Zo kunnen Nederlanders het meest profiteren van een Brexit

De Europese Unie bereidt zich voor op keiharde onderhandelingen met de Britten over de voorwaarden van de Brexit. ‘Out is out’, is de inzet van commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. De vraag is wat het vertrek van Groot-Brittannië voor Nederland gaat betekenen. In augustus voorspelde het Centraal Planbureau dat de economische groei in ons land volgend jaar lager zou uitvallen dan eerder voorspeld en dat de werkloosheid gaat oplopen. Nederlandse multinationals zoals Unilever, Shell en Philips worden intussen geraakt in hun export naar het Verenigd Koninkrijk. Allemaal slecht nieuws, lijkt het dus. Hoe kan Nederland het beste maken van de Brexit?

Zie de Brexit als een luguber en leerzaam experiment

Politiek econoom Paul Teule ziet eigenlijk maar één groot voordeel van een Brexit: ‘We kunnen zien wat er gebeurt als een land letterlijk en figuurlijk wil shoppen in de onderlinge Europese afspraken.’ Volgens Teule is de Brexit ‘een luguber en cynisch experiment’ waarvan we veel kunnen leren. ‘Hoe harder de Brexit, hoe meer we geconfronteerd zullen worden met de voordelen van een EU-lidmaatschap. Dat bewustzijn is winst.’

Volgens Teule zijn de Britse wensen waarschijnlijk ‘fysiek en markttechnisch’ onmogelijk. De Britse boulevardpers mag dan jubelen over het feit dat de Britten straks zelf mogen bepalen wat er op het etiket van een blik witte bonen in tomatensaus staat, maar of dat een verschil maakt? Teule denkt van niet. ‘Gevoelsmatig misschien wel, maar als ze die bonen willen exporteren naar de Europese Unie, moeten ze gewoon voldoen aan de Europese regels.’

Speel in op de hang naar traditie van de woedeburger

Teule raadt Nederlandse eurosceptici aan de komende jaren goed op te letten: ‘Laten we zien hoe het de Britten vergaat. Mocht Groot-Brittannië tegen alle verwachtingen in toch goede handelsverdragen weten af te sluiten, dan is dat een nieuw model waarvoor sceptici kunnen pleiten.’

Ook volgens filosoof Jelle van Baardewijk kunnen Nederlanders veel leren van het Britse voorbeeld. ‘De Brexit heeft te maken met de woedende burger, die niet in de eerste plaats economisch gemotiveerd is.’ Volgens hem zal een Brexit het oude Verenigd Koninkrijk niet terugbrengen. ‘Toch is dit wel het sentiment: een verlies van identiteit dat hersteld moet worden.’ Bij veel Nederlanders speelt hetzelfde, meent Van Baardewijk. Ook Nederlandse politici zouden zich beter moeten afvragen waarom mensen boos zijn. ‘Ik zie het als een morele claim, een kwestie van identiteit. Het “nee” van de Engelsen betekent voor hen het herstel van een klein beetje wezenlijke identiteit en beslissingsmacht. Neem je deze woede niet serieus, dan gaat de “woedeburger” met Nederland aan de haal zoals de Brexiteers met Engeland.’

Volgens hoogleraar politicologie Ben Crum moet Nederland de Brexit benutten om zich ‘radicaal op Duitsland te richten als belangrijkste internationale partner’. Duitsland is momenteel het sterkste land in de EU, ‘een positie die alleen maar wordt versterkt door het wegvallen van het Verenigd Koninkrijk.’ De onderlinge verbondenheid en verwantschap tussen Nederland en Duitsland op politiek, economisch en maatschappelijk vlak is groter dan we zelf meestal erkennen. ‘Het is overigens opmerkelijk dat Nederlanders de verbondenheid ten opzichte van het Verenigd Koninkrijk juist vaak overschatten.’

Lok bedrijven uit Groot-Brittannië en pik wat je kan pikken

Duitsland heeft 83 miljoen inwoners, Nederland slechts 17 miljoen. ‘Om evenwicht in de relatie te houden, moeten politici de Nederlands-Duitse strategische in een breder kader plaatsen,’ meent Crum. Van oudsher zocht Nederland aansluiting bij de Benelux en de andere oprichtingslanden van de EU. ‘Op dit moment ligt het meer voor de hand dat we toenadering zoeken bij Oostenrijk en de Scandinavische landen. Zo kunnen we samen met Duitsland een ring van gelijkgestemden vormen.’ Volgens Crum is het onvermijdelijk dat zo’n Europese kerngroep rondom Duitsland zal ontstaan. ‘Nederland heeft de keuze om daarin een centrale rol te spelen of aan de rand te blijven hangen. Mijn inschatting is dat de eerste optie het meest profijtelijk is, maar dat vergt wel politiek lef en overtuigingskracht.’

Universitair docent Europese studies Menno Spiering ziet grofweg drie mogelijke scenario’s voor een Brexit, elk met andere winnaars. De eerste mogelijkheid is om de Britten alles te geven wat ze vragen. ‘Toegeven aan de Britse druk tot koehandel zal leiden tot een verzwakking en wellicht het einde van de EU als gezamenlijk project.’ Dit scenario betekent politieke winst voor een specifieke groep: de eurosceptici.

Keihard onderhandelen en niet toegeven aan de Britten

De tweede optie is een ‘opportunistische opstelling’ van Nederland: ‘Lok bedrijven uit Groot-Brittannië en pik wat je kan pikken. Beloof extra belastingvoordeeltjes en doe niet moeilijk over bonussen.’ Deze strategie betekent winst voor de happy few. ‘Het zal leiden tot een race to the bottom waarbij we uiteindelijk allemaal eindigen in de goot. Nederland waarschijnlijk nog eerder dan Groot-Brittannië, waar een harde neoliberale kern staat te trappelen om het eiland om te smeden tot een Singapore in de Noordzee.’

De beste strategie voor Nederland, zegt Spiering, is dan ook keihard onderhandelen. ‘Hou de poot stijf en geef Groot-Brittannië geen speciale concessies. Met andere woorden: help een harde Brexit te forceren.’ Wellicht blijkt dan dat het Britse optimisme over de nieuwe kansen buiten de EU terecht is.

‘Dat is winst voor Nederland, want we hebben weer een buur met voldoende centjes voor onze export.’ Waarschijnlijker is dat een Brexit een ‘flinke crisis’ veroorzaakt in het Verenigd Koninkrijk ‘op economisch, politiek en constitutioneel vlak’. De eerste tekenen daarvan zagen we afgelopen week toen de Britse rechter bepaalde dat premier May niet zelfstandig kan besluiten over een Brexit. ‘Op lange termijn is dit ook winst. Na de crisis volgt herstel en stabiliseert de situatie in Groot-Brittannië, en ook dat is winst. Nog beter dan een rijke buur is een stabiele buur.’ Spiering weet het zeker: ‘Hard onderhandelen is dus een winst-winst optie.’

De oplossers

In de rubriek De Oplossers presenteert onderzoeksbureau Tertium antwoorden op complexe vragen die zijn voorgelegd aan meer dan 400 wetenschappers van VU en UvA. Kijk op www.deoplossers.nl voor een overzicht van de interessantste bijdragen over de vraag van deze week.