen. Perthes: ‘Dan was de druk voorlopig van de ketel geweest. Syriërs weten heel goed dat chaos dreigt bij een implosie van het regime. Ze prefereren stabiliteit boven chaos.’

Maar Assad koos voor de aanval, en dat verbaast Perthes uiteindelijk niet. ‘Bashar heeft een beperktere blik op de wereld dan wij allemaal willen en hopen. Machtsbehoud is voor hem het allerbelangrijkste. Veel politici in het Westen, vooral in Groot-Brittannië, hebben de fout gemaakt in Bashar een verlichte Westminster-democraat te zien omdat hij anderhalf jaar in Londen heeft gestudeerd en getrouwd is met Asma. Maar hij is opgegroeid in zijn vaders huis, heeft de macht van zijn vader geërfd en heeft een elite geërfd waarbinnen de machtsverhoudingen niet anders zijn dan onder zijn vader.’

Hoe nu verder? Bashar heeft zich verschanst in zijn eigen gelijk. Internationaal raakt hij steeds meer geïsoleerd. De enige buitenlandse leider die nog enige invloed kan uitoefenen lijkt de Turkse premier Erdogan. Die heeft hem herhaaldelijk opgeroepen hervormingen door te voeren en waarschuwde onlangs openlijk voor een herhaling van het bloedbad van Hama. Maar de kans op een vreedzame overgang in Syrië is volgens Volker Perthes verkeken. ‘Er is te veel bloed gevloeid,’ zegt hij. ‘Ik denk dat we in het eindspel zitten voor dit regime. Misschien komt er een militaire coup. Een ding is zeker: alles wat Bashar in gang heeft gezet aan economische hervormingen, wordt nu tenietgedaan. Buitenlandse investeerders zullen wegblijven, de economie raakt in het slop. Wat wil Bashar? Van Syrië een concentratiekamp maken? De bevolking isoleren van de buitenwereld? Dat zal hem niet lukken.’

En Asma? Die zou volgens de Britse media met de drie kinderen in het diepste geheim naar Londen zijn gevlucht.

‘Europa moet praten met Assad’

Oud-ambassadeur en Syrië-expert Koos van Dam pleit ondanks al het geweld in Syrië voor een dialoog met het regime.

Syrië was zijn eerste grote liefde. Oud-ambassadeur Koos van Dam bezocht het land voor de eerste keer in 1964 en sindsdien is hij er ‘misschien wel honderd keer’ geweest. Hij schreef in 1979 The Struggle for Power in Syria: Politics and Society under Asad and the Ba’th Party, een standaardwerk dat ook na dertig jaar niets van zijn waarde heeft verloren, in Syrië verboden is maar bij alle kopstukken van het regime in de kast staat. De Britse Independent-correspondent Robert Fisk noemt het ‘een monumentaal werk’ en ‘onmisbaar voor wie Syrië wil begrijpen’.

Van Dam beschrijft in detail hoe de machtsverhoudingen binnen het Baath-regime worden bepaald door sektarisme, oude familieverbanden en regionale en stamverwantschappen. Eind mei komt er een vierde editie uit van het boek, waarin onder meer de machtsovername van Bashar al-Assad wordt beschreven.

Vanuit zijn huis in Zuid-Spanje volgt de vorig jaar gepensioneerde ambassadeur (hij had als standplaatsen onder meer Egypte, Irak, Turkije, Duitsland en Indonesië) de ontwikkelingen in Syrië op de voet. Hij vreest voor ‘bloedige gevechten’ tussen de verschillende bevolkingsgroepen als het alawitische minderheidsregime valt. ‘Dan gaat dat sektarisme een rol spelen. Dat heeft het in het verleden ook gedaan. Dat is onvermijdelijk.’

Hij hoopt dan ook dat Assad op een of ander manier een uitweg zal vinden uit de huidige crisis. En ondanks al het geweld moet het Westen hem daarbij helpen, vindt de oud-diplomaat.

De Nederlandse minister Uri Rosenthal pleitte juist voor stopzetting van lopende hulpprogramma’s.

‘Ze praten elkaar allemaal na. De Europese Unie en de Verenigde Staten hebben het alleen maar over sancties of ingrijpen. Maar sancties zullen niets oplossen. Bashar zal niet zeggen: mijn tegoeden zijn bevroren, ik mag niet meer op vakantie naar Marbella, laten we vanaf nu de demonstranten goed behandelen.’

Maar kun je met goed fatsoen op bezoek gaan bij Assad? Er zijn honderden doden gevallen, duizenden mensen zijn opgepakt.

‘Het is maar hoe pragmatisch je bent. Als je zegt: met zo’n man praat ik niet, kun je ook geen enkele bijdrage leveren aan een oplossing.’

Frankrijk – dat Syrië tot 1946 als mandaatsgebied bestuurde – ging de afgelopen jaren een samenwerking aan op cultureel gebied.

‘Een heel goed idee. Juist via de zij-ingang van de cultuur de contacten warm houden, heel verstandig. Het staat wel op een laag pitje door de recente gebeurtenissen.’

Ook Nederland en Syrië hebben banden die ver terug gaan. In 2007 nog vierden de twee landen het vierhonderdjarig bestaan van het consulaat in Aleppo. Toen wel een groot feest?

‘Het mocht niet uitbundig worden gevierd, vonden ze in Den Haag. Stel je voor dat je gezien wordt met zo’n regime! Ik was er een van de sprekers en heb toen juist wel gepleit voor een intensivering van de contacten. Waarom geen contacten met de Syriërs en wel regelmatig allerlei feestelijke bijeenkomsten op allerlei niveaus met de Israëliërs? Kijk eens wat dat land doet in Gaza, de Westbank en in Jeruzalem.’

De Turkse premier Erdogan stuurde hooggeplaatste functionarissen naar Damascus. Goede zet?

‘Dat is constructief. Dat zouden Europese landen ook moeten doen. Assad wordt steeds meer in de richting van alsmaar meer geweld gemanoeuvreerd, zeker door zo’n rauwe militair als zijn broer Maher, het hoofd van de presidentiële garde. Als je gaat praten, geef je de president de mogelijkheid in eigen kring nog eens even goed na te denken over wat ze aan het doen zijn.’

U vindt dus: praten met Assad. Wie moet dat doen?

‘De Amerikanen hebben net een nieuwe ambassadeur in Syrië, maar die man is absoluut nog niet ingevoerd en zal ook niet snel een gesprekspartner worden nu zijn regering alleen maar praat over sancties. Het moet iemand zijn die in Damascus de ingangen heeft. Het persoonlijke element is heel belangrijk.’

Zou u zelf wel willen gaan als speciale gezant van de Europese Unie?

‘Ik zou best willen gaan, maar ik denk dat het veel belangrijker is dat er een politicus gaat.’

Wat zou de boodschap moeten zijn van een internationale delegatie?

‘Voor zover ik weet zijn de demonstranten volstrekt geweldloos. Als zij geen wapens gebruiken, hoef je geen wapens in te zetten. Assad zou een delegatie van de demonstranten moeten ontvangen en een nationale dialoog moeten starten. En hij moet er in ieder geval voor zorgen dat hij politie, leger en gewapende alawitische milities onder controle krijgt.’