Betekent het opduiken van steeds meer rechtse en extreem-rechtse partijen in Europa dat de open samenleving op zijn eind loopt? Daarover discussieerden Niall Ferguson en Fareed Zakaria.
Niemand bedenkt lichtvaardig een boektitel waarin het einde van iets wordt aangekondigd. Als hij niet het echte einde aankondigt, dan toch in ieder geval dat de kans groot is dat het einde in zicht is. Het is vaak een waarschuwing, of een combinatie van waarschuwing in het licht van laatste stuiptrekkingen. Het einde van de geschiedenis van Francis Fukuyama bleek geen einde. Het einde van de ideologie van Daniel Bell was voorspellend en kwam deels uit. Over Het einde van de kritiek kan men het niet eens worden. Ook niet over Het einde van de roman, Het einde van het kapitalisme en Het einde van de traditie. Het is in ieder geval de bedoeling dat je op het puntje van je stoel gaat zitten en het aanhangig gemaakte eindelijk serieus onder ogen ziet. Het is ten slotte een kwestie van leven of dood.
The End of the Liberal Order is de titel van een dun boekje (77 p.), maar dat wil niet zeggen dat het om een kleinigheid gaat. De vraag is: loopt de open samenleving die in een groot deel van de wereld is gerealiseerd niet op zijn eind? Allerlei rechtse en extreem-rechtse stromingen, bewegingen en politieke partijen, zoals Front National, Alternatieve für Deutschland, Partij voor de vrijheid, UK Independence Party, Forum voor Democratie, Freitheitliche Partei Österreich, Lega Nord, Forza Italia, willen de natiestaat in stringente gedaante terug zodat het vrij verkeer wordt belemmerd en de illegale emigratie met echte grenzen wordt ingedamd. De Europese Unie moet dit vrije verkeer drastisch inkrimpen. De globalisering moet teruggedrongen worden, want die is alleen maar goed voor de multinationals en gaat in het Westen ten koste van de banen. En Europa moet zich weer van zijn eigen cultuur en waarden bewust worden. Daarin is geen of weinig plaats voor de Islam. Er is een sterke behoefte aan nieuwe grenzen en autoriteit.
De vraag of de open samenleving (‘the liberal international order’) op zijn eind loopt is het onderwerp van het twintigste Munk Debate dat in april van dit jaar werd gehouden in Toronto, Canada, tussen Niall Ferguson en Fareed Zakaria, twee Amerikaanse aan elkaar gewaagde publieke intellectuelen. Ferguson is historicus aan Harvard en Zakaria is het ‘vlaggenschip’ van CNN als het gaat om grote internationale politieke onderwerpen die hij op zondagochtend behandelt in Fareed Zakaria GPS (Global Public Square). Ferguson publiceerde deze maand zijn boek The Square and the Tower over het fenomeen van de al dan niet geheime netwerken met politieke invloed, van de Jezuïeten, de Bilderberg Conferentie tot en met Al-Qaida en IS. Hij is de echtgenoot van Ayaan Hirshi Ali. Zakaria was hoofdredacteur van Newsweek International. Hij is de schrijver  van The Future of Freedom waarin hij op de vraag of democratie vóór vrijheid komt nadrukkelijk de vrijheid voorrang geeft. Had de democratie het primaat gehad, dan zou de democratie, in een zwart scenario, de vrijheid met een meerderheid van stemmen om zeep kunnen helpen.
Het gaat in dit debat om iets veelomvattends: ‘the liberal international order’, het makkelijkst te vertalen als de open samenleving van vrij verkeer van personen, arbeid, goederen, communicatie, kennis en geld. Zakaria vat het samen in een vast politiek-cultureel rijtje: ‘pluralisme, diversiteit, tolerantie, liberalisme en bescherming van de vrijheid.’ Die open samenleving is de laatste zeventig jaar ontstaan.  We zijn hem bijna vanzelfsprekend gaan vinden, maar Zakaria wil dat we het als iets heel bijzonders blijven zien: die openheid heeft geleid tot zeventig jaar vrede in Europa. Daar heeft de veel geplaagde Europese Unie voor gezorgd. Ondanks het gepraat over de bureaucratie binnen de Unie is die vrede volgens Zakaria een ‘buitengewone prestatie van politieke- en economische samenwerking en een model is voor alle landen in de wereld.’
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/vaAOUu10Ie4?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
Volgens Niall Ferguson heeft deze open samenleving zijn langste tijd gehad: de voordelen ervan zouden in nadelen zijn veranderd. Het vrij verkeer van arbeid betekende tot deze maand dat goedkope Poolse werknemers de banen konden bezetten van autochtone arbeiders. De open Europese grenzen hebben ervoor gezorgd dat illegale emigranten bij duizenden tegelijk Europa binnen komen. De ‘excessive globalization’ is volgens Ferguson vooral ten goede gekomen van de ‘top 20 percent’ en niet aan de laagstbetaalden. Het verklaart de enorm toegenomen rijkdom van wie al rijk was en de kloof die tussen arm en rijk is ontstaan, beschreven door Thomas Piketty. Het is volgens Ferguson China dat als enige met de voordelen van de globalisering aan de haal is gegaan, ten koste van andere landen. Geen wonder dat Xi Jinping in Davos in januari de lof van de open samenleving zong (voor mondialisering en tegen protectionisme), maar hij veranderde niets aan het totalitaire karakter van China zelf.
<q class="pull-left">Volgens Niall Ferguson heeft deze open samenleving zijn langste tijd gehad: de voordelen ervan zouden in nadelen zijn veranderd.</q>
Fareed Zakaria moet ook niets van excessieve globalisering hebben, maar wijst er op dat de globalisering tientallen landen uit de armoede heeft getild. Daar is een begin gemaakt met een eigen economische ontwikkeling. En ‘China will civilize’ onder invloed van de contacten, de samenwerking en gemeenschappelijke belangen.
De altijd zo zelfverzekerde Ferguson heeft weinig steekhoudende argumenten voor het einde van de open samenleving. Hij onderschat het zelfcorrigerende vermogen ervan. De Europese Unie heeft aan het vrije verkeer van arbeid nu de voorwaarde gesteld van gelijke beloning. Ferguson gelooft niet in de modernisering van de islam, niet in de Chinezen die zich geleidelijk aanpassen. Hij schildert Zakaria af als een optimist. Zelf is hij een conservatieve pessimist die sceptisch staat tegenover alle internationale instituties, de Verenigde Naties  (omdat ze de burgeroorlog in Syrië niet heeft kunnen oplossen), de World Trade Organization (die verkeerde handelsovereenkomsten sluit), het Internationaal Monetair Fonds (dat de financiële crises niet in de hand had). Alles wat niet goed is beschouwt Ferguson meteen als een symptoom van een neergaande trend. Gaat het niet goed, dan is dat de schuld van de Mexicanen, de Moslims en de Chinezen. De Chinezen zouden over de rug van de Amerikanen welvarender zijn geworden, alsof China daar op een miraculeuze manier niet zelf het grootste aandeel in heeft gehad.
Zakaria is de eerste om toe te geven dat de wereld permanent conflictueus, roofzuchtig en vol agressieve concurrentie is, maar dat wil niet zeggen dat er geen vooruitgang is geboekt. In de open samenleving wordt permanent  onderhandeld (in plaats van oorlog gevoerd). Dat eindeloos onderhandelen heeft er voor gezorgd dat Columbia uiteindelijk een overeenkomst met de Farc heeft gesloten. De helft van de wereld, de wereld van de ‘liberal order’, is daarmee zonder oorlog. Op Ferguson maakt dit geopolitieke denken het geen indruk. Dat de internationale gemeenschap de burgeroorlog in Syrië niet tot staan heeft kunnen brengen is voor hem genoeg reden om te zeggen dat de ‘liberal order’ steeds meer een ‘illiberal inter-elitist international disorder’ aan het worden is. Ferguson is er ook als de kippen bij om te zeggen dat het nu helemaal niet goed gaat in Venezuela, wat alleen maar Zakaria’s inzicht bevestigt dat we niet in een perfecte wereld leven en er altijd iets aan de hand zal zijn.
<q class="pull-left">Zakaria is de eerste om toe te geven dat de wereld permanent conflictueus, roofzuchtig en vol agressieve concurrentie is, maar dat wil niet zeggen dat er geen vooruitgang is geboekt.</q>
Wat niet wil zeggen dat Ferguson niet sterk staat wanneer hij zegt dat de globalisering voor een onevenredig deel ten goede is gekomen aan de 1 procent superrijke en aan de 20 procent rijkste mensen. En dat de midden- en arbeidersklasse dat moeten bezuren. Vandaar, zegt Ferguson, het populisme van links en rechts. Volgens Zakaria buigt de morele boog van het universum desondanks langzaam, maar onmiskenbaar in de richting van een steeds rechtvaardiger wereld.
Ferguson zegt allergisch te zijn voor die morele boog, en bij de liberal order en de open samenleving veel eerder te denken aan het lopen langs een cliff, een steile rotswand. Ferguson is een fatalist: we weten niet wanneer de volgende afgrond op ons afkomt, zegt hij, maar de geschiedenis heeft geleerd dat we er in zullen vallen, denk maar aan 1914.
De drieduizend toehoorders van het debat in Toronto mochten aan het eind zeggen met wie ze het eens waren. 71% koos voor Fareed Zakaria: voor hen is de open samenleving allesbehalve aan zijn eind, ook al vraagt hij om intensief onderhoud.
<iframe width="500" height="281" src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/fWncSF1IWXk?feature=oembed" frameborder="0" allowfullscreen></iframe>
<div class="info-box">
<a href="https://www.vn.nl/product/the-end-of-the-liberal-order/" target="_blank">The End of the Liberal Order?</a>, door Niall Ferguson, Fareed Zakaria en debatleider Rudyard Griffiths is uitgegeven door One World Publications, Londen.     
</div>