Veilig zonnen, kan het?
Op vakantie op Tenerife zag ik er voor het eerst eentje in het echt. Een leren tas. Ze zal niet ouder zijn geweest dan dertig, maar haar met notenolie besmeerde vel rimpelde al over haar bikinitanga. Te hard gebakken en volledig uitgedroogd: een vrouw met tanorexia. Toen ik op een ochtend terugkwam van het stappen, de zon kwam net op, zag ik haar een zonnebedje aan het zwembad claimen door er alvast haar badlaken op te leggen. Na twee weken fulltime zonnen had ze de kleur van een hardhouten vloer.
Wanneer zonnen een obsessie wordt, vallen er slachtoffers. Vorig jaar overleden in Nederland achthonderd mensen aan de gevolgen van een melanoom: een verdubbeling ten opzichte van tien jaar geleden. Eeuwig zonde, want de zon kan, mits verstandig ingezet, juist bescherming bieden tegen allerlei ziektes. Een regelmatige inname van door de zon aangemaakte vitamine D verkleint het risico op depressie, versterkt het immuunsysteem en kan zelfs darmkanker voorkomen. Elke arts zweert bij zijn afstuderen de eed van Hippocrates, de Griekse arts die de zon bij uitstek zag als wondermiddel. Maar de bruiningsexcessen nemen toe, huidkanker grijpt om zich heen, en de zon is eng geworden.
Om te bepalen hoe lang je, zonder de huid te beschadigen, in de zon kan, is een rekenmodel bedacht. Bepaal je huidtype met een onlinetest, de uitkomst kan uiteenlopen van huidtype 1: rossig en verbrandt vrijwel direct, tot huidtype 6: negroïde. Aan elk huidtype hangt een zonnecijfer: de uv-index. Voor iemand met huidtype 2 is dat cijfer bijvoorbeeld 100, voor iemand met huidtype 3 is dat 200, enzovoorts. Dat zonnecijfer moet je delen door de zonnekracht buiten, en het getal dat daaruit komt, is het aantal minuten dat je met dat specifieke huidtype zonder bescherming in de zon mag. Een huidtype 2 mag met zonnekracht 5 dus 20 minuten in de zon.
Maar dit systeem is niet onfeilbaar: hoe goed iemand tegen de zon kan, is daarnaast afhankelijk van een hele lijst factoren. Hoe hoog staat de zon? Heb je al een kleurtje opgedaan? Waar ben je? Op een terras in de stad wordt de zon minder hard weerkaatst dan ergens nabij het water. Het is, kortom, onmogelijk om één richtlijn voor verstandig zonnen op te stellen. Voor wie niet rood of ziek wil worden, is er eigenlijk maar één gouden regel: leg je neer bij je huidtype: donkerbruin willen worden met type 1 of 2 is een zinloze ambitie.
Dubbel bakken
Een groot misverstand is dat de straling van een zonnebank tientallen keren sterker zou zijn dan die van de echte zon. Tamar Nijsten is hoogleraar dermatologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie. ‘Zonlicht bestaat uit een heel spectrum aan stralen, maar onder de zonnebank is alles behalve het voor het bruinen nuttige uv-a eruit gefilterd. Dat maakt dat de straling sneller en dieper doordringt in je huid, maar dat hoeft niet meteen schadelijk te zijn. Ik ben niet op een kruistocht tegen de zonnebank: als je het druk hebt op je werk en je kunt niet buiten in de zon gaan liggen, ga dan lekker een keertje onder de lampen. Maar dan echt als vervanging van de buitenzon, en niet als extraatje. Dubbel bakken is gevaarlijk. In de praktijk zijn het vaak die mensen die onder de zonnebank gaan, die in de zomer ook dagenlang op het strand gaan liggen braden.’
Nijsten erkent de heilzame werking van vitamine D, maar zal nooit een patiënt naar de zonnebank sturen. ‘Gaan zonnebanken onder het mom van “ik heb een vitamine D-tekort” is klets. Drie keer per week een kwartier in de buitenzon met handen en gezicht, is ruim voldoende om je vitamine D-gehalte op peil te houden. En anders ga je naar de apotheek voor supplementen, die kosten niks. Allochtone vrouwen die zich van top tot teen bedekken, dát zijn risicopatiënten, maar de meeste Nederlanders kunnen prima toe met de zon die ze in hun dagelijks leven krijgen. Onder de zonnebank gaan, is vooral goed voor de psychische gezondheid; door de uv-a-straling die je krijgt komen dezelfde endorfines vrij als wanneer je gaat hardlopen: je wordt er gelukkig van. Het is nooit nódig om eronder te gaan.’
Miljardenmarkt
Blanke Nederlanders zijn graag bruin. Bruin staat voor welvaart, voor schoonheid, voor gezondheid. Bruine benen staan mooier onder een rokje, tanden lijken witter in een bruin gezicht, puistjes en andere onzuiverheden verdwijnen door de zon. Maar de behoefte aan een gebronsde huid gaat verder dan pure ijdelheid. De Amerikaan Alexander Edmonds is universitair docent antropologie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij houdt zich bezig met de geschiedenis en ontwikkeling van schoonheidsidealen in de westerse maatschappij. ‘Ooit was bruin zijn iets dat je juist níet wilde. De enige mensen die bruin waren, waren de arbeiders uit de lagere klassen die buiten in de zon hadden gewerkt. En waarom zou je daarmee geassocieerd willen worden? De omslag naar het nieuwe ideaal kwam zo ongeveer na de Tweede Wereldoorlog. De welvaart nam na lange tijd weer toe in veel delen van de westerse wereld, en mensen ambieerden een andere levensstijl dan voorheen: eentje van gezondheid en sport. Ze kregen meer vrije tijd en activiteiten in de buitenlucht werden een groter onderdeel van het dagelijks leven. Een bruine kleur werd het kenmerk van welvaart. Dat ideaal is sinds die tijd altijd blijven gelden, hoewel bruin zijn tegenwoordig absoluut niet meer hoeft te betekenen dat je geld hebt. Iedereen kan voor een paar centen een tube zelfbruiner kopen.’
Het verlangen om bruin te worden, gecombineerd met de angst om ziek te worden, heeft in de afgelopen tien jaar geleid tot het ontstaan van een nieuwe miljardenmarkt: bruinen zonder zon. Wat begon met bodylotions met een kleurtje, is geëvolueerd tot een complete industrie van spraytanning, duizenden soorten crèmes, speciale bruiningsdrankjes en caroteenpillen. Toch betekent geen van deze methodes tot nu toe serieuze concurrentie voor de zonnebankmarkt, die in Nederland nog elk jaar met drie tot vijf procent groeit. Aan spray tanning en gekleurde lotions kleven weliswaar minder gezondheidsrisico’s dan aan zonnen via uv-straling; in de praktijk zijn deze oplossingen vaak niet ideaal. Ze zijn in verhouding tot zonnebanken duurder, en de minder goede sprays en lotions geven af op kleding en beddengoed. Daarnaast behoeft een spraytan, waarbij een bruiningsvloeistof op de huid wordt gespoten, veel meer onderhoud dan een bezoekje aan de zonnebank: van tevoren scrubben, naderhand niet douchen met zeep of shampoo, na de behandeling ruimzittende kleding dragen, transpiratie voorkomen…
Melanotan spuiten
Eén van de meer obscure trends op bruingebied is de nieuwe superdrug melanotan. Dit te injecteren middel zou je bruin, slank, en seksueel onverzadigbaar maken. Het middel wordt op dit moment nog getest in Amerika en is nergens ter wereld legaal verkrijgbaar. Vorig jaar stierf een Britse vrouw een paar dagen nadat ze zichzelf met op internet aangeschafte melanotan had geïnjecteerd. Een andere Brit, het bruinverslaafde blootmodel Aaliyah Johnson, mocht niet meer onder de zonnebank omdat ze van het vele bruinen huidkanker had gekregen. Ook zij besloot melanotan te spuiten, en stortte twee dagen later ineens in elkaar. Ze overleefde het maar net.
Hoewel het middel in het met bruinen geobsedeerde Engeland in rap tempo terrein wint, voorziet Olivier de Hon van de Dopingautoriteit in Nederland geen trend. ‘Er is in ons land wel een markt voor, maar die is marginaal. Gebruikers van melanotan zijn van hetzelfde soort fitnessvolk dat ook anabolen en spierversterkers gebruikt. Het is niet zomaar iets. Je moet jezelf ermee injecteren. Daar ligt voor veel mensen toch wel de grens.’ Omdat de markt zo klein is, is er op dit moment geen actief onderzoek naar het middel in Nederland; in de standaardenquêtes van de Dopingautoriteit wordt het middel niet eens vermeld. Over de ernstige gevallen in Engeland kan De Hon kort zijn: ‘Het zou best kunnen dat die meisjes zijn gestorven door die injectie, maar kom er maar eens achter wat daar precies in heeft gezeten. We hebben onlangs een half jaar lang door de politie onderschepte middelen getest, en daaruit bleek dat meer dan de helft van alle online aangeschafte verboden middelen onzuiver was en vol andere troep zat. Nooit gebruiken.’
Een gebruinde huid blijft het ideaal in ons pigmentarme land. Gebronsde konen zijn al lang geen teken van welvaart meer: zonnen is gemeengoed geworden. En wie er een beetje bij nadenkt, kan prima bruin én gezond zijn. Toch vreest dermatoloog Nijsten dat het nog even zal duren voordat het merendeel van de Nederlanders echt verstandig omgaat met de zon. ‘Het kennisniveau over de zon en haar effect neemt toe, maar ons gedrag verandert vooralsnog niet. Zolang we blijven denken dat bruin zijn sexy is, hebben we met zijn allen een probleem. Maar ik heb goede hoop dat het op den duur gaat veranderen: roken is ook niet meer zo maatschappelijk geaccepteerd als het een halve eeuw geleden was.’
Op de allerlaatste dag van mijn vakantie in Tenerife zat het voltallige reisgezelschap met de koffers te wachten op de parkeerplaats van het hotel. Zacht gesnik naast me. Leren tas was gaan vervellen. Haar obsessief opgebouwde kleur liet los en maakte plaats voor lichtroze vlekken.

Vera Mulder

De bruine blanke

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips