Non-fictie / Merkwaardig jongensboek
Er zijn boeken die bekender zijn door hun reputatie dan door hun inhoud. Ze blijken het lievelingsboek van ongeveer de halve wereld te zijn geweest, want je struikelt erover in de antiquariaten. Op een of andere wijze voel je je er toch niet door aangetrokken. Een zekere korzeligheid overvalt je dan ook als je omgeving steeds maar met dat boek blijft zwaaien en roepen dat je het gelezen móét hebben.
Zeven zuilen van wijsheid van T.E. Lawrence is zo&#8217;n boek. Het was het lievelingsboek van president Kennedy, wat niet per se een aanbeveling hoeft te zijn, en van velen met hem. Waarom ik het links heb laten liggen, weet ik niet precies. Verslagen van Victoriaanse en post-Victoriaanse Engelsen die op zoek naar avontuur de woestijn in trokken, waren nog niet zo lang geleden een veel voorkomend, zij het voor de hedendaagse lezer niet altijd even opwindend genre. De namen van auteurs als Richard F. Burton, Charles M. Doughty, Freya Stark, Rosita Forbes, Wilfred Thesiger en anderen zijn inmiddels al weer verbleekt. Ik meende te weten dat je, als je er een had gelezen, ze allemaal had gelezen. Na Zeven zuilen van wijsheid (dat nu in een goede vertaling van Sjaak Commandeur in het Nederlands is verschenen, met een nawoord van Guus Kuijer) ben ik daar anders over gaan denken.
Het bleek een even merkwaardig als opmerkelijk jongensboek te zijn. Merkwaardig omdat er bespiegelingen en observaties in voorkomen die in jongensboeken niet thuishoren. Opmerkelijk omdat ze desondanks het jongensboekachtige karakter niet aantasten. Soms verlenen ze het een ernst die wel eens vloekt met de rest.
Zeven zuilen van wijsheid is het verslag van de Engelse verbindingsofficier T.E. Lawrence van zijn tijd bij de ongeregelde Arabische strijdgroepen, meest bedoeïenen, die tijdens de Eerste Wereldoorlog in de Arabische woestijn, Palestina en Syrië een guerrillaoorlog tegen de Turken voerden. Sommigen hoopten op een eigen natiestaat na de eindoverwinning, al werd die hoop niet door iedereen gedeeld, aangezien het concept de meesten vreemd was: men voelde zich voor alles verbonden met zijn clan. De rol van Lawrence is aanvankelijk terughoudend, pas later bemoeit hij zich directer met de aanvalsplannen. Het verloop van de campagnes zal de belangstelling van Lawrences tijdgenoten hebben gehad, maar voor de hedendaagse lezer is het vooral de andere, soms wat raadselachtige kant van het boek die de aandacht trekt. Wat zocht Lawrence in de woestijn? Waarom zocht hij het gevaar op? Het moest voor hem toch niet moeilijk zijn geweest zich aan zijn functie te onttrekken. Masochistische zelfvernietigingsdrang?
Lawrence heeft een grote bewondering, om niet te zeggen liefde, voor de bedoeïenen, die hem betoveren met de puurheid van hun mores, hun archaïsche en ascetische levenswijze en niet in het minst hun mannelijke schoonheid, die hij op Brits discrete, maar niet mis te verstane wijze beschrijft. Hij trekt met hen door de woestijn, lijdt ontberingen met hen, die hij met een zeker welbehagen opdist, slaapt met hen onder de sterren. Soms lijken al die tochten door de woestijn &#8211; mooi en vijandig tegelijk &#8211; nergens naartoe te gaan, ze zijn een doel in zichzelf geworden. Van waterput maar waterput trekken. De oorlog is nergens, de verschrikkingen van de slagvelden van Noord-Frankrijk en België dringen hier niet door. Het is dezelfde oorlog, maar toch ook weer niet. Tenminste niet voor Lawrence. De dood is hier niet vuil en ellendig, maar heroïsch en onbeduidend. &#8216;Verwonden en doden was in onze ogen efemeer leed, zo kort en kwellend was bij ons het leven,&#8217; schrijft hij. Als held van zijn eigen verslag lijkt hij geen angst te kennen, naar elke overval wordt reikhalzend uitgezien.
Tot hij door de Turken gevangen wordt genomen en afgeranseld en verkracht wordt, een incident dat gemengde gevoelens bij hem oproept. Lawrence hield niet van zijn lichaam of het lichamelijke &#8211; al spreekt hij zich daarin wel eens tegen, want in zijn diepste vernedering ervoer hij ook genot.
Lawrences romantische stijl is zeker beïnvloed door die van C. M. Doughty, iemand die hij goed gekend heeft, zij het dat zijn Engels minder archaïsch is dan dat van de auteur van Arabia deserta. Als rechtgeaarde Brit heeft Lawrence een uitgesproken mening over anderen, meestal geen erg gunstige. Herders waren &#8216;vergroeid met hun kudde, waarin ze ook de de bevrediging van hun volwassen driftleven vonden&#8217;; arme Arabieren, dus niet de krijgers op hun paarden en kamelen, beschouwde Lawrence als &#8216;lagere levensvormen&#8217;, hij vond het &#8216;pijnlijk dat ze het precieze equivalent van ons aller lichaam bezaten&#8217;. De bevolking van Jeruzalem was &#8216;karakterloos als hotelpersoneel&#8217;. Over Turken uiteraard geen goed woord.
Zeven zuilen van wijsheid is bij vlagen wijdlopig en zelfingenomen, maar ook bij vlagen fascinerend en goed geschreven. Toch blijft het ook een jongensboek, zij het wel een zeer uitzonderlijk.
T.E. Lawrence 
Zeven zuilen van wijsheid
Athenaeum Polak &#038; Van Gennep, 824 p., € 44,95

Allard Schröder

De woestijn is mooi en vijandig

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel