Beeldende kunst
Betreed de zalen van de overzichtstentoonstelling van het werk van Daniel Richter in het GEM, het museum voor actuele kunst in Den Haag, werp een eerste blik op de doeken van enorm formaat, en je beseft: de geest van de punk waait door dit oeuvre. Natuurlijk is dit besef sterk generatiegekleurd. Tijdens mijn bezoek liepen er wat begintwintigers rond, van wie er eentje – altijd een vrolijk stemmend en hartveroverend tafereel – vlijtig allerlei notities maakte, maar bij wie het woord ‘punk’ vermoedelijk geen belletje doet rinkelen. Daniel Richter is van 1962, ikzelf ben van één jaar daarna, en wie in die jaren is geboren, was eind jaren zeventig in de ontvankelijke leeftijd. Grote kans dus dat punk en de bijbehorende do it yourself-mentaliteit plus de soms bijna suïcidale doem van begin jaren tachtig zijn opgeslagen in de gevoelshuishouding van wie inmiddels begin veertig is. Die sporen laten zich niet altijd wegretoucheren.
Militante punker
Het punk-element in Richters oeuvre wordt bevestigd door een kleine vitrine in een van de zalen. Zonder verdere toelichting liggen daar wat punksingles uit eind jaren zeventig uitgestald. Navraag bij de conservator leert dat ze afkomstig zijn uit Richters eigen archief. Het zijn de hoesjes van singles van bands als The Damned en Crass. Met name de hoes van de Crass-single ademt een sfeer van illegaal stencilwerk, eigen beheer, anarchie en subversie. Dat we maar weten waar Daniel Richter vandaan komt. Want ja, tien, vijftien jaar geleden was hij zelf nog zo’n militante punker en behoorde hij in Duitsland tot die beruchte Autonomen aldaar.
Dat opzettelijk armoedige zwart van die hoezen van de punksingles is in veel van Richters schilderijen juist afwezig. In plaats daarvan is Richter trouw gebleven aan de kleuren uit die punktijd. Die kwamen uit een spuitbus, waren vaak fosforescerend en deden pijn aan je ogen. Denk aan de hoes van het album Skunk uit 1981 van Doe Maar. Niet dat Doe Maar iets met punk had te maken, ook niet in de verte, maar het fosforescerend groen en het harde roze van die albumhoes waren tevens de kleuren van laten we zeggen het wapenschild van de punkers. Datzelfde schelle roze en giftige groen is vaak te vinden in Richters vroege, abstracte doeken.
Dit vroege abstracte werk is een curieus amalgaam van ernstige kunst en spontanere?graffiti. Richters abstracte doeken lijken op Ame­ri­kaan­se abstract-expressionistische maaksels van weleer die een actuele airbrush hebben ondergaan. Willem de Kooning meets Dr. Rat – zoiets. Technisch gezien zijn die abstracte doeken áf – maar echt opzienbarend zijn ze niet. Die vroege werken blijken achteraf gezien de opmaat te vormen voor ander, krachtiger, en vooral dwingender werk. Rond de millenniumwisseling nam Daniel Richter het besluit om zélf ook een wisseling door te voeren. Hij stapte over naar figuratief werk – en met die overstap lag het in één keer in zijn bereik om een volstrekt eigen wereld in beeld te brengen, onontkoombaar en soeverein.
Wat zien we? Helrode naakte mannen met lichtgevende duivelskoppen staan temidden van onttakelde huizen. Brandende sprookjesfiguren springen vanuit het luchtledige een fatale toekomst tegemoet. Een witte aap in een rolstoel slaat een groep stadsnomaden gade. En verder? Een stokoude dame ligt te sterven tegen een achtergrond van een kleurenmozaïek dat is ontleend aan het modern-klassieke werk 4096 Farben uit 1974 van Gerhard Richter (geen familie). Een gezelschap gehelmde ME’ers met woeste honden aan de lijn is gehuld in bloedrood en gas-achtig waas; ze lijken ineens verdacht veel op de militante relschoppers die ze nu juist in toom moeten houden.
Sekssaters
Sommige van Richters figuren zien eruit als droedels uit de familie van Spongebob. Anderen lijken op sekssaters uit het oeuvre van De Sade. Richter graaft overal materiaal op, niets uit de massacultuur is hem te min, geen gecanoniseerde klassieker is bij hem heilig. Het is allemaal even wild, buitenissig, nachtmerrieachtig, in your face en confronterend. Maar opvallend genoeg is al die rauwheid en grimmigheid óók oogstrelend. Sinistere schoonheid, dat is wat we zien. En dwars door die helse kermistent van mensen en gebouwen trilt dus die tijd van toen mee: de punktijd.
Heel af en toe beeldt Daniel Richter zonder omwegen een punkachtig tafereel af. Een jongen in een zwaar bespijkerd zwartleren jack staat, van de rug af gezien, voor een grote, witverlichte – ja, wat is het? Een rioolbuis? De spijkers op het jack tonen de leus ‘Fuck the Police’. Hij is moederziel alleen en heeft het hoofd gebogen; het is alsof hij via de witte rioolbuis een tijdreis gaat maken, back to the future, rechtstreeks richting jaren tachtig. De titel is ironisch-weemoedig: Lonely Old Slogan.
Pink Flag is subtieler dan Lonely Old Slo­gan verbonden met punk. Het toont een troosteloze buitenwijk, waar de hoogbouw en een metrostation elkaar in betonnen grijzigheid lijken te verdringen. Die grijzigheid is door Rich­ter dankzij heftige kleuren in lichterlaaie gezet. En ook hier een hint naar popmuziek en punk. Want, weten Richters generatiegenoten, Pink Flag is de titel van het debuutalbum van Wire, de band uit Engeland die aan de punk een intellectueel tintje gaf. De hoes van Wire’s Pink Flag toont een duisterblauwe lucht waartegen een driehoekig vlaggetje fier de elementen trotseert. Op Richters gelijknamige doek is de vlaggestok van Wire geknakt, en de vlag zelf aan flarden. Twee nietige mannen houden, ieder voor zich, zo’n gehavende vlaggestok vast. Eén is een betulbande figuur met rood bovenlichaam. Hij heeft iets van een duivel, maar dan wel een die tot knielen is gedwongen. De andere knielt ook al. Allebei zullen het schoonmakers zijn, werkend in het metrostation. Ze zijn zo te zien murw geworden door het ondankbare werk.
Boven dat station en tegen de achtergrond van een troosteloze maar kleurige flat hangt over een balustrade een maf burgerdrietal. De drie kijken naar twee vechtende helhonden en twee boksende blauwe en naakte rabauwen. Ertussenin twee paarden die ook al in een niet zachtzinnige confrontatie zijn verwikkeld. Op ‘Pink Flag’ wordt dit tafereel van burgers, loonslaven, helhonden en blauwkoppen gevangen gehouden door die typische jarenzeventigflat.
Het grote spleen
Punk is zeker niet het enige referentiekader van Daniel Richter. In de catalogus zet Christoph Heinrich, werkzaam bij de Hamburger Kunst­halle, zo’n typische hoge kunstrecensentenborst op over alle kunstenaars die rondzoemen in Richters werk. Heinrich bezweert ons dat wij Sigmar Polke en Martin Kippenberger in ons hoofd moeten hebben om Richters oeuvre naar waarde te kunnen schatten. En laten we Ensor, Munch, Gaugain en Manet niet vergeten, aldus Heinrich. Nou, prima.
Niet dat die Heinrich het bij het verkeerde eind heeft. Want de doodskoppen bij Richter doen inderdaad denken aan De schreeuw van Munch. En de rare, kermisachtige gezelschappen op veel van zijn doeken hebben inderdaad iets weg van de tableaux die Ensor vereeuwigde. Maar het is niet noodzakelijk om Richters verwijzingen, ontleningen en parodieën te decoderen. Ook zonder kunsthistorisch verwijsbriefje maken zijn taferelen indruk.
Neem het schilderij Poor girl. Dat is ook weer zo’n fenomenaal geschilderd stadstafereel, al is het hier de buitenwijk en de slaapstad die in een Richter-nachtmerrie is beland. Nachtzwarte, ontbladerde bomen omkransen verspreid staande huizen. Naast één huis staat zo’n klimhuisje-met-glijbaan dat je ook bij ons op woonerven ziet staan. Hier ziet het speeltoestel eruit als een hologig spookhuis, met de glijbaan als afvalpijp richting hel. In het midden van het doek staat een naakt en lijkbleek meisje, haar ene hand arm half geheven, het hoofd theatraal gebogen. Alsof ze zojuist geducht heeft overgegeven. Arm kind, inderdaad.
Het ergste is: er is voor het meisje geen ontsnappen aan, dat zie je meteen. Precies zoals ook wíj ons niet zonder kleerscheuren van dit doek kunnen losmaken. Want dit is een van die werken van Richter die de gitzwarte keerzijde tonen van de door planologen in elkaar gefabriekte vinex-wijken. En kijken we per se met kunsthistorisch oog, dan zijn we verplicht te vermelden dat de Cape Cod-schilderijen van Edward Hopper in de bewerking van Daniel Richter door het grote spleen zijn getroffen. En dat arme, naakte en spierwitte meisje is het overblijfsel uit onze eigen tijd van die lieve baadster van Pierre Bonnard.
Al die sprookjesfiguren, al die zonderlingen, dansende skeletten, opstandige doodskoppen en verdwaalde faunen en feeën bezorgen je de sensatie dat er via hun gestalten allerlei niet zo zachtzinnige dingen worden beweerd over jezelf, over de tijd waarin je leeft. Daniel Richter ontsluiert tafereel na tafereel onze angsten en ons op valse gronden gesuste geweten.
De overzichtstentoonstelling van Daniel Richter is tot 24 maart 2008 te zien in het GEM in Den Haag. Zie www.gem-online.nl

Joost Zwagerman

De gitzwarte keerzijde

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel