Thomas Piketty

Toen Thomas Piketty studeerde, leek de wereld in niets meer op de wereld die hij kende toen hij kort daarvoor nog in de schoolbankjes zat. Hij werd volwassen op het moment dat het Oostblok aftakelde: ‘Ik was achttien jaar toen de Muur van Berlijn viel. Die gebeurtenis is van enorme invloed geweest op mijn generatie.’

Hij onderbrak zijn studie om met eigen ogen te zien hoe de geschiedenis zich voltrok.

‘Ik ging in 1989 naar Berlijn om de val van de Muur te zien. In 1990 was ik in Boekarest. Daarna reisde ik nog naar Tsjechoslowakije en in 1991 naar Moskou. Ik wilde weten hoe die bevrijde landen eruit zagen. En wat ik zag, waren de mislukkingen die het communisme had veroorzaakt. Lange rijen voor de winkels. Enorme gaten in de wegen. Het waren onderontwikkelde landen die economisch en moreel failliet waren. Terwijl ze zich juist hadden voorgedaan als landen die een betere wereld wilden creëren.’

Het pijnlijke falen van het communisme leverde hem ‘een levenslang vaccin tegen antikapitalisme’ op. De inkomensverschillen tussen Oost en West, die hij met eigen ogen had waargenomen, legden de voedingsbodem voor de rest van zijn carrière.

Piketty was 22 toen hij zijn proefschrift voltooide over de herverdeling van rijkdom, deels geschreven aan de prestigieuze Londen School of Economics. Hij won er een wetenschappelijke prijs mee en mocht aan de slag aan het opperprestigieuze Massachusetts Institute of Technology.

‘Een groot deel van de vragen die ik me altijd heb gesteld over rijkdom en de verdeling ervan zijn ontstaan in die tijd dat ik door Oost-Europa reisde. Het communisme van de Sovjet-Unie kwam ten einde. En ik vroeg me af: hoe is het in godsnaam mogelijk geweest dat mensen in het Oostblok zo’n bedroevend slecht en ten dode opgeschreven alternatief voor het kapitalisme hadden bedacht?’

Hij was geen wereldverbeteraar en hij wilde ook het communisme niet opnieuw uitvinden. ‘Ik wilde juist een ander kapitalisme. Mijn generatie is honderd procent postcommunistisch. Ik heb me nooit aangetrokken gevoeld tot het communisme. We leven in het kapitalisme. Punt uit.’

Voorheen waren wetenschappers belast met de geschiedenis: de botsing tussen kapitalisme en communisme leidde vaker tot ideologische debatten dan tot een zoektocht naar de feiten, aldus Piketty. ‘Omdat wij niet zijn belast met dat verleden kan onze generatie op een nieuwe manier nadenken over het kapitalisme, over de vraag: wat voor kapitalisme willen we?’

1400 miljardairs

Thomas Piketty (Clichy, 7 mei 1971) heeft een minuscuul kamertje in de Paris School of Economics, een onderzoeksinstituut dat hij zelf mee hielp oprichten. De muren zijn van vloer tot plafond bedekt met kasten vol mappen, ordners en boeken. Daar staat ook zijn magnum opus: het bijna 700 pagina’s dikke Le Capital au XXI siècle dat vorig jaar in Frankrijk verscheen. In de Engelse vertaling is het sinds enkele maanden een doorslaand succes in de Verenigde Staten.

‘Er zijn nu 50.000 exemplaren verkocht in Frankrijk en 100.000 in de VS. Per hoofd van de bevolking zijn dat er nog altijd meer in Frankrijk, hoor,’ nuanceert hij. The Washington Post noemde het boek een ‘intellectuele krachttoer’. The Economist schreef dat het onze manier van denken over de economie op zijn kop zet.

Piketty zette met collega’s een databank op, gevuld met cijfers, data en feiten van de afgelopen drie eeuwen. In het boek probeert hij ermee aan te tonen waarom inkomensverschillen toenemen of afnemen. Een van zijn stellingen is dat de inkomensongelijkheid de laatste decennia sterk is gestegen omdat rijke mensen steeds rijker worden: hun vermogen groeit sneller dan de economie groeit. Wie al geld bezit, ziet z’n vermogen sneller groeien dan anderen hun inkomen zien groeien. Kapitaal rendeert beter dan arbeid. In 1987 waren er wereldwijd 140 miljardairs, vorig jaar waren het er 1400, citeert Piketty het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes.

‘Zal de wereld in 2050 geregeerd worden door handelaren, topmanagers en superrijken? Zullen olieproducerende landen of de Centrale Bank van China dan misschien de macht hebben?’ vraagt hij zich in het boek retorisch af.

Zijn antwoord op de toenemende ongelijkheid is een progressieve vermogensbelasting. Mensen met huizen, een spaarrekening, een landgoed of aandelen die minder waard zijn dan een miljoen betalen bijvoorbeeld 0,1 procent vermogensbelasting, een ondernemer als de Mexicaan Carlos Slim (volgens Forbes goed voor ruim 70 miljard dollar) wordt voor maximaal 10 procent aangeslagen.

‘Het kapitalisme moet getemd worden,’ vertelt Piketty. ‘In de praktijk kent het kapitalisme geen grenzen. Er zijn geen morele regels voor de verdeling van rijkdom.’ Als één kleine groep te rijk wordt, loopt de democratie gevaar, vindt hij. Rijke ondernemers in de Angelsaksische wereld, en ook in zijn vaderland Frankrijk, staan aan het hoofd van grote mediaconcerns. In 2012 werd onthuld dat de Amerikaanse president Obama de grootste donateurs van zijn verkiezingscampagne had uitgenodigd op het Witte Huis voor gesprekken met zijn adviseurs.

Voor de postcommunist Piketty vormen kapitalisme, democratie en vrijheid een drie-eenheid. ‘Het kapitalisme en de vrije markt moeten de slaaf zijn van de democratie en niet andersom. Het kapitalisme moet het algemeen belang dienen,’ zegt hij. ‘Democratie gaat om gelijkheid, om gelijke rechten voor alle burgers. One man one vote. Natuurlijk kan er in een democratie ongelijkheid bestaan. Dat kan toelaatbaar, terecht en zelfs nuttig zijn. Maar wel op voorwaarde dat ze binnen bepaalde grenzen blijft. En ze moet het algemeen belang dienen. Als ongelijkheid tussen mensen geen nut heeft, als ze niet ook het belang van de gemeenschap dient, dan is die ongelijkheid onverenigbaar met onze democratische principes.’

Hij kijkt vragend. ‘Daar is toch iedereen het over eens? Zelfs de rijkste mensen ter wereld verdedigen zich altijd door te zeggen dat hun rijkdom ook de samenleving ten goede komt, dat ze ook arme mensen helpen. Heb je wel eens een miljonair hardop horen zeggen dat zijn miljoenen alleen voor hemzelf zijn en dat niemand anders er van mag profiteren?’

Een superjaar

De afgelopen weken reisde hij door de Verenigde Staten ter promotie van zijn boek. Het Franse dagblad Libération volgde hem en schreef een groot artikel onder de kop ‘Superstar aux States’ waarin de volle zalen worden beschreven die de econoom er trok. Piketty werd uitgenodigd door de economisch adviseurs van president Obama. Hij gaf een lezing bij het Internationaal Monetair Fonds. Hij nam deel aan een debat bij de Verenigde Naties met collega-economen en Nobelprijswinnaars Paul Krugman en Joseph Stiglitz.

In eigen land is hij een veelgevraagde gast op radio en televisie. Het puntig becommentariëren van de actualiteit vindt hij leuk.

‘Politici bakken er helemaal niets van,’ zegt hij in zijn kantoor. ‘Ik bedoel: politici voldoen nooit aan je ideaal. Ik vind onze socialistische president Hollande waardeloos. Maar ik vind hem minder waardeloos dan zijn rechtse voorganger Sarkozy.’

In Franse kranten schrijft hij regelmatig opiniestukken. ‘Heb je deze al gezien?’ vraagt hij, en opent op zijn computer een document. ‘Dit is een artikel dat ik heb geschreven over de euro. Ik heb het laten ondertekenen door een tiental collega-wetenschappers. Inmiddels staan er al tweeduizend handtekeningen onder. Het is geplaatst in kranten in Duitsland, Italië en Frankrijk. We zoeken nog een krant in Nederland. Als u misschien een idee heeft…’

Piketty schuwt de schijnwerpers niet. Hij geniet er best van. Maar hij is en blijft een intellectueel. ‘Ik heb acht maanden aan dit boek geschreven. En in die acht maanden zat ik hier, opgesloten in dit kamertje. Ik heb helemaal niemand gezien of gesproken in die tijd. Vijf dagen in de week, van 9 uur ’s morgens tot 7 uur ’s avonds zat ik hier achter mijn computer te schrijven. Het was een superjaar. Let wel: het schrijven duurde acht maanden, maar ik gebruikte natuurlijk informatie die ik al tien tot vijftien jaar aan het vergaren was, waarover ik al gepubliceerd heb. Dat lag allemaal klaar. Al het materiaal was er. Maar nu moest alles samenkomen in één boek.

Schrijven vind ik het allerleukst om te doen. Als je schrijft, denk je na. Debatteren is leuk, maar oppervlakkig. Je hebt geen tijd om na te denken. Maar toen ik schreef, heb ik meer nagedacht dan in de vijf of tien jaar ervoor. Bij het schrijven van wetenschappelijke artikelen was ik vooral heel geconcentreerd bezig, over technische zaken, statistische onderwerpen. Dan heb je weinig tijd om na te denken over grote vraagstukken. Maar bij een boek als dit was ik verplicht om na te denken over historische thema’s. En dat is moeilijk. Je bent onzeker. Echt waar. In het boek staan zaken die ik heel voorzichtig formuleer, uit onzekerheid. Maar je bent verplicht om er grondig over na te denken als je het opschrijft. Dat vind ik heerlijk.’

Austen en Balzac

Opmerkelijk is dat die bijna 700 pagina’s vol staan met economie en geschiedenis, met wiskunde en statistieken, maar ook met literaire verwijzingen. Piketty beschrijft de samenlevingen van de negentiende eeuw, met grote inkomensverschillen, zoals die opduiken in romans van Jane Austen en Honoré de Balzac. Dat doet hij niet toevallig: die wereld is zijn doemscenario voor de eenentwintigste eeuw.

In Sense and Sensibility wil John Dashwood rentenieren dankzij het landgoed dat hij erft: ‘Het leverde hem 4.000 pond per jaar op, wat meer dan 100 keer het gemiddelde inkomen was,’ schrijft Piketty. Werken voor geld was nergens voor nodig.

Van Balzacs Le Père Goriot, dat verscheen in 1835, neemt Piketty de gelijknamige hoofdrolspeler als voorbeeld: die wordt rijk als ondernemer, verkoopt zijn bedrijf, investeert zijn geld in staatsobligaties en gebruikt de rente daarvan om zijn dochters een goed huwelijk en een rijke toekomst te schenken. ‘Le Père Goriot werd rijk als een eenentwintigste-eeuwse startup-ondernemer die zijn aandelenopties verzilvert en de winst in zijn zak steekt’.

‘Die romans over de negentiende eeuw waren een inspiratiebron voor me, en niet alleen vanwege de literaire schoonheid. Ik ging mezelf vragen stellen over rijkdom, bezit en ongelijkheid in die tijd. Ik ging uitzoeken of het klopte wat ik las. Gaven Austen en Balzac echt een goed beeld van het leven toen? Ik wilde ook weten wat er veranderd was. Waarom verandert in de loop van de geschiedenis het belang van geërfde rijkdom ten opzichte van inkomsten door arbeid? Die romans bieden daar veel inzicht in.’

Auto, elektriciteit, radio

Nu het stof een beetje neerdaalt na de lancering van Piketty’s eigen kloeke boekwerk, komen ook de eerste kritieken los. Eén vaak terugkerend kritiekpunt is dat Piketty het doet voorkomen alsof de rijken onbeperkt rijker kunnen worden: alsof het rendement op kapitaal losstaat van economische groei en alsof kapitaal onbeperkt kan door groeien terwijl de economie dat niet doet.

De Amerikaanse commentator Steven Pearlstein van de George Mason University schreef: ‘Als er steeds meer kapitaal is om opnieuw te investeren, moeten de winsten uiteindelijk gaan dalen, volgens gangbare economische theorieën. Piketty slaagt er niet goed in om dat te weerleggen’. De kritiek is dat uw theorie op lange termijn niet opgaat.

‘Er worden in die kritieken verschillende zaken door elkaar gehaald. De groei van het kapitaal is iets anders dan het rendement op kapitaal. Stel: iemand heeft een miljoen en dat kapitaal levert hem een jaarlijks rendement op van 5 procent, 50.000 euro dus. Dat rendement wordt niet volledig opnieuw geïnvesteerd. Mensen geven ook geld uit, ze consumeren. Welke miljonair is nou zo dom om al zijn opbrengsten opnieuw te investeren? Hij wil toch ook van zijn geld leven? Dus hij consumeert bijvoorbeeld viervijfde van het rendement, 40.000 euro, en hij herinvesteert één vijfde, 10.000 euro. Die herinvestering is daarmee ongeveer gelijk aan de economische groei. Dus het bezit, het kapitaal, neemt één procent toe, net als de economie. Het probleem zou pas ontstaan als het complete rendement opnieuw geïnvesteerd zou worden. Dan zal op lange termijn het rendement afnemen, ja. Maar dat zal dus nooit gebeuren, omdat de rijken op aarde niet alles herinvesteren maar ook willen consumeren.’

Een ander punt van kritiek: u stelt dat de economische groei historisch gezien altijd achterblijft bij het rendement op kapitaal. U spreekt over een gemiddelde economische groei van 1 tot 1,5 procent terwijl het rendement op kapitaal rond de 4 à 5 procent zou schommelen. U houdt er geen rekening mee dat technologische of wetenschappelijke doorbraken wel eens voor een economische aardverschuiving kunnen zorgen, waardoor de economische groei wel flink kan toenemen en de ongelijkheid kan afnemen.

‘Ik houd daar wel rekening mee. Er is alleen geen enkele reden om aan te nemen dat het zal gebeuren. Er is geen historische aanleiding om te denken dat op lange termijn een economische groei van 4 à 5 procent mogelijk is. Ik kijk liever naar historische ervaringen dan dat ik utopische voorspellingen doe. Neem de periode 1900 – 1910. De auto, elektriciteit, de radio: ze dateren allemaal uit die periode. Volgens sommige critici waren die uitvindingen misschien minder belangrijk dan die van Facebook nu, maar het historisch belang ervan staat toch vast. De industriële revolutie was een tijd vol innovaties. En toch was de economische groei toen maar anderhalf procent. Het zou naïef zijn om nu te rekenen op een wonder dat zorgt voor een economische groei van 4 à 5 procent, die precies het rendement op kapitaal in evenwicht houdt. Als het wel gebeurt: fantastisch. Dan is er geen enkel probleem meer en kunnen mijn oplossingen zo in de prullenbak. Ik ben een groot voorstander van innovatie, vooruitgang en groei. Maar laten we voor het geval het níet gebeurt toch maar een Plan B klaar hebben.’

Dan zijn er nog de opkomende economieën in Azië, Latijns-Amerika en Afrika. Zetten die uw theorieën niet op losse schroeven? In China is de groei enorm, is een nieuwe middenklasse ontstaan en de armoede afgenomen…

‘De groei in China kan niet altijd op 8 procent blijven. Zodra het land het productieniveau en het salarisniveau van andere landen bereikt, zal de groei afnemen. Dat weet iedereen. Historische ervaringen wijzen dat uit. In Europa en Japan hebben we ook groeicijfers gekend van 4, 5 of zelfs 6 procent in de jaren vijftig, zestig en zeventig. Maar zodra we in de jaren tachtig op het niveau van de Amerikanen waren beland – gemeten als bruto binnenlands product per gewerkt uur – kwam ook onze groei weer uit op ongeveer anderhalf procent.’

De Franse historicus en econoom Nicolas Baverez noemde u een verkapte marxist. U bent ‘de nieuwe theoreticus van de klassenstrijd’, u wilt ‘euthanasie plegen op vermogen’ en uw belastingplannen leiden tot minder groei en meer werkloosheid, schreef hij.

‘Ik wil helemaal geen euthanasie plegen op kapitaal! Stel dat we willen voorkomen dat de ongelijkheid verder toeneemt, dan kan je een harde beslissing nemen: belast rendement op kapitaal met 80 procent. Maar dat wil ik juist niet, want dat tast de economische groei aan. Ik stel juist een progressieve belasting op kapitaal voor. En de meeste mensen hebben helemaal niet veel kapitaal dus die betalen dan ook weinig belasting. Voor 90 procent van de mensen, inclusief de middenklasse, is dat juist een verbetering omdat bijvoorbeeld hun koophuis nu nog wel relatief zwaar wordt belast. Mensen met veel vermogen wil ik flink aanslaan: ik wil het kapitaal niet euthanaseren, maar beter verdelen.’

Thomas Piketty is dus geen verkapte marxist?

‘Nou ja zeg, dat soort beschuldigingen kunnen alleen maar komen van mensen die mijn boek niet hebben gelezen. Ik weet zeker dat Baverez nog geen bladzijde heeft gelezen! Zelfs de Financial Times en The Economist zeggen dat soort dingen niet over me.’

In het ‘Europees Manifest’ dat Piketty schreef haalt hij snoeihard uit naar de huidige Europese Unie dat ‘pathetisch onmachtig is ten aanzien van de belangrijkste onderwerpen en stompzinnig bemoeizuchtig is met de niet-belangrijke onderwerpen’. Want Europa gaat hem aan het hart. ‘Logisch, ik ben een Europeaan en ik ben een betrokken burger. Dus het debat in Europa interesseert me meer dan het debat over de Amerikaanse samenleving.’

Dat zijn boek in de Verenigde Staten met jubel en klaroengeschal werd ontvangen, bevreemdt hem niet. ‘Daar bestaan grote zorgen over de oplopende ongelijkheid. In Europa gaat het debat veel meer over de toekomst van de verzorgingsstaat, de euro en de Europese schulden.’

Hij legt zijn bezwaren tegen Brussel uit: ‘We hebben nu een eurozone. De 18 deelnemende landen hebben één gemeenschappelijke munt. Maar die 18 landen hebben 18 aparte staatsschulden en die 18 landen hebben 18 aparte belastingstelsels. Dat werkt niet, dat brengt ons in problemen. Over die schuld bijvoorbeeld wordt nu onderhandeld tussen de Europese Commissie en de lidstaten. Maar dat is een complete mislukking! De belastingen: die 18 landen concurreren nu onderling om zoveel mogelijk investeringen aan te trekken. Dat is idioot! Multinationals kiezen het land met de laagste belastingen en worden daar dan nog lager aangeslagen dan het midden- en kleinbedrijf! Een van de belangrijkste redenen voor de werkloosheid in Europa is die fiscale concurrentie. De lasten op consumptie en arbeid worden verhoogd terwijl de lasten voor die multinationals worden verlaagd.’

Sommigen maken die analyse en worden daarna euroscepticus, willen de euro afschaffen of uit de Europese Unie stappen. Anderen zeggen dat er nou eenmaal Europese verdragen en afspraken bestaan waar we ons aan moeten houden. Wat is uw antwoord?

‘We hebben juist een krachtig politiek bestuur nodig in Europa! Het is zo triest: de inwoners van Europa zijn ontzettend wantrouwend tegenover Europa. En dan reageren politici door te zeggen dat er niks veranderd kan worden. Dat is toch bizar? Alsof het onmogelijk is om iets te verbeteren! Dat maakt me echt boos. Ik vind dat er een veel sterker en democratischer bestuur moet komen voor de eurozone. Concreet: een parlement voor de eurozone met daarin vertegenwoordigers van de nationale parlementen. Die moeten gaan beslissen over gemeenschappelijke belastingen en gemeenschappelijke schulden.’

Bij de aanstaande verkiezingen zou wel eens 60 procent van de kiezers thuis kunnen blijven, en toch zijn er nauwelijks kandidaten die proberen de achterdocht en de scepsis weg te nemen. Waarom?

‘Er is een generatie aan de macht in Europa die vooral blijft denken dat Europa goed is geweest voor de vrede. Als je zo iemand als Barroso hoort praten, de voorzitter van de Commissie, die zegt: “Europa heeft Spanje en Portugal de democratie gebracht. Dat is toch goed?” Ja, dat is goed, mijnheer Barroso, maar het is niet genoeg. Mijn generatie, die van na de val van De Muur, die denkt: mooi dat er vrede is, goed dat er democratie is, maar nu moeten we verder. Na de jaren zeventig en tachtig, na de tijd van stagflatie, dachten mensen dat een gemeenschappelijke munt zou volstaan. Verder was geen integratie nodig. Nou, sinds de crisis van 2007-2008 weten we dat een Europese Centrale Bank óók een rol kan spelen: een economie redden die op instorten staat, bijvoorbeeld. Zo leren mensen bij elke crisis weer wat bij.’

In zijn manifest schrijft hij dat landen met het opgeven van hun nationale munten óók een belangrijk economisch wapen hebben weggegeven: de mogelijkheid om hun munt te devalueren, ‘zonder dat daarvoor nieuwe economische, sociale, fiscale of budgettaire wapens in de plaats kwamen’.

‘Daarom moeten we nu een volgende stap zetten: naar een gemeenschappelijk Europees fiscaal beleid, bijvoorbeeld,’ zegt Piketty. ‘Weet je, aan onze economische fundamenten in Europa mankeert helemaal niet zo veel. Er is nog nooit zoveel rijkdom geweest. We laten onze kinderen meer na dan we de laatste honderd jaar hebben gehad. Het zijn de Europese instellingen die niet meer functioneren. De machinerie werkt niet meer. Een gemeenschappelijke munt zonder gemeenschappelijk budget en zonder gemeenschappelijke belastingen: we hadden het niet slechter kunnen kiezen. Het is werkelijk waar: we hebben in Europa het slechtste systeem op poten gezet dat je maar kunt bedenken.’

Bladwijzer

Online bron

Manifest

Naar een sociaal Europa

Thomas Piketty schreef een manifest over de euro dat inmiddels door ruim tweeduizend collega-wetenschappers is ondertekend. In het stuk pleit Piketty voor een sterkere politieke en budgettaire unie voor de Eurozone. In drie concrete voorstellen laat hij zien hoe Europa minder slaaf kan worden van het kapitalisme en zelf weer de teugels in handen kan krijgen om de weg in te slaan naar een sociaal en democratisch Europa.

Eerder verscheen het manifest onder meer in Die Zeit en Le Monde. U vindt het ook, in Nederlandse vertaling, op onze website.

Ga naar VN.nl/piketty

Nee