Beeldende kunst / Pop Life
Pop Art bestond bij de gratie van Andy Warhol. Dat ben je geneigd te denken bij het zien van Pop Life. Art In A Material World in de Tate Modern. Warhol wordt er opgevoerd als de alomtegenwoordige voorbeeldfiguur voor de huidige generatie van Neo Popkunstenaars. En Roy Lichtenstein dan, of James Rosenquist, Claes Oldenburg? In Pop Life bestáán ze niet. Dat is even schrikken. Maar de curatoren van Pop Life hebben zo hun reden om de invloed van de Pop Art toe te schrijven aan die ene sleutelfiguur Warhol. Pop Life. Art In A Material World beoogt &#8217;the legacy of Pop Art&#8217; in beeld te brengen aan de hand van slechts één aspect van Pop Art: de kunst van het geld verdienen.
Uitgangspunt voor Pop Life. Art In A Material World vormt Warhols befaamde uitspraak: &#8216;Making money is art. (&#8230;) Good business is the best art.&#8217; Tja. Staat die cynische uitspraak model voor de &#8217;totale&#8217; Warhol, zogezegd? Lijkt me niet. Warhol was niet uitsluitend de op geld gerichte handelsreiziger in wegwerpkunst maar ook, om maar iets te noemen, het eeuwig nieuwsgierige kind dat in katzwijm kon vallen voor de beeldende kracht van allerlei voorwerpen en fenomenen waar anderen aan voorbij gingen: soepblikken, bankbiljetten, krantenkoppen, frisdrankflesjes. Maar de eeuwig onschuldige, eeuwig enthousiaste Andy Warhol doet even niet mee in de Tate Modern. Hier wordt de gehaaide en schaamteloze Andy Warhol op het schild geheven.
Onverwacht en gedurfd is het wel dat de samenstellers van Pop Life pleiten voor een herwaardering van &#8216;de late Warhol&#8217;. De communis opinio is dat Warhol zijn hoogtij-jaren beleefde in de jaren zestig. Vanaf midden jaren zeventig was de rek eruit en slaagde Warhol er niet meer in iets nieuws en origineels te bedenken. In zijn werkplaats de Factory maakte hij portretten-in-opdracht van beroemdheden of kapitaalkrachtigen &#8211; of liever nog liet hij die portretten vervaardigen door zijn vele assistenten. Die portretten waren vaak saaie variaties op de beroemde Monroe-zeefdruk. Erger was dat Warhol sommige van de werken uit zijn artistiek vruchtbare jaren, zoals de zeefdrukken van de Campbell-soepblikken, begin jaren tachtig genadeloos exploiteerde door ze in verschillende kleurtinten na te maken. Even een titel erbij bedenken, &#8216;Reversals&#8217;, en klaar was Andy. Kortom: Warhol hield uitverkoop van zichzelf.
De samenstellers van Pop Life betogen dat Warhols zogenaamd krachteloze late periode met evenveel recht kan worden gezien als de periode in zijn carrière waarin hij een even vanzelfsprekende als onvermijdelijke stap zette. Na het pasticheren en reproduceren van beelden uit de massamedia stond Warhol in de jaren zeventig en tachtig voor een nieuwe uitdaging: het daadwerkelijk penetreren van die massamedia.
Met het figureren in commercials en ook dankzij een gastrol in de tuttige tv-serie als Love Boat lukte hem dat wonderwel. Geleidelijk aan kenden mensen van ver buiten de kunstkringen zijn naam en wisten dat hij de man was van &#8216;het soepblik&#8217; en &#8216;de colaflesjes&#8217;. Met zijn Factory verdiende hij meer geld dan ooit tevoren; naar eigen maatstaven had Andy Warhol -good bussiness is the best art &#8211; in de jaren vóór zijn dood in 1986 de top bereikt.
Toch kijk je even gek op als je dat late werk in de Tate Modern in een van de zalen verzameld ziet onder de titel &#8216;The Worst of Warhol&#8217;. The Worst! Die betiteling geeft in één keer inzicht in de intens cynische sfeer van Pop Life. Art in A Material World. Kwaliteit, originaliteit &#8211; het doet er niet langer toe, niet bij Warhol, niet bij de generatie Neo Popkunstenaars. Als er maar geld verdiend wordt dóór, met en in de kunst. De winsten die gemaakt worden met kunst fungeren als eerste en laatste kwaliteitskeurmerk. Sterker: fortuin maken wordt bij kunstenaars als Damien Hirst en Jeff Koons het doel op zich. Het vergaren van kapitaal door middel van kunst is dan in zeker opzicht het feitelijke kunstwerk. De tastbare kunstwerken vormen slechts de middelen, het gereedschap waarmee dit feitelijke kunstwerk wordt gecreëerd. Hoe groter de winst, hoe knapper en spannender het kunstwerk. Dát is zo&#8217;n beetje de filosofie die spreekt uit Pop Life.
Het meest ontluisterend -met de toevoeging dat de kunstenaar vermoedelijk ook doelbewust die ontluistering nastreefde &#8211; wordt in Pop Life de omarming van het Grote Geld geïllustreerd door enkele werken van Damien Hirst die vorig jaar bij Sotheby&#8217;s geveild werden voor een recordbedrag van meer dan honderdtien miljoen pond. De samenstellers van Pop Life benadrukken in de bijbehorende catalogus dat Hirst met die veiling een soort mega-performance creëerde, een Gesammtkunstwerk dat zijn weerga in de hedendaagse kunst niet kent.
Zou het? Beautiful Inside My Head Forever heette de veiling &#8211; maar welke werken werden daar nou precies geveild? We komen het te weten dankzij Pop Life, dat een kleine selectie uit het &#8216;veilingmateriaal&#8217; presenteert. Zo is er &#8216;False Idol&#8217;, dat een een kalf op sterk water toont. Ach, moet Hirst hebben gedacht, als een haai op sterk water mij zoveel geld en publiciteit opleverde, waarom dan niet nóg eens een beest op sterk water gezet? Dat hij zijn eerdere vondst nu reduceert tot trucje zal hem kennelijk een zorg zijn. Het angstige vermoeden is dat er nog vele dieren zullen volgen die door de firma Hirst op sterk water zullen worden gezet.
Inwisselbare porno
Niet Damien Hirst, maar Jeff Koons is volgens de makers van Pop Life de belangrijkste fakkeldrager van de Pop Art na Warhol. Is Warhol met drieënnegentig werken vertegenwoordigd in Pop Life, met vijftien werken is Koons een goede tweede. Nóg meer dan de &#8216;late&#8217; Warhol destijds deed, mikt Koons in én met zijn werk op de smaak en appreciatie van het grote publiek dat gewoonlijk hard wegrent voor hedendaagse kunst. En wat waardeert dat grote publiek in zijn werk? De grenzeloze kitsch natuurlijk &#8211; maar bijvoorbeeld ook: de harde porno.
Inwisselbare porno als uniek kunstwerk in een museale omgeving: dat zo&#8217;n wisseltruc opzien zou baren, had Koons destijds goed gezien. Bijna twintig jaar geleden trouwde hij met het Italiaanse pornomodel Cicciolina, met wie hij figureert in pornofoto&#8217;s. Koons liet die foto&#8217;s vervolgens tot billboardgrootte opblazen. Als proeve van goed uitgekiende wansmaak zijn de immens grote silkscreens waarop Jeff en Cicciolina aan designporno doen (tot en met een draderige ejaculatie aan toe) hoogstens schokkend binnen de muren van het museum. Daarbuiten past het naadloos in de wereld van de mainstream porno &#8211; en heeft Koons er goudgeld mee verdiend.
Al even winstgevend is het vrolijke manga-werk dat is vervaardigd door het Japanse antwoord op Andy Warhol: Takashi Murakami. Haal in Japan een bolletje kauwgom uit een automaat, en de kans is groot dat er een door Murakami ontworpen wikkeltje omheen zit. Ook leverde Murakami de ontwerpen en dessins voor een reeks tassen voor Louis Vuiton. Zijn zakeninstinct moet niet worden onderschat; Murakami stond in 2008 als enige beeldend kunstenaar ter wereld op de befaamde lijst van Time Magazine van honderd meest invloedrijke mensen.
Murakami&#8217;s werk vult een grote zaal in de Tate Modern, en in die zaal twinkeliert het van de diep onschuldige tekenfilmfiguurtjes, verwant aan Pokemon-poppetjes. Je kijkt er niet van op als je die Murakami-merchandizing aantreft op luchthavens en in &#8216;koopgoten&#8217;. Maar in het museum blijft het toch wennen. En dat is dan meteen de enige attractie van de kinderstrips en de kleurige tierlantijnen van Murakami: je kijkt er eventjes van op &#8211; en vergeet onmiddellijk weer wat je hebt gezien. Vermoedelijk zal Murakami dat laatste niet eens als een verwijt ervaren. Hij is een van de grondleggers van Superflat-stijl, en bij dat &#8216;superplatte&#8217; hoort vrijwel zeker de vluchtigst denkbare wegwerpkunst. Spannend is misschien het gebáár waarmee die kunst in het museum wordt geplaatst &#8211; maar na dat gebaar rest slechts het vacuüm.
Provocatie en afwijzing
Grofweg onderscheiden de makers van Pop Life twee vormen van &#8216;business art&#8217;. De ene vorm is het omarmen van het &#8216;superplatte&#8217;. Zie Koons en Murakami. De andere vorm is het opsteken van je middelvinger naar de kunstwereld. Beschimp die kunstwereld, en je wordt door de gezanten van die wereld direct omhelsd en geïntroduceerd als Nieuw Fenomeen. Die acceptatie is voor de middelvingerkunstenaars dan weer een bewijs van hun Gelijk: dat de kunstwereld pervers en decadent en wereldvreemd en in zichzelf besloten is. En zo genereert de kunstwereld een slang die zich in de staart bijt, een gordiaanse knoop van provocatie en acceptatie, met als eindresultaat: de provocatie en de afwijzing wordt de nieuwe norm.
De Italiaan Maurizio Cattelan provoceerde die kunstwereld bijvoorbeeld door een vooraanstaande galeriehouder een soort penispak aan te laten trekken, met op zijn hoofd twee konijnenoren. De goede man liep zo vervolgens voor lul en voor aap &#8211; en die performance werd dankbaar onthaald door diezelfde kunstwereld. In Pop Life toont Cattelan onder meer een nauwelijks van echt te onderscheiden dood paard, alsmede drie armen die uit de museumwand steken en die de Hitlergroet brengen. Titel van dit laatste werk: &#8216;Ave Maria&#8217;. Daar kun je van denken wat je wilt -puberale provocatie? &#8211; maar in vergelijking met een groot aantal andere werken in Pop Life spreekt uit het werk van Cattelan datgene wat in het werk van Murakami en Koons taboe lijkt te zijn: ambiguïteit, ongrijpbaarheid en, met misschien een groot woord, mysterie.
Na de opzettelijk afstompende kitsch van Koons en Murakami en de venijnige provocatie à la Cattelan is de aanwezigheid van Keith Haring een verademing. Haring had in de jaren tachtig in downtown New York een winkel genaamd de Pop Shop. Daar verkocht zijn personeel allerlei spullen die voorzien waren van de typische Haring-emblemen: graffiti-poppetjes en -diertjes, &#8216;gevangen&#8217; in allerlei abstracte dikke viltstiftlijnen. In de Tate Modern is een deel van de Pop Shop gereconstrueerd, en de vrolijk stemmende Haring-zaal detoneert aangenaam met het schelle sarcasme dat Pop Life over het geheel genomen verspreidt. Niet álles in en iedereen die tot Neo Pop behoort, moet het hebben van platheid en provocatie.
Goedbeschouwd vertoont Harings werk op momenten net zoveel raakvlakken met sommige ornamentele tekeningen en aquarellen van Paul Klee als met het steriele seriële werk van Warhol. Onmiskenbaar is in elk geval het plezier waarmee Haring zijn murals en andere graffitiwerken maakte. Misschien kun je Haring, in 1990 overleden aan aids, zelfs zien als het goedgemutste fotonegatief van Jackson Pollock. De een leeft voort als gekwelde &#8216;dripper&#8217;, de ander als de onbekommerde verspreider van &#8217;tags&#8217;.
Zelfverloochening
Op de dag dat de internationale pers welkom was, liepen Murakami en Koons rond in de zalen van de Tate. Murakami droeg een zwarte driekwart broek en gympies en ging raar springen als een van de poppetjes uit zijn eigen werk zodra hij werd gefotografeerd. Koons stond geroutineerd de pers te woord en sprak als een aimabele maar aalgladde vertegenwoordiger; uiterst vriendelijk, uiterst onpersoonlijk.
Op afstand werden de beide kunstenaars nieuwsgierig aangegaapt door de bezoekers. Zowel Koons als Murakami deed geen enkele moeite om te verhullen dat ze voor de camera&#8217;s een act opvoerden. Ze fungeerden als loodspoppetjes voor hun oeuvre: je drukte op een knopje, en ze bewogen en spraken als karikaturen van zichzelf. Ze zouden je meteen gelijk hebben gegeven als er tegen hen was gezegd dat ze zichzelf (of, zo men wil, hun persona, hun imago) liepen te exploiteren, tot over de grens van de zelfverloochening. Niet voor niets heette deze tentoonstelling aanvankelijk &#8216;Sold Out&#8217; &#8211; met de nadruk op de dubbele betekenis. Wie zijn ziel verkoopt aan de wereld van het grote geld, is een art star, zoals Koons zichzelf sinds jaren noemt.
Wat was ook alweer die uitspraak van Dostojevski? &#8216;Schoonheid zal de wereld redden.&#8217; Niet ónze wereld, antwoorden Neo Pop-kunstenaars. De totale afstomping plaveit de weg naar het totale succes. Er bestaat een Neo Pop-universum waarin schaamteloosheid en zelfverloochening de nieuwe sleutelwoorden zijn voor het ontsluieren van het Sublieme &#8211; althans, van wat wij gevoeglijk moeten aannemen dat Subliem is: de triomf van het geld. Wie het cynisme van die kunstopvatting in verband brengt met ontregeling, durf en experiment, beleeft vrijwel zeker veel plezier op de kermis die Pop Life heet. Wie er niet direct de lol of de noodzaak van inziet, loopt de kans redelijk gedeprimeerd de Tate Modern te verlaten: hoeveel al dan niet sublieme &#8216;superplatheid&#8217; kan de mens verdragen?

Joost Zwagerman

De kunst van het geld verdienen

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel