Deze inheemse vrouwen strijden voor de Amazone: ‘Nederland is medeverantwoordelijk’

Terwijl wij in de zomermaanden verkoeling zochten aan de Noordzee, stond het Amazonegebied in brand. Branden in natuurgebieden komen wel vaker voor – denk alleen al aan de vuurzeeën die Spanje en Portugal iedere zomer weer teisteren. Soms zijn dat gebieden die door extreme droogte en hitte spontaan in brand vliegen, veel vaker nog is er sprake van opzet.

Ook in het Amazonegebied zijn branden geen zeldzaamheid. Naast spontaan ontstane branden steken inheemse groepen, die leven van het land en de wateren, zo nu en dan gebieden in brand. Ze gebruiken vuur bij het jagen, of maken gebieden klaar om hun gewassen te kunnen verbouwen. ‘Het gaat zelden mis,’ vertelt de inheemse Juma Xipaia wanneer ik haar vraag of het vuur weleens per ongeluk om zich heen grijpt. ‘De inheemse bevolking gebruikt al generaties vuur. We kennen de natuur, we luisteren naar haar. We werken samen met de bomen en met de aarde.’

De dam bracht economische voorspoed, maar ook een hoop criminaliteit en geweld. Altamira is nu de gewelddadigste stad van heel Brazilië.

We zitten op een stenen bankje aan het water van de Xingu-rivier in het stadje Altamira in de Braziliaanse deelstaat Pará. In de verte, aan de overkant van het water, ligt het Amazonegebied. Op de campus van de universiteit vlak achter ons is een bijeenkomst van klimaatactivisten en inheemse stammen, Amazônia, centro do Mundo (De Amazone, centrum van de wereld). Er zijn zo’n tweehonderd mensen op afgekomen die drie dagen lang in verschillende werkgroepen met elkaar in gesprek gaan over klimatologische problemen en de maatschappelijke gevolgen van klimaatverandering.

Zo kreeg Altamira door de bouw van de Belo Monte-stuwdam, een hydro-elektrische dam, de afgelopen jaren te maken met flinke economische groei: het stadje, met nog geen honderdduizend inwoners, werd in drie jaar tijd overspoeld door zo’n dertigduizend nieuwe inwoners, werkers aan de dam. Die groei bracht – tijdelijke – economische voorspoed met zich mee, maar ook een hoop criminaliteit en geweld. Altamira is nu de meest gewelddadige stad van heel Brazilië. En nu de Belo Monte zo goed als af is en de meeste arbeiders zijn vertrokken naar nieuwe projecten, verandert Altamira langzaam in een spookstad met talloze lege woningen.

Feministisch collectief

De deelnemers aan Amazônia, centro do Mundo hebben een document opgesteld met eisen die tijdens de klimaattop van 2 tot 13 december zou worden voorgelegd. Die top zou in Chili worden gehouden, maar is vanwege de opstanden en het overheidsingrijpen daar verplaatst naar Spanje. Nu is onduidelijk wat er straks met het document en de eisen zal gebeuren.

Juma Xipaia is een van de vrouwen die zich hebben verenigd in een feministisch collectief dat strijdt voor klimaat- en mensenrechten voor de inheemse bevolking van Brazilië, de coletivo de mulheres do Xingú (het collectief van vrouwen van Xingú). Als ik haar vraag waarom ze hier is, steekt ze meteen fel van wal. ‘De strijd. Niet alleen om behoud van de Xingú-rivier en de gemeenschappen eromheen, maar de strijd voor de wereld.’

‘Wij hebben altijd in evenwicht met onze omgeving geleefd, dat evenwicht wordt nu verstoord.’

Juma Xipaia maakt zich zorgen dat de leefomgeving van haar volk verloren gaat voor toekomstige generaties. ‘Klimaatverandering is een feit, maar huidig menselijk handelen zorgt ervoor dat het allemaal nog sneller gaat. De bouw van de Belo Monte-stuwdam, bijvoorbeeld, maar ook de invasie van onze grondgebieden door boeren en houthakkers heeft een grote impact. Inmiddels zijn allerlei dieren en planten uitgestorven. We hebben bijvoorbeeld de cutia, een knaagdier, al heel lang niet meer gezien. Inheemse mensen eten haar niet, uit respect, omdat ze te waardevol is: ze is verantwoordelijk voor het verspreiden van kastanjes. Maar nu is ze verdwenen. Wij hebben altijd in evenwicht met onze omgeving geleefd, dat evenwicht wordt nu verstoord.’

Ontbossing

De regering van de Braziliaanse president Bolsonaro probeerde de wereld afgelopen zomer te doen geloven dat het Amazonegebied op ‘natuurlijke’ wijze in brand zou staan. Die claim bleek na nader onderzoek niet te kloppen. Het vuur in het regenwoud was daar te groot en te wijdverspreid voor.

De branden waren onderdeel van de ontbossing van het Amazonewoud. Daarbij worden de bomen eerst gekapt en te drogen gelegd. Na verloop van tijd worden de velden in brand gestoken om de aarde te prepareren voor landbouw. Op de velden moet uiteindelijk soja worden verbouwd. Niet voor menselijke consumptie, maar als veevoer. En om in die voorraad te kunnen voorzien, wordt het Amazonegebied in hoog tempo ontbost.

Zo meldde Greenpeace in november op basis van satellietgegevens van het Braziliaanse ruimteonderzoeksinstituut (INPE) dat de ontbossing tussen augustus 2018 en juli 2019 zo’n 10.000 vierkante kilometer besloeg. Dat is een stijging van dertig procent ten opzichte van de periode ervoor, het hoogste stijgingspercentage sinds 2008.

Een probleem dat niet alleen Brazilië aangaat, maar de hele wereld: het Amazonegebied neemt grote hoeveelheden van de wereldwijde CO₂-uitstoot op. En volgens Greenpeace zijn de EU-lidstaten samen verantwoordelijk voor 36 procent van de wereldwijde import van producten die verband houden met ontbossing.

‘Het was duidelijk dat het vuur is aangestoken. De mensen die dat hebben gedaan, worden gesteund door de regering-Bolsonaro, en wij krijgen er de schuld van. Alsof wij onze woonplek zouden vernietigen.’

Het kappen van bomen in het Amazonegebied is wettelijk verboden, en het recht op inheems land is in de Braziliaanse grondwet opgenomen als fundamenteel recht. Maar onder Bolsonaro lijkt dat nu te veranderen. De Braziliaanse president heeft zich altijd een groot voorstander getoond van het openstellen van het Amazonegebied voor houthakkers en mijnwerkers, en heeft inmiddels een aantal gebieden opengesteld.

Boeren en houthandelaren, die zich altijd al weinig aantrokken van de wetgeving, voelen zich onder Bolsonaro gesterkt om hun gang te gaan. ‘We hebben elk jaar in de zomer branden die op natuurlijke wijze ontstaan, door de hitte en het gebrek aan regen. Dit jaar was anders,’ zegt Juma Xipaia. ‘Het was duidelijk dat het vuur is aangestoken. De mensen die dat hebben gedaan, worden gesteund door de regering van Bolsonaro, en wij krijgen er de schuld van. Alsof wij onze woonplek zouden vernietigen.’

Inwoners ‘verplaatst’

De branden zijn niet het enige waar de inheemse bevolking zich zorgen om maakt. Jarenlang stond Altamira internationaal in de belangstelling vanwege de bouw van de hydro-elektrische dam in de Xingú-rivier en het verzet ertegen. De dam moet duizenden kilowattuur aan energie opwekken, maar voor de bouw ervan werd veertigduizend hectare bos vernietigd.

Inheemse stammen, waaronder de Juruna, de Kayapo en de Xipaia voerden actie, marcheerden door de straten, kregen zelfs U2-zanger Bono op de been om te strijden tegen de dam, maar het mocht niet baten. In 2014 werd begonnen met de bouw van de dam en werd de rivier afgesloten. Grote delen van de rivier werden drooggelegd, andere delen land werden juist onder water gezet.

Gemeenschappen werden uit elkaar gerukt, veel ribeirinhos (rivierbevolking) moesten gedwongen verhuizen. Naar verluidt werden tussen de 20.000 en 50.000 oorspronkelijke inwoners ‘verplaatst’. Een groot deel van hen kwam in de stad te wonen. Hier moesten ze voor het eerst in hun leven deelnemen aan het Braziliaanse economische systeem. Niet eerder hadden ze geld hoeven gebruiken om zichzelf van voedsel te voorzien – ze leefden van de rivier en van het land. Niet eerder hadden ze gebrek aan geld gehad, met honger als gevolg.

De dam zal breken

In november dit jaar zouden de laatste turbines geïnstalleerd worden in de Belo Monte-dam, in de volksmond ook wel Belo Monstro genoemd. Naast de directe gevolgen van de bouw, waaronder ontbossing en herplaatsing, is er nu ook de angst voor het breken van de dam. Begin november werd bekend dat de mogelijkheid bestaat dat de dam zal breken doordat de waterniveaus in de stuwmeren van de dam lager zijn dan verwacht.

In een recent rapport van Norte Energia, het bedrijf dat het consortium leidt dat de dam bouwt, schrijft de CEO dat het waterniveau gedaald is tot een kritieke 95,2 meter. Hij vraagt het hoofd van het Nationale Wateragentschap om meer water uit het tussenreservoir. Eén probleem: meer water uit het tussenreservoir zal tot meer druk leiden op de toch al gespannen waterhuishouding.

‘De rivier geeft wat het ontvangt. En aangezien de rivier geschonden is, aangezien men niet heeft geluisterd naar de ribeirinhos, zullen we daar de prijs voor moeten betalen.’

Sheila Juruna, een van de inheemse klimaatactivisten die ik spreek, staat er niet van te kijken dat de dam mogelijk zal breken. ‘Ik heb altijd geloofd dat dit zou gebeuren. Inheemse leiders hebben hiervoor gewaarschuwd. De rivier geeft wat het ontvangt. En aangezien de rivier geschonden is en men niet heeft geluisterd naar de ribeirinhos, zullen we daar de prijs voor moeten betalen.’

Niets hielp

Ik ontmoet Sheila Juruna in Vitória do Xingú. Ze woont met haar inheemse gemeenschap in het dorp Boa Vista. Ze huilt tijdens ons gesprek. ‘Vroeger waren we omringd door het bos. Nu worden we omringd door boeren en hun land.’ Ze tikt op de muur van de woning. ‘Het lijkt mooi dat we nu in huizen van beton wonen,’ zegt ze. ‘Maar daarmee is ook een verandering in mentaliteit gekomen. Vroeger leefden we van het land, van de rivier en trokken we naar waar we konden verbouwen en jagen. Nu is het zelfs verboden om hier te vissen of te jagen. We kunnen niet meer verhuizen. Dat betekent ook dat mijn volk zich naar het kapitalistische systeem gaat gedragen en onze cultuur gaat verdwijnen.’

Sheila Juruna strijdt al zolang ze zich kan herinneren tegen overheidsingrijpen in het leven van de inheemse bevolking. Haar grote voorbeeld is haar inmiddels 78-jarige moeder. De kleine vrouw met een ietwat ondeugende glimlach zit op een plastic tuinstoel met een stok in haar hand. Eén oog is volledig dicht, het andere staat nog open, maar zien doet ze niet meer. Wanneer ik haar wat vragen wil stellen, zegt ze niet over activisme te willen praten. Haar leven lang voerde ze actie: tegen discriminatie van de inheemse bevolking, tegen herplaatsing, tegen huiselijk geweld, tegen de Belo Monte-dam. Maar niets hielp echt, meent ze.

Ondanks het cynisme van haar moeder, blijft haar dochter strijdvaardig.

Dodenlijst

De bedoeling is dat mijnbedrijf Belo Sun in de toekomst in het gebied aan het werk gaat. Dat project ligt momenteel stil, mede dankzij de slechte ervaringen met de Belo Monte en het verzet tegen nog meer boskap.

Dat verzet is grootschalig en goed georganiseerd, zo blijkt alleen al uit de bijeenkomst Amazônia, Centro do Mundo. Verzet plegen is alleen niet zonder gevaar. ‘Wie strijdt tegen klimaatverandering en het politieke beleid van Bolsonaro, schrijft zijn naam op een dodenlijst,’ zegt Juma Xipaia, verwijzend naar onder meer de moord op Amazonebeschermer Paulo Paulino Guajajara op 1 november dit jaar. Guajajara werd neergeschoten op zijn land in de Amazonestaat Maranhão. Daar liep hij in een hinderlaag, opgezet door illegale houthakkers.

‘Ons land wordt van ons afgenomen, de rivieren raken vervuild, inheemse mensen worden uitgeroeid. Dit alles voor het voedsel voor jullie varkens, koeien en kippen.’

De inheemse gebieden krijgen in toenemende mate te maken met illegale invasies. Zo meldde de Braziliaanse Inheemse Raad (CIMI) onlangs dat dit jaar al 160 invasies hebben plaatsgevonden in 153 inheemse gebieden. Over heel 2018 waren dat 111 invasies in 76 gebieden. In november bezocht een delegatie van de CIMI regeringen wereldwijd om de noodzaak van het beschermen van de Amazone over te brengen.

De tante van Paulo Paulino Guajajara, Sonia Guajajara, vroeg politici en het bedrijfsleven om actie te ondernemen tegen de ontbossing. ‘Wij zijn hier om jullie in het hart te raken. Ons land wordt van ons afgenomen, de rivieren raken vervuild, inheemse mensen worden uitgeroeid. Dit alles voor het voedsel voor jullie varkens, koeien en kippen. Nederland is medeverantwoordelijk voor wat met ons gebeurt,’ aldus Sonia Guajajara.

Juma Xipaia is het met haar eens: ‘Niet alleen de mensen hier profiteren van de Amazone, maar de hele wereld. Daarom zou de hele wereld de Amazone moeten verdedigen.’