<div class="wpg-element paragraph">
In de jaren tachtig was Zimbabwe de trots van Afrika en een lieveling van westerse hulpverleners. Nu is het land failliet. President Robert Mugabe is uitgegroeid tot een dictator. In de televisiedocumentaire &#8216;De vrienden van Mugabe&#8217; blikken zijn voormalige strijdmakkers terug op de mislukte revolutie. Terwijl het land instort, proberen ze antwoord te vinden op de vraag: waar ging het mis?
De filmploeg logeert in een mooie villa die ligt aan een lommerrijke laan in de Zimbabwaanse hoofdstad Harare. Het gras is geknipt, in de tuin groeien tientallen verschillende bloemen, de palmbomen geven een aangename schaduw. Tot kort geleden woonde in dit huis een blanke boer en zijn familie. Hij werd een paar maanden geleden doodgeschoten in een politiebureau, toen hij verhaal wilde halen over de bezetting van zijn land door de &#8216;oorlogsveteranen&#8217;. Sindsdien staat het huis leeg.
Aan een tafel in de tuin, onder een grote boom, worden de oude vrienden en medestrijders van president Robert Mugabe geïnterviewd. De zware ijzeren poort gaat tijdens de gesprekken op slot. De bewaker let op dat er geen politie langskomt. Buitenlandse journalisten worden door Mugabe beschouwd als &#8216;geheim agenten&#8217; en &#8216;spionnen&#8217; en kunnen op grond van een nieuwe wet tot twee jaar gevangenisstraf worden veroordeeld.
Zimbabwe is een angstig land geworden. Relschoppers van president Mugabes jongerenbeweging intimideren leden van de oppositiepartij Movement for Democracy (MDC). Hierbij zijn tientallen doden gevallen. Maar het staatshoofd wil koste wat het kost aan de macht blijven, ook al blijkt uit opiniepeilingen dat twee derde van de bevolking zich van hem heeft afgekeerd. Mochten zijn tegenstanders de verkiezingen dit weekeinde winnen, dan wordt gevreesd voor een staatsgreep. Want daarmee dreigde de legertop al een paar maanden geleden.
Mugabes oude vrienden zien het verval van de onafhankelijke staat Zimbabwe waarvoor zij jarenlang gevochten hebben met lede ogen aan. &#8216;Mijn dromen liggen aan diggelen. Ik ben altijd een positief mens geweest, maar ik heb mijn optimisme verloren,&#8217; zegt Edgar Tekere. Hij trok in 1980 samen met Mugabe de toenmalige hoofdstad Salisbury binnen, toegejuicht door duizenden enthousiaste landgenoten. Ze sliepen tijdens de jaren in het oerwoud in dezelfde hut, en samen zaten ze in de gevangenis. &#8216;Toen we nog vrijheidsstrijders waren,&#8217; zegt Tekere, &#8216;hadden we een gemeenschappelijke droom. Zimbabwe moest een vrij, democratisch, socialistisch land worden. We wilden meer gelijkheid, en een betere spreiding van de welvaart.&#8217;
Wilfred Mhanda had dezelfde idealen. Hij was commandant aan het Mozambikaanse front en leerde Mugabe in 1976 persoonlijk kennen. &#8216;Een onafhankelijk Zimbabwe was voor mij precies het tegengestelde van het repressieve Rhodesië dat ik als jongeman had leren kennen,&#8217; zegt Mhanda. &#8216;De haat tegen de zwarten was groot. We werden letterlijk geblokkeerd in onze ontwikkeling door het racisme. We gingen ervan uit dat vrijheid betekende dat iedereen zich zou kunnen ontwikkelen naar eigen kunnen.&#8217;
In zijn eerste televisietoespraak na de onafhankelijkheid in 1980 kwam Mugabe over als een vergevingsgezinde leider. &#8216;Al vocht ik gisteren tegen jullie als een vijand, vandaag zijn jullie een vriend geworden,&#8217; zei hij tegen de blanke verliezers van de oorlog. &#8216;Al haatten jullie mij gisteren, vandaag kunnen jullie niet om de liefde heen die jullie met mij verbindt en mij met jullie.&#8217; Niets leek een zonnige toekomst van Zimbabwe in de weg te staan, dacht ook de Nederlander Paul Staal, die directeur was van de ontwikkelingsorganisatie Novib in Zimbabwe. Staal: &#8216;Ik had grote verwachtingen van Mugabe. Hij zei dat de onrechtvaardigheden uit het verleden ongedaan gemaakt zouden worden. Dat was zijn verkiezingsbelofte en wij geloofden dat hij daartoe in staat was.&#8217;
Zimbabwe was de lieveling van de donoren. Hulpverleners stonden in de rij met projecten en geld. Westerse regeringen waren gecharmeerd van de jonge leider. Toen Mugabe Groot-Brittannië bezocht, werd hij ontvangen door de hele koninklijke familie. Prins Charles kwam er zelfs voor terug van een buitenlands bezoek.
Linkse intellectuelen hoopten dat de revolutie in Zimbabwe wel zou slagen in tegenstelling tot die in Cuba of Nicaragua en eerder in China en de Sovjet-Unie.
Maar wie destijds beter had gekeken, kon weten dat het al vanaf het begin fout ging. De droom van een gelijk en vrij Zimbabwe werd vanaf het allereerste moment door Mugabe opgeofferd aan zijn persoonlijke honger naar macht.
James Chikerema is een neef van de president. Ze gingen samen naar school en hoedden het vee in hun geboortedorp. Hij omschrijft Mugabe als een &#8216;in zichzelf gekeerde man&#8217; die &#8216;moeilijk om kan gaan met anderen&#8217;.
Chikerema was al sinds 1955 actief in de bevrijdingsstrijd. Hij laat trots de ingelijste AK47 zien die hij destijds gebruikte. Eind jaren vijftig belandde hij in de cel wegens zijn subversieve ideeën. Nu is Chikerema een oude verbitterde man. Zijn neef spreekt hij nooit meer. Hij beschouwt de president als een dictator en een zakkenvuller die de revolutie heeft verkwanseld. &#8216;Toen Robert zich bij de bevrijdingsbeweging aansloot, vochten de twee stammen in Zimbabwe, de Shona en de Ndebele, zij aan zij tegen de blanke overheerser,&#8217; zegt Chikerema. &#8216;Robert heeft, omdat hij zelf de leider wilde worden van de onafhankelijkheidsstrijd, een splitsing in de beweging geforceerd. Daarom duurde het vijftien jaar langer voordat we de overwinning konden behalen.&#8217;
Ook oud-commandant Wilfred Mhanda maakte van nabij mee hoe meedogenloos Mugabe opereerde al voordat de onafhankelijkheid werd uitgeroepen. In 1976 hadden de Zimbabwaanse vrijheidsstrijders kampen in Mozambique. Mhanda en de andere commandanten waren ontevreden met de politieke leider van dat moment, Nbangintithi Sitole. Van kameraden kregen ze het advies Robert Mugabe te benaderen om Sitole op te volgen. Hij was onder huisarrest geplaatst in de Mozambikaanse hoofdstad Maputo. &#8216;Nadat we Mugabe naar ons kamp hadden overgebracht, heb ik hem twaalf uur achter elkaar gebriefd over de situatie aan het front,&#8217; zegt Mhanda. Het duurde niet lang voordat Mugabe officieel werd aangesteld als nieuwe leider. Ook Mhanda verzette zich, net als neef Chikerema, tegen de scheiding van de guerrilla in twee bewegingen, die Mugabe voorstond. Mhanda: &#8216;We wilden juist samenwerken. We waren nog jong en naïef, en snapten niets van de werking van macht. Mugabe was niet van onze kritiek gediend. Mensen die in zijn weg staan, beschouwt hij als zijn vijanden. Die moeten uit de weg geruimd worden.&#8217; Mhanda werd, voordat in 1980 het land was bevrijd, op last van Mugabe gevangenen genomen, samen met twintig andere officieren. &#8216;Wij, de mensen die hem in Mozambique hadden bevrijd!&#8217; zegt Mhanda.
Hij deelde dan ook niet in de euforie van de meerderheid van de Zimbabwanen en de buitenlanders die in Mugabe een democratisch leider zagen. &#8216;Vlak nadat hij president werd, nam hij de persoonlijke lijfwachten van de voormalige blanke leider Ian Smith in dienst; die zijn tot eind jaren tachtig bij hem gebleven. Voor mij was toen al duidelijk dat de vrijheid voor de zwarte bevolking van Zimbabwe nog lang niet was aangebroken.&#8217;
Nadat Mugabes partij Zanu PF de macht over had genomen, begon het grote zakkenvullen, vertelt oud-secretaris-generaal Tekere. &#8216;Het waren niet de kleine zakenlieden, maar de nieuwe politici die zich op grote schaal schuldig maakten aan corruptie.&#8217; Terwijl de partijleiding zich toch zo had voorgenomen dit te voorkomen. Want ze hadden in de buurlanden waar bevrijdingsbewegingen de macht hadden overgenomen, gezien waartoe nepotisme kan leiden. In Zimbabwe was een leadership&#8217;s code opgesteld, waaraan de toekomstige ministers en partijbonzen zich moesten houden. Men mocht niet meer dan één huis bezitten en ook niet meer dan vijftig are land. Maar weinigen hielden zich aan de goedbedoelde regels. &#8216;Het duurde niet lang of parlementariërs hadden boerderijen met honderden hectare land,&#8217; zegt Tekele. &#8216;Ik protesteerde daartegen in het parlement en verwachtte een compliment van Mugabe. Maar hij maakte me duidelijk dat hij er niets aan wilde doen. Corrupte ondergeschikten waren volgens hem beter te manipuleren en te controleren.&#8217;
In het bevrijde Zimbabwe was elke tegenstelling tussen ras of stamafkomst verboden. Blank en zwart, Shona en Ndebele zouden vreedzaam naast elkaar samenleven, zo was het plan. Mugabe en Joshua Nkomo, de leider van de Ndebele-minderheid die minister werd in de nieuwe regering, beloofden elkaar plechtig te zullen samenwerken. Maar ook van deze goede voornemens kwam weinig terecht. Nkomo werd al snel op een zijspoor gezet. Maar Mugabe ging verder. In 1983 stuurde hij in het diepste geheim de gevreesde vijfde brigade, die door Noord-Koreanen was getraind, naar Matabeleland, de thuisbasis van de Ndebele-bevolking. Zogenaamd om &#8216;repressieve elementen&#8217; onder de Ndebele te elimineren die &#8216;opnieuw naar de wapens hadden gegrepen&#8217;. In de praktijk kwam het neer op een onvervalste genocide waarbij volgens schattingen van Amnesty International tienduizend mensen om het leven zijn gekomen.
Mike Davis is een blanke Zimbabwaan. Hij ontvluchtte in de jaren zeventig de dienstplicht in het leger van de blanke leider Ian Smith en ging naar Groot-Brittannië. Na de onafhankelijkheid was hij een van de vele enthousiaste blanken die teruggingen naar Zimbabwe. &#8216;Ik was in die jaren een marxist,&#8217; zegt Davis. &#8216;En ik geloofde dat Mugabe ook een marxist was. De nieuwe leiders zouden van Zimbabwe een socialistisch land maken.&#8217; Davis sloot lange tijd zijn ogen voor wat er in Matabeleland gebeurde. Davis: &#8216;In die tijd zag ik de acties in Matabeleland als onderdeel van de nation building in Zimbabwe. Waar gehakt wordt vallen spaanders, het was een noodzakelijk kwaad. Ik rationaliseerde het. Nu weet ik dat je een land niet kunt bouwen op het bloed van onschuldige kinderen.&#8217;
De Nederlandse ontwikkelingswerker Paul Staal ontving vlak na de eerste slachtpartijen in 1983 foto&#8217;s van vermoorde Ndebele. Samen met collega&#8217;s ging hij verhaal halen bij Mugabe en zijn ministers. Staal: &#8216;Ze wisten van niets, zeiden ze. Toen we de foto&#8217;s lieten zien, werd de sfeer ongemakkelijk. We werden ervan beschuldigd &#8220;de Zimbabwaanse revolutie te verraden&#8221;. Het was het einde van mijn contact met Mugabe. Hij liet weten dat hij heel teleurgesteld was dat ik me &#8220;voor dit soort dingen leende&#8221;. Toen heb ik mijn geloof in de toekomst van Zimbabwe opgegeven.&#8217;
Voor de blanke Zimbabwaan Davis kwam dat moment pas aan het eind van de jaren tachtig. In die periode kwam een hele reeks corruptieschandalen naar buiten die bij secretaris-generaal Tekere al langer bekend waren. Davis raakte gedesillusioneerd. &#8216;De leiders waren geen socialisten die het beste met het land voorhadden, maar opportunisten die met niets anders bezig waren dan zichzelf verrijken.&#8217; Davis trok zich terug uit het publieke leven en liet de politiek voortaan over aan zijn zwarte landgenoten.
Mugabe brak zo alle beloften die hij bij zijn aantreden maakte: geen democratie, maar een eenpartijstaat. Geen eerlijk leiderschap, geen gelijkheid, maar corruptie, vriendjespolitiek. Geen vreedzaam samenleven van alle bevolkingsgroepen, maar de opdracht voor het uitmoorden van de Ndebele. &#8216;Voor Mugabe geldt maar een regel: hij wil macht, macht, macht. En hij doet er alles voor om die macht te behouden,&#8217; zegt oud-militair Mhanda. &#8216;De president heeft alle mensen met wie hij samen voor de onafhankelijkheid streed uit zijn omgeving verwijderd,&#8217; zegt Tekere. &#8216;De mensen die hem nu omringen zijn nieuwkomers. Ze weten niets van het verleden. Als er leugens worden verteld, stellen ze geen lastige vragen. Mugabe gedraagt zich zoals elke dictator dat doet.&#8217;
Voor oud-secretaris-generaal Tekere, voormalig legercommandant Mhanda en neef Chikerema is er maar één oplossing voor de misère waarin hun land zich bevindt: Mugabe moet opstappen en wel zo snel mogelijk. &#8216;Als hij weg is, zal de partij zeker vijfentwintig procent meer stemmen krijgen,&#8217; zegt Tekere. &#8216;Mugabe denkt niet aan de toekomst van ons land. Voor hem is er geen Zimbabwe zonder Mugabe. Maar ik maak me zorgen om mijn plaats in de vaderlandse geschiedenis. Zullen we in de toekomst niet worden verguisd door de kinderen van onze kinderen? Dan is het allemaal voor niets geweest.&#8217;
</div>

Harm Ede Botje

Roel van Broekhoven

De vrienden van Mugabe

De erfenis van Bibi

Israël kiest

Verhaal van de Week

Migratie op z'n Spaans

Pedro Sánchez

Hoeze crisis?

Hans Stegeman

Adriaan van Dis

Interview

Liefdesbrief

Teun van de Keuken

De Warme Winkel

Theater

Panda-diplomatie

China

Herinvoering dienstplicht goed idee?

Debat

Leve de herfst

Poëzie