<div class="wpg-element paragraph">
<h3>De eigen weg naar buiten</h3>
<p><b>Wat een afstand hebben kunstenaars uit Leipzig sinds de val van de Muur afgelegd. Tekst van de speech door Cees Nooteboom bij de opening van de tentoonstelling over de Neue Leipziger Schule in het Cobra Museum te Amstelveen.</b></p>
<p>18-10-2008<br />
Door Cees Nooteboom</p>
<p>Het was nog de tijd van de DDR. Ik woonde in Berlijn en maakte een korte reis met de Nederlandse ambassadeur naar Leipzig, in wat wij toen Oost-Duitsland noemden. De bedoeling was een ontmoeting met studenten Nederlands. Voor ik ze zou toespreken, zei de vrouwelijke hoogleraar, die na de Wende zelfmoord pleegde, dat ik geen vragen moest verwachten, omdat, zoals zij het uitdrukte, de studenten dat daar niet gewend waren, ook al omdat men zich niet graag bloot wilde geven.</p>
<p>Dat lijkt twintig jaar later heel vreemd, maar zo was het. Ondanks dat kwam het na afloop in een prachtig oud café toch tot een gesprek, de studenten hadden veel gelezen, waren behoorlijk op de hoogte van onze literatuur, en toen ik later, na de Wende, ooit weer op dezelfde plek terugkwam, was het klimaat al anders geworden.</p>
<p>Waarom vertel ik dit? Om iets van de sfeer te schetsen die toen heerste, en die men zich nu nauwelijks meer kan voorstellen. Het is al geschiedenis geworden, je kunt er over lezen,<br />
maar je kunt het niet meer voelen, net zo min als je het gevoel van dreiging nog kunt voelen dat je had als je door de controle moest bij Checkpoint Charlie of in Bahnhof Friedrichstrasse, en je je het leven probeerde voor te stellen van de mensen die daar woonden, en die er, zoals je dat dan stelde, niet uit konden, tenzij ze, als schrijver of als schilder, zulke goede banden met het regime hadden dat men er op vertrouwde dat de betreffende wel terug zou komen.</p>
<p>Geschiedenis, voorbij, twintig jaar geleden, de leeftijd van een volwassene die het al niet meer heeft meegemaakt, eigenlijk een beetje gênant om het er nog over te hebben. De leraren van de schilders en fotografen die hier worden tentoongesteld, leefden in dat sys­teem, sommigen waren er zelfs ideologisch mee verweven. Ik herinner me dat ik de grote taferelen over de boerenopstand van Werner Tübke zag, met Arno Rink en Bernhard Heisig een van de groten uit die tijd, leermeesters, nog steeds, van veel van de jongeren van wie hier schilderijen hangen, en die zelf weer de leermeesters van de nog jongeren geworden zijn.</p>
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/8e045791-b508-4bc0-aac8-3825a0fd4cb9_Lehner1.jpg" alt="&lt;i&gt;Tobias Lehner, Ohne Titel 2007&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Tobias Lehner, Ohne Titel 2007</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Ik vond die enorme fresco’s van Tübke vreemd maar toch ook indrukwekkend, het sloot niet aan op wat aan onze kant van het gordijn aan de orde was, maar veel was het wel, van een bovenmenselijke maat, er was ontzettend veel te zien, en geschilderd was het zeker. Het was kunst in dienst van een geschiedenisopvatting, en daardoor ook een kunst die zich per definitie afschermde van kunst die een andere ideologie of misschien wel helemaal geen ideologie diende – om dat woord dan nog een keer te gebruiken.</p>
<p>En wat zien we nu hier? Schilders, dat op de eerste plaats. Wat ze gemeen hebben, is hun Leipziger afkomst. Soms hadden ze dezelfde leraren aan het beroemde instituut waar ze hun opleiding kregen of waaraan ze, zoals Neo Rauch, nog steeds als leraar verbonden zijn. Wat ze niet gemeen hebben, is een stijl. In zoverre zou ik niet van een school durven spreken.</p>
<p>Het woord school duidt eerder op die gezamenlijke afkomst, want de stijl en de thematiek van het hier tentoongestelde zijn dermate heterogeen, dat het lijkt alsof de Leipziger Hochschule wel twintig verschillende uitgangen had, waardoor de leerlingen, schilders en fotografen, allemaal hun eigen weg naar buiten hebben gevonden. Mij hindert dat niet, want er is genoeg te zien. Ingehouden beschouwelijkheid, exuberant en plastisch schildersgenot, realistisch-documentaire maar ook maniëristisch-pompeuze en gedramatiseerde fotografie, en, zoals in het geval van de onderling zeer verschillende Rauch of Matthias Weischer een bijna baldadige fantasie van het ongerijmde die ver van het socialistisch realisme is afgedwaald maar de lessen van het schilderen als ambacht nergens verloochent, in tegendeel.</p>
<p><b>Een soort schavot</b><br />
Wat daarbij ook opvalt is dat ook binnen de oeuvres het werk nog behoorlijk kan verschillen.De krankzinnig overvolle ‘Innenräume’ van Weischer, met hun absurde logica en surreële suggesties, lijken op het eerste gezicht weinig van doen te hebben met de reclamefolderachtige nauwkeurigheid van zijn gouaches van automobielen, en de schilderijen van Rauch uit 1993 zouden wat mij betreft ook van een andere schilder kunnen zijn dan van de schilder van het ‘Kommen wir zum Nächsten’ uit 2005 van dezelfde Rauch. Dat laatste is het schilderij van één enkele schilder, maar het lijkt alsof er op het doek de dromen van verschillende mensen verbeeld worden, en zoals in elke droom geven die beelden raadsels op.</p>
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/bcc35cff-1cfe-4b3d-a5fc-76c331981630_53201.jpg" alt="&lt;i&gt;Neo Rauch, Kommen wir zum Nächsten 1993&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Neo Rauch, Kommen wir zum Nächsten 1993</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Wat doet, in een zo te zien toch tamelijk eigentijdse wereld, die droevig en strak naar beneden kijkende jongeman in het klassieke kostuum van de Duitse romantiek? Hij zit anachronistisch in een plastic tuinstoel, en op de hoogte waar kuitbroek en zijden kous in elkaar zouden moeten overgaan kolkt een soort onaangename zwarte oliestroom of walm.</p>
<p>De rechterhand van de jongeman zit in een grote, modern uitziende aktentas die naast hem op de grond staat, zijn linkerhand rust op enkele papieren naast een dikke, niet brandende kaars op het tomaatkleurige en licht glanzende tafelkleed dat ook van plastic of linoleum zou kunnen zijn. Een vrouw staat met twee vuisten geleund op diezelfde tafel en kijkt naar de jonge man die haar niet opmerkt.</p>
<p>Daarnaast een handwerksman met bevlekte voorschoot die met een touw rond zijn polsen geboeid is. De twee andere handwerkslieden staan met grote balken op een soort schavot dat versierd is met groene guirlandes, en waarop iets staat dat met gemak een guillotine zou kunnen zijn, maar het waarschijnlijk niet is.</p>
<p>Ben ik er dan? Nee, nog lang niet. Twee huizen, bomen daarachter, een blauwe lucht met wat lichte wolken en misschien wel een vlucht vogels, allemaal tot uw dienst, maar dan ook iets wat veel minder makkelijk te beschrijven is, vetachtige, glanzende stolsels of groeisels die geen naam of misschien ook geen functie hebben, maar waarvan de dreiging van het onbekende uitgaat omdat ze zo los van alles en autonoom tussen de ongerijmde, maar herkenbare beelden aanwezig zijn.</p>
<p>Een zelfde rol speelt een eigenaardig en kapot zeegroen voorwerp links op de voorgrond waarvan de functie onduidelijk is, evenmin als die van de vettige, gifgroene kwak van onbekende herkomst die op de tafel ligt.</p>
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/fc91bedb-b1b8-4542-a978-f812e5bb478d_9_ES-Bunker-Schroter1.jpg" alt="&lt;i&gt;Erasmus Schröter, Bunker WB LXI&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Erasmus Schröter, Bunker WB LXI</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p><b>Groot zelfvertrouwen</b><br />
Als ik hier wat uitvoerig – en tegelijkertijd nog lang niet uitvoerig genoeg geweest ben, is dat omdat dit schilderij, en dat heeft het gemeen met een aantal andere, ook al weer totaal verschillende schilderijen op deze tentoonstelling, iets uitdrukt van de afstand die afgelegd is. Waar hun meesters gebonden waren of zich verbonden voelden met een ideologie die onverklaarbaarheid als een persoonlijke luxe beschouwd zou hebben, is die doctrine hier ingeruild voor de extase, de chaos, de problematiek van de vrijheid die ieder voor zich op een andere manier oplost.</p>
<p>Dan kan er een bunker gefotografeerd worden in een ondergangslicht dat niet uit de natuur zelf voortkomt, zoals in de maniëristische fotografie van Erasmus Schröter, die even ver van Rauch verwijderd lijkt als de fijnzinnige Netzwerkprobleme van Henriette Grahnert, of de ijle traditioneel geschilderde symboliek van Christian Brandel. Wat voor ideologische gevechten en problemen er in Leipzig in de laatste dertig jaar uitgevochten zijn, daarnaar kan men als buitenstaander slechts raden, de reikwijdte heb ik hier alleen maar aan kunnen duiden.</p>
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/26b818ca-1c7a-4a5d-a7e9-2cbaeddc2c4e_Grahnert1.jpg" alt="&lt;i&gt;Henriette Grahnert, Netzwerkproblem 2007&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Henriette Grahnert, Netzwerkproblem 2007</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>De directeur van het Museum der bildenden Künste Leipzig, Hans-Werner Schmidt, vertelt er iets over bij de inleiding van het boek dat ik over de verzameling Essl heb gelezen. Op een dag in 2000 krijgt hij een uitnodiging om naar een tentoonstelling te komen kijken van een groep die zich LIGA noemde. Zonder zich er veel bij voor te stellen ging hij er heen, eigenlijk, zoals hij vertelt, om er even uit te zijn.</p>
<p>Die middag, dat heeft hij ook verteld, zal hij niet gauw meer vergeten. Wat hij daar aantrof waren met groot zelfvertrouwen geschilderde doeken van een totaal andere allure dan hij verwacht had. Wat hem vooral opviel, was het verschil met de periode van vlak na de val van de Muur. Daar nog late echo’s van Cobra en Beuys, maar ook, zoals hij het uitdrukt, herinneringen aan een ‘veristische en laat expressionistische kunst’, somber van aard, donker van kleur. LIGA was licht, fabuleerde, richtte zich op de stad en zeer intensief ook op haar architectuur, en had in zekere zin afscheid genomen van de leraren aan de Hochschule für Grafik und Buchkunst.</p>
</div>
<div class="figure--right">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/7f5b6271-862e-4ec4-9319-0f9e305e9882_puder1.jpg" alt="&lt;i&gt;Ulf Puder, Vorgarten 2007&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Ulf Puder, Vorgarten 2007</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Drie jaar later organiseert Schmidt in zijn eigen museum een nieuwe tentoonstelling, sieben mal malerei. De rest is geschiedenis, want die avond was de internationale galeristenwereld aan komen vliegen, het fenomeen van de Neue Leipziger Schule was geboren, en om het verhaal kort te maken omdat het anders hier veel te lang wordt – bij de roep van een nieuwe Schule hoort ook een geniale verzamelaar en die vonden de kunstenaars in de persoon van Karlheinz Essl.</p>
<p>Essl is iemand uit de bouwwereld, maar ook een bezeten collectioneur, die geprobeerd heeft een museum in Wenen voor zijn verzameling te interesseren toen de schilders nog niet de roem hadden bereikt waar ze nu van genieten of onder gebukt gaan, dat komt alletwee voor.</p>
</div>
<div class="figure--left">
<figure id="post-102111 media-102111" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2008/10/d1c30886-7bb2-40ae-8212-8bad4967668d_Hoch1.jpg" alt="&lt;i&gt;Matthias Hoch&lt;/i&gt;" /><figcaption><i>Matthias Hoch</i></figcaption></figure>
</div>
<div class="wpg-element paragraph">
<p>Wenen weigerde – niet iedereen ziet altijd op tijd het licht – en dus heeft Essl zijn eigen museum maar gebouwd in Klosterneuburg, tien kilometer van de hoofdstad, en onder andere uit deze verzameling en uit die van galeristen uit Leipzig heeft het Cobra Museum voor deze tentoonstelling mogen putten, en dat levert een blik op naar een wereld die nog niet zo lang geleden voor ons gesloten was, en die nu nieuwe namen heeft voortgebracht die ook hier snel een begrip zullen worden – als ze het al niet zijn – zoals Tim Eitel, Tobias Lehner, het wilde wonderkind Sebastian Gögel en de fotograaf Matthias Hoch van wie er twee sublieme Amsterdamse architecturale foto’s hangen, die een wonderlijk pendant vormen tot de al even mensloze en lichtende architectuurschilderijen van Ulf Puder.</p>
<p>Door de perfecte manier van hangen in de heldere open ruimten van het Cobra Museum wordt wat misschien niet essentieel bij elkaar hoort naar elkaar toegetrokken, en het effect is, wat het moet zijn, een verrassing uit Leipzig.</p>
<p><i>Neue Leipziger Schule, van 4 oktober 2008 t/m 11 januari 2009 te zien in het Cobra Museum voor Moderne Kunst, Amstelveen</i></p>
</div>


Cees Nooteboom

Cees Nooteboom over de Neue Leipziger Schule

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips