Fotodocument / Adel in Nederland

Wido baron van Heemstra is zes jaar en speelt met zijn twee broers in de tuin van hun villa in Dieren. Om de tuin staat een heg en in de heg zit een gat. Plotseling steekt er een hoofd door het gat. Een jongetje klimt de tuin in. Wido en zijn broers kijken ademloos toe. Dit is het eerste ‘gewone’ kind dat ze van zo dichtbij meemaken. Een burgerjongetje, regelrecht van de straat, kijkt hen brutaal aan. Ze weten niet wat ze met hem aan moeten en vragen hem na een korte inspectie te vertrekken. Het burgertje kruipt terug door het gat, naar de andere kant.

Wido baron van Heemstra is mijn grootvader. Dit is een van zijn vroegste herinneringen.

Mijn grootvader werd geboren in 1918 in een oude adellijke familie. Hoewel de staatsrechtelijke rol van de adelstand al in 1848 was afgeschaft, hadden adellijke families in Nederland begin twintigste eeuw nog altijd een bevoorrechtte positie en bekleedden ze hoge bestuurlijke en militaire functies. Als jonge baron kreeg mijn grootvader tot zijn negende thuis privéles en werd hij opgevoed door een Franse kinderjuffrouw. Hij speelde met zijn broers en zussen in de afgeschermde tuin, of in de tuin van andere adellijke kinderen.

Zijn titel bracht een bepaalde levensstijl met zich mee: een groot huis, een specifiek taalgebruik en keurige omgangsvormen waren daar onderdeel van. Noblesse oblige, adel verplicht, werd mijn grootvader met de paplepel ingegoten. Hij werd opgevoed om het goede voorbeeld te geven. Dat er naar hem gekeken zou worden, sprak voor zich, zo was het ook bij zijn ouders gegaan, en bij alle generaties voor hen.

Het pakte anders uit. Mijn grootvader – en met hem alle andere edelen van zijn generatie – werd opgevoed in een traditie waarvoor, toen hij eenmaal volwassen was, geen plaats meer was. Al voor de Tweede Wereldoorlog waren de traditionele verhoudingen onder druk komen te staan, maar toen na de oorlog koningin Wilhelmina uit Engeland terugkwam, was de bevoorrechtte positie van de adel definitief voorbij. Het land moest worden opgebouwd, daarbij hoefde niemand zich méér te voelen dan een ander. Zo groeiden adellijke babyboomers op in een tijd waarin de ooit zo sterke banden met het koningshuis verwaterden, waarin het not done was je op je titel te laten voorstaan of hem zelfs maar te noemen, en veel edelen met niet-adel trouwden.

Tegelijkertijd brachten steeds meer families hun grote huizen in een stichting onder, omdat ze zich het onderhoud niet meer konden veroorloven. Kastelen werden tot musea gemaakt. Het kapitaal raakte steeds meer versnipperd.

Last but not least werd in 1994 de wet op de adeldom van kracht, die bepaalde dat de adel geconserveerd moest worden en dus geen levende traditie maar cultureel erfgoed was.

Anno 2010 zijn er van de vijfhonderd adellijke geslachten in de negentiende eeuw nog 237 over, en telt Nederland nog ongeveer achtduizend mensen met een adellijke titel.

Ademend fossiel

Mijn grootvader, oud-advocaat, probeert al zijn hele leven de traditie die cultureel erfgoed moest worden te combineren met de uitdagingen van een nieuwe tijd. Hij woont inmiddels in een tweekamerflat in een zorghuis in Baarn, maar ziet zichzelf nog altijd als ‘bevoorrechte klasse’. En, noblesse oblige tenslotte, vanuit zijn overtuiging dat de elite zorg moet dragen, breekt hij zich dagelijks het hoofd over hoe hij zich nuttig kan maken voor de samenleving. Na de aanslagen van 11 september schreef hij jarenlang radicale moslims en islamitische instanties aan in een poging de islam en het christendom dichter bij elkaar te brengen. Dat het weinig opleverde, daar haalt hij zijn schouders over op. Het is nu eenmaal zijn heilige plicht het te proberen.

Nu is hij gestopt met brieven schrijven. Hij is te moe en zijn toenemende vergeetachtigheid maakt het lastig zich nog in maatschappelijk zinvolle projecten te storten. Het doet me beseffen dat de levensvisie die hij vertegenwoordigt op uitsterven staat. Tijdens een bezoek aan hem vraag ik hoe dat voelt. ‘Alsof ik een ademend fossiel ben,’ lacht hij. Hij vindt het treurig dat de elite geen verantwoordelijkheid meer draagt, dat een ooit invloedrijke cultuur verdwenen is, dat zijn kleindochter ‘de opdracht’ niet meer voelt. Hij haalt zijn schouders op, hij heeft zich erbij neergelegd. Maar onder de berusting schuilt een laatste restje vechtlust. Als ik hem vraag of de samenleving iets mist met het verdwijnen van de adel gooit hij een oude vuist in de lucht om zijn antwoord kracht bij te zetten: ‘Stijl en wortels.’

Adellijke opdracht

Stijl en wortels, het zou zo de lijfspreuk kunnen zijn van de zesentachtigjarige jonkheer en oud-dominee Cees van Eysinga. Het statige landhuis waar hij woont met zijn vrouw en twee honden zou niet misstaan in Brideshead Revisited. Geen hoek of muur is onbenut. Tafels, banken, bureaus, schilderijen, vazen, kleden; afgezien van het kleine groene bankje in de zitkamer allemaal erfstukken. In de spullen zijn volgens Van Eysinga de voorouders ‘aanwezig’ en die heeft hij graag om zich heen. Ook het huis is geërfd, van de familie van zijn vrouw. Het landgoed is al driehonderd jaar in het bezit van de familie. Om het in stand te kunnen houden, bouwde hij een deel ervan om tot een camping en een bungalowpark. Een kilometer verderop staan honderdvijftig vakantiehuisjes achter de bomen verscholen.

Van Eysinga is jong voor zijn leeftijd, een gedreven verteller en bovendien een van de weinigen die nog op een oud familielandgoed wonen en leven naar hun stand. Tot voor kort gaf hij thuis grote diners, precies ‘zoals het hoort’. Medewerkers van de camping werden voor de gelegenheid tot bediende opgeleid en in livrei gestoken. Zelfs prinses Juliana schoof ooit aan.

Maar chique diners zijn niet wat de adel definieert, zegt Van Eysinga. Het is een levenshouding. Leiden en tegelijkertijd dienstbaar zijn. ‘We hebben geleerd ons belangeloos in te zetten voor de maatschappij. Daar hadden vorige generaties de tijd en de middelen voor. Na twintig jaar dorpsdominee te zijn geweest, heb ik veel maatschappelijke en kerkelijke functies gehad.’ Maar als niemand meer op de adellijke opdracht zit te wachten, waarom die dan niet loslaten? Van Eysinga schudt zijn hoofd. Het zit te diep, dit krijgt hij er nooit meer uit. Dat wil hij ook niet. ‘Het is toch zonde dat Nederland geen gebruik maakt van een groep mensen met zo’n potentieel?’

Er zijn twee dingen diep verankerd in het wereldbeeld van de jonkheer. De opdracht en de verbondenheid met het land van zijn voorouders. Hij wijst vanuit zijn grote stoel naar het uitzicht op de weilanden van Sint Nicolaasga. Daar aan de overkant staat het grote huis waar zijn ongetrouwde tantes hulp boden aan pas bevallen vrouwen uit de buurt. De Van Eysinga’s bewonen dit gebied al eeuwen. ‘Dit land en mijn familie hebben een gezamenlijk geheugen.’

Wido zoon van Wido

Dat ‘gezamenlijke geheugen’ van land en familie speelt bij veel adellijke mensen op leeftijd een grote rol, ook als ze ver van het gebied van herkomst wonen. Van mijn oorspronkelijk Friese familie woont al tijden niemand meer in Friesland. Toch staat voor mijn grootvader, die nooit noordelijker woonde dan Baarn, zijn Friese identiteit als een paal boven water.

Jonkheer van Beijma thoe Kingma, eenentachtig en oud-rechter, richtte tien jaar geleden de nieuwe Ridderschap van Friesland op, voor leden van oorspronkelijk Friese adel. De oude ridderschap, die in 1848 werd afgeschaft, had inspraak in de Provinciale Staten. De nieuwe maakt excursies naar historische plaatsen. Ook hij woonde nooit in Friesland en toch krijgt hij een ‘verjaardagsgevoel’ als hij de provincie binnenrijdt.

Dat is meer dan heimwee naar iets wat voorbij is, zegt hij aan de lunchtafel in zijn witte bungalow in het Overijsselse Delden. Het is een in hem ‘levend element van de geschiedenis’. De Friese ridderschap werd niet opgericht om een oude traditie nieuw leven in te blazen, maar om vorm te geven aan iets wat nog altijd bestaat. Een diep gevoel van ‘toebehoren’ dat vroeger en nu verbindt. Die alles overstijgende verbondenheid aan land en voorgeslacht, realiseer ik me tijdens het gesprek met Van Beijma, heb ik altijd verkeerd geïnterpreteerd. Ik dacht dat het op niets anders gebaseerd was dan op een terugverlangen naar de gloriedagen. Maar het herinneren is geen teruggrijpen naar een voorbije traditie, het ís de traditie. Dit is wat er van over is. Het is als het eindeloos doorgeven van namen in onze familie. Wido zoon van Wido zoon van Wido. Elke nieuwe Wido herinnert aan een oude Wido en doet hem tegelijkertijd herleven.

Kamertjes zonder verwarming

De adel is ook in deze tijd nog bedreven in bewaren en archiveren. In ‘het rode boekje’ worden sinds 1903 alle Nederlandse adellijke families bijgehouden. Als ik jonkvrouw Jet van Asch van Wijk voor het eerst bezoek, ligt het rode boekje voor haar op tafel, opengeslagen bij de ‘H’ van ‘Van Heemstra’. Ze is vierennegentig en ziet er piekfijn uit, haar witte haar in een keurig knotje op haar hoofd. Ze vertelt dat ze de boekjes soms in een waaier om haar heen legt en zich dan ‘geborgen’ voelt door de geschiedenis.

De essentie van de adeldom, dat is voor haar het onderdeel zijn van ‘een lange ketting van mensen’. Voor de adel ziet ze geen rol meer weggelegd, maar die ketting, die moet blijven bestaan. Als die breekt, wordt de geschiedenis van de levenden afgesneden en is alles wat werd opgebouwd voor niets geweest. Iemand moet dus de rode boekjes bijhouden.

Twintig jaar geleden betrok ze de zorgflat van haar overleden moeder. Ze nam de inboedel van haar moeder over en ook haar hulp, Tonny, die ooit als zeventienjarig meisje introk bij de familie en nog altijd voor haar oude werkgeefster zorgde. ‘Een beetje achterlijk,’ noemt Van Asch van Wijk zichzelf. Ze weet dat de maatschappij veranderd is, maar heeft altijd zo binnen eigen kring geleefd dat ze er weinig van merkte. Op haar werk bij de Koninklijke Nederlandse Reddingsmaatschappij werd ze tot haar pensioen met ‘freule’ aangesproken, buiten het werk zag ze familie of vrienden van familie.

Pas toen ze in de flat kwam, werd ze geconfronteerd met andere, onbekende werelden. Wat vijfenzeventig jaar vanzelfsprekend leek, kwam nu door gesprekken met medebewoners in een ander licht te staan. Ze kwam ‘tot beschouwing’, ging zich vragen stellen. En sommige van die vragen betroffen Tonny. ‘Ik wilde wel eens weten hoe ze haar tijd bij ons vroeger ervaren had. Ze woonde met haar ouders in drie kleine kamertjes zonder verwarming, terwijl wij beneden zaten. Achteraf vind ik dat beschamend. Tonny zei dat ze dat heel gewoon vond.’

Arrogantie

Dit is iets waar de oudere generatie mee worstelt. Ze weten dat het denken in kringen en klassen niet strookt met een open samenleving waarin iedereen gelijke kansen heeft, maar tegelijkertijd ligt het bij veel van hen diep in hun wereldbeeld verankerd.

Behalve een groot besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid en een heilig ontzag voor geschiedenis is er ook iets anders onlosmakelijk verbonden met het gedachtegoed van de adel, en dat is het denken in het verschil tussen ‘ons soort mensen’ en de rest. Ik vroeg mijn grootvader ooit of die adellijke ‘opdracht’ niet in wezen voortkwam uit de arrogantie van een rijkbedeelde groep die de rest van de samenleving als afhankelijk en hulpbehoevend zag. Hij dacht lang na. ‘Ik geloof niet dat ik arrogant ben,’ zei hij toen. Maar hij voelde wel een afstand tot de wereld. Het is de vreemde paradox van een generatie die werd opgevoed om zich in te zetten voor de maatschappij en tegelijkertijd werd afgeschermd van diezelfde maatschappij. De heg die in de jaren twintig om mijn grootvaders tuin liep, loopt nog altijd door zijn hoofd.

Tonny noemt de jonkvrouw nog altijd ‘freule’ en tutoyeert haar na zestig jaar nog steeds niet. Andersom gebeurt dat wel. De verhoudingen zitten te diep ingesleten, zegt Van Asch van Wijk. Toch is er iets veranderd: de laatste tijd omhelzen de twee vrouwen elkaar wel eens bij het begroeten. De jonkvrouw lacht: ‘En ik geloof dat ik begonnen ben.’

Geen ‘moeten’ maar ‘motten’

Jonkvrouw Pauw van Wieldrecht (83) is er stellig over: ze wil de samenleving niet meer opsplitsen in ‘hoog en laag’. De adel vormt geen aparte groep meer. Als ze zich midden in ons gesprek laat ontvallen dat ze zich ‘toch wel verantwoordelijk’ voelde vroeger, slaat ze verschrikt een hand voor haar mond. ‘Verdorie, nu heb ik het toch gezegd.’ Niemand wil toegeven dat hij zo denkt, zegt ze.

Wat haar betreft stelt de adel niets meer voor. In haar ruime serviceflat staan de rode boekjes niet troostend in de kast, maar stutten ze een losse plank boven de haard.

Pauw van Wieldrecht is net verhuisd, een maand geleden woonde ze nog op een klein kasteeltje in de buurt. Ze groeide met haar drie zusjes op in Den Haag. Haar vader was de laatste mannelijke telg uit het geslacht. Met vier dochters was de familie ten dode opgeschreven.

Bij de Hoge Raad van Adel probeerde ze na de geboorte van haar kinderen nog toestemming te krijgen haar naam en titel door te geven. Het verzoek werd afgewezen. De teleurstelling van haar vader draagt Pauw van Wieldrecht nog altijd mee. ‘Toen hij vier dochters kreeg, zei hij: “Ik weet in elk geval dat de familie fatsoenlijk geëindigd is.” Maar ik zag aan alles hoe erg hij het vond.’

Op het tafeltje voor het raam staan twee bronzen pauwen, ter herinnering aan haar familiewapen. Voor haar zijn niet ‘stijl en wortels’ het grootste gemis, maar de taal, het dialect van de vooroorlogse adel waarin hun specifieke kijk op het leven tot uitdrukking kwam. ‘Het was speels, vol humor en woordgrapjes. Iedereen kende dezelfde liedjes en Franse uitdrukkingen.’ Er zijn nog altijd veel dingen die je ‘liever niet’ zegt. Een toilet bijvoorbeeld, dat is gewoon een ‘wc’. Een colbertje heet een ‘jasje’, een pantalon een ‘broek’. Een manier van praten die door sommigen gebruikt werd om afstand te nemen van de burgerlijke moraal waarin er netjes gepraat moest worden. Adel (en ook het patriciaat) had geen chique woorden nodig om te bewijzen dat ze keurige mensen waren. Hoe directer je praat, hoe chiquer je bent.

De oudere generatie gebruikt nog regelmatig ‘motten’ in plaats van ‘moeten’ of ‘koppie’ in plaats van ‘kopje’. Maar wat er nu van over is, is volgens Pauw van Wieldrecht een slap aftreksel van wat het was. De tijd dat je onmiddellijk kon horen wie ‘erbij hoorde’ en wie niet is voorbij. Pauw van Wieldrecht schreef drie boeken over haar herinneringen aan de taal en gewoonten van de vooroorlogse adel. Het dialect van de adel, dat in 1991 uitkwam bij Thomas Rap, is nog altijd het enige boek waarin dit ‘dialect’ is bewaard. Met de taal is een verbindende factor verdwenen. Een eigen taal houdt een groep nu eenmaal dicht bij elkaar.

Laatste stuiptrekkingen

Volgens mijn grootvader was de veranderende samenleving niet de enige oorzaak voor het verdwijnen van de traditie. Het komt ook doordat de adeldom, in mijn grootvaders woorden, iets ‘onbenoembaars’ is.

Het was vanzelfsprekend en dus overbodig om over te praten, zegt jonkvrouw Madeline de Brauw (81). Ze noemt de adellijke traditie een ‘impliciete cultuur’, waarin juist het niet benoemen ervan tot norm werd verheven. ‘Praten over status en afkomst, dat deed je niet.’ Adel noemde zich geen adel, iets wat je bij de oudere generatie terughoort in termen als ‘de mensen uit het boekje’ of ‘de mensen over wie we het hebben.’

‘We hadden een groot overdrachtsprobleem,’ zegt jonkheer van Beijma thoe Kingma. De traditie was niet opgewassen tegen de nivellering van de jaren zestig, er waren mensen die in die tijd zelfs helemaal niet over hun afkomst durfden te praten. Het sloeg een bijna onoverbrugbaar gat tussen de generatie van mijn grootvader en die van de jonge adel van nu.

Sinds de jaren negentig lijkt een nieuwe generatie weer op zoek naar invulling van hun adeldom. In 1991 werd de Verenigde Jonge Adel Nederland opgericht. Noem het de laatste stuiptrekkingen van een traditie of de moderne herdefiniëring ervan, het is in elk geval ver verwijderd van de geschiedenis die voor de vooroorlogse generatie springlevend was.

Dat de nieuwe generatie zich actiever opstelt dan hun ouders en zich organiseert in verenigingen, is volgens Van Beijma thoe Kingma geen bewijs van wederopstanding. ‘Als je zelf moet bewerkstelligen dat je elkaar ontmoet, is de vanzelfsprekendheid verdwenen.’ Tegelijkertijd is hij blij met deze opleving van de jonge adel. ‘Het vertraagt het verdwijningsproces.’

0nzin

Maar dat de adellijke traditie ooit verdwijnt, daar twijfelt hij niet aan, noch aan de leegte die dat achterlaat in de samenleving. ‘Met de tijd en de middelen die we eeuwenlang tot onze beschikking hadden, hebben we een bijzondere cultuur opgebouwd. Niet omdat we beter waren, maar omdat we het ons nu eenmaal konden permitteren ook iets anders te doen dan overleven. We konden onze voelhorens uitsteken naar het buitenland, dingen uitproberen, onderzoeken. Daardoor waren we in staat net een beetje anders naar de dingen te kijken. Het is veel meer dan een afwijkende subcultuur. Het is een traditie die zich door eeuwenlange ervaring bewezen heeft.’

Over dat laatste zijn alle geïnterviewden het eens. Sommige elementen mogen dan niet meer aansluiten bij de huidige tijd, dat is nog geen reden om alles overboord te gooien. En toch, als ik vraag of er nieuwe mensen in de adellijke stand verheven zouden moeten worden, is het antwoord unaniem ‘nee’. Nieuwe adel betekent een nieuwe traditie. Het zou eeuwen kosten iets op te bouwen dat gelijkstaat aan wat er nu verdwijnt. Bovendien denken ze niet dat Nederland er echt op zit te wachten.

De vijfennegentigjarige jonkheer Willem Clifford Kockq van Breugel is de laatste generatiegenoot van mijn grootvader die ik spreek. Met zijn twee honden bewoont hij een landhuis met vijf hectare grond in Doorn. Hij vindt het onzin dat alleen leden van de koninklijke familie in de adelstand verheven mogen worden. Volgens hem kan de adel juist wel wat vers bloed gebruiken. Mensen die zich bewezen hebben in de maatschappij en een titel waard zijn. ‘Aristocratie is afgeleid van het Griekse “de besten regeren”, dat zou dus het uitgangspunt moeten zijn. Een echte “aristocratie”, waarin gekeken wordt naar de bekwaamheid van de aristocraten. Het moet dan ook mogelijk zijn om, in het geval van onbetamelijk gedrag, iemands adeldom te laten vervallen.’ Als de adel – volgens Van Breughel ‘de meest merkwaardige minderheid van Nederland’ – uitsterft, hebben ze dat aan zichzelf te danken. Ze hadden in opstand moeten komen tegen de wet op de adeldom, vindt hij, en zich geen cultureel erfgoed moeten laten maken. ‘Iemand had de koningin moeten zeggen dat wij er nog toe doen.’ Zelf is hij te moe, maar hij denkt dat er voor de toekomstige generatie misschien wel een rol is weggelegd. Die moet dan niet te veel in het verleden hangen, maar zoeken naar nieuwe invulling. Wat dat zou moeten zijn? Van Breughel grinnikt: ‘Dat moeten jullie tegen die tijd zelf maar bedenken.’