Cees Nooteboom
Huwelijk met een hoed
In een klein dorp in Zuid-Frankrijk is een Fransman van achtenzestig getrouwd met een vrouw die geen leeftijd meer heeft omdat ze dood is. Ze hadden twintig jaar samengeleefd en wilden trouwen, maar ze werd ziek en stierf. Bij het huwelijk met de dode vrouw, waar de Franse president toestemming voor had gegeven, bracht de man de hoed van de dode mee. In De Golem van Meyrink heeft de held de gedachten van degene wiens hoed hij draagt. Wat dacht de hoed van de vrouw op haar huwelijksdag? Er waren tientallen gasten. Heeft de hoed hen herkend? En wat zei de hoed tegen de man, nadat ze weer met zijn tweeën alleen thuis waren?
Poseidon 1
Op een reliëf uit de vijfde eeuw voor de Christus die jou verdrongen heeft, maar die wij gebruiken om de oneindige tijd in tweeën te splijten, staan de twaalf Olympische goden in een lange rij. Ze hebben hun attributen bij zich, maar waar ze heen gaan is niet duidelijk. Apollo, Artemis, Zeus, Athene. Dan kom jij. Jij bent de eerste die omkijkt, maar de nog zo jonge Hera achter je heeft haar ogen gesloten en kijkt niet terug. Waar keek je naar? Je hebt je linkerhand op de rechterzij, je houdt je drietand, dat merkwaardige wapen waaraan we je altijd herkennen, losjes vast. Je gebruikte hem om te vissen, alle vis was van jou. Jullie staan allemaal nog dwars, Assyrisch, Babylonisch, zo zien jullie eruit, alsof jullie lichamen de steen nog niet los konden laten. Dat was toen wij jullie nog niet los konden laten. Waarom heb ik jou gekozen? Omdat ik een deel van het jaar aan jouw zee woon? Omdat ik, voor ik aan het begin van de herfst vertrek, altijd op dezelfde plek vanaf de rotsen ga zwemmen, ook al stormt of regent het? Ik doe het om te vragen of ik volgend jaar weer terug mag komen, maar aan wie moet ik dat vragen, behalve aan jou? Ik zocht al lang iemand om aan te schrijven, maar hoe schrijf je brieven aan een god? Het is heel eenvoudig, dat doe je niet, en je doet het toch. Met een omweg. Wat je schrijft laat je achter op het strand, op een rots bij de zee, en je hoopt dat hij het vindt. Het zullen de dingen zijn die ik lees, die ik zie, die ik denk. Die ik verzin, die ik me herinner, die me verbazen. Berichten uit de wereld, zoals die man die met een dode trouwde. Misschien vind je ze, misschien waaien ze weg. Ik heb ze geschreven omdat ik dacht dat je misschien nog iets van de wereld wilde weten. Wat er daarna gebeurt weet ik niet, dat weet ik nooit. Ik kan het hoogstens verzinnen. Om een antwoord was het nooit begonnen. Dat heb ik me altijd afgevraagd, hoe het was toen niemand meer tot jullie bad, niemand meer iets vroeg. Er moet ooit een laatste geweest zijn. Wie was het? Waar? Hebben jullie daarover gesproken? Wij kijken naar jullie beelden, maar daar zijn jullie niet. Waren jullie jaloers op de goden die na jullie kwamen? Lachen jullie nu zij ook alleen gelaten worden?
Kafka
Vandaag las ik een stuk van Kafka dat ik nog niet kende. Het draagt jouw naam, Poseidon.
Kafka is een werelddeel, je komt bij hem altijd op plaatsen waar je nog nooit geweest bent. Als we ervan uitgaan dat sommige literatuur tijdloos is, dan leef je dus nog, maar gelukkig ben je niet. Nog niet zag ik je in een stoet van goden lopen of ik moet het beeld al bijstellen, want voor dat soort dingen heb je dus helemaal geen tijd. Te druk. Volgens Kafka heb je de zee eigenlijk ook nooit gezien, hoogstens één keer, toen je met moeite de Olympus opgeklommen was. Daar lag de zee, diep beneden je, groot, grijs en bewegend. Dat laatste staat er niet, dat zeg ik. De berg op het eiland waar ik woon is niet zo hoog als de Olympus, maar één keer per jaar klim ik naar boven en zie de zee. Groot, grijs en bewegend, ik zei het al. Omdat je altijd onder de golven verkeert ken je het element dus eigenlijk niet waarover je heerst. Ik weet niet wat ik daarvan moet denken. Een vermoeide god onder water, zo ziet Kafka je. Onder een doorzichtig, bewegend plafond. Onrustig. Iemand die altijd zit te rekenen, die het beheer heeft over alle wateren. Je moet het blijven doen omdat ze niemand anders weten. Wie &#8216;ze&#8217; zijn zegt Kafka niet, maar daar is hij Kafka voor. Het beeld is treurig. Een oude man aan een tafel die alsmaar zit te werken. Diep onder water. Uit plichtsgevoel. Niks drietand, aan dat verhaal heb je eigenlijk een hekel. Over waternimfen, zeemeerminnen geen woord. Echt gevaren heb je trouwens ook nooit. Je wacht tot de wereld vergaat, dat schijn je te hebben gezegd. Vlak voor het einde, als je de boeken afsluit, ga je misschien nog een kleine rondvaart maken, zegt Kafka. Een rondvaart, ik weet niet wat ik moet doen om die gedachte weer kwijt te raken.
Ontmoeting
Twee jongens komen mij tegemoet op het smalle pad dat van de zee naar het dorp voert.
De ene is een puber, lang, ongevormd, alles aan zijn lichaam slingert. Daardoor lijkt de loop van de kleinere jongen achter hem veel bedachtzamer. Donker, zuidelijk, Romeins. Zijn leeftijd kan ik niet goed schatten, misschien negen of tien jaar, maar wat mij opvalt is de volkomen naar binnen gerichte blik. Natuurlijk kan ik niet weten wat hij daar ziet, maar door de geheimzinnigheid van die uiterste concentratie maak ik een val in de tijd. Hoe lang geleden is het dat ik zo oud was? Waarom heb ik het gevoel dat ik iets herken? Was degene die ik nu ben, vijfenzestig jaar later, al aanwezig in het kind dat ik me niet herinner? Dat raadsel houd ik verder de hele dag bij me. Bestaat dat, een ander als spiegel waarin je leeftijd vervliegt? Waarom denk ik dat ik mezelf heb ontmoet? En als dat niet zo is, wie heb ik dan ontmoet die ik nooit zal kennen?
Asclepias
Op 14 November 1827 schrijft de hertogin van Duras aan Chateaubriand: &#8216;Mijn vorige leven is zo ver van mijn tegenwoordige leven verwijderd, dat ik het gevoel heb dat ik memoires lees, of naar een schouwspel kijk.&#8217; Twee maanden later sterft ze in Nice. Zij las zonder te lezen de memoires van haar eigen leven die hij in zijn memoires heeft opgeschreven. Ik lees dus een verdubbeling van herinneringen. Niets om je over te verbazen. Twee adellijke personen die alle twee goed konden schrijven en in een bewogen tijd leefden. Terreur, emigratie, restauratie. Grote thema&#8217;s, maar toch is het iets anders wat mij bezighoudt. In diezelfde brief schrijft ze dat ze hem een asclepias carnata gestuurd heeft, een laurierachtige klimplant die niet bang is voor de kou, en die een bloem heeft, rood als de camelia. Zet hem onder de ramen van de bibliotheek van de Benedictijn, zegt ze. De Benedictijn was haar naam voor hem. De schrijver als monnik. De toverkunst van het lezen. Een dode hertogin, een dode schrijver, de weg die de plant aflegt van Nice naar Lausanne, de aankomst bij de bibliotheek. Wat ik zie is het rood van die bloem, en ik zie het nu.
Poseidon 2
Jij bent een god, en ik ben een mens. Dat is hoe dan ook de status quo. Maar misschien mag ik nu vragen wat ik altijd al had willen vragen. Wat is een mens voor jullie? Minachten jullie ons omdat we sterfelijk zijn? Of is het juist andersom? Zijn jullie jaloers op ons omdat wij mogen sterven? Want dat is natuurlijk jullie noodlot, ook al weten we niet waar jullie nu zijn.
Niemand heeft het meer over jullie, dat is misschien bitter. Het lijkt alsof jullie zijn opgelost.
En toch, als het waar is dat jullie onsterfelijk zijn, en daar ga ik vanuit, dan moeten jullie altijd blijven. Het einde van de wereld waar je het over had is nog niet gekomen. Zijn jullie in de buurt van jullie lege tempels? Waren jullie verslaafd aan de offers die we brachten? Hebben jullie heimwee naar ons? Een tijdlang zijn we jullie evenbeeld, dan storten we in elkaar, ruïnes die nog denken en spreken. Dan lijken we niet meer op jullie.
Maar wat is geheimzinniger, iemand die kan sterven, of iemand die nooit mag sterven? En zo kom ik weer bij mijn eerste vraag: wat denken jullie eigenlijk over ons?
Vandaag naar zee gegaan, stormwind. Lang op een rots gezeten, naar de golven gekeken, grijs en wild. Geen antwoord, natuurlijk niet. Vroeger vermomden jullie je nog wel eens als mens, om iets tegen ons te zeggen. Soms denk ik dat het nog zo is, dat ik een van jullie ben tegengekomen. Maar ik weet het nooit zeker.
Bayreuth
Het gebeurt elke zomer, zo zeker als Wimbledon en de Tour de France. Plotseling waaien Duitse klanken mijn mediterrane tuin binnen. Ze zijn nog onzeker, ze weten niet of ze wel welkom zijn. Koper, hoge harde stemmen, pauken. Het is alsof ze alles aftasten. Ik voel hoe alles in mijn tuin op zijn hoede is, zich verzet. De palmen, de hibiscus, de cactussen, de papyrus, planten die in de koude nevels van het Noorden zouden omkomen. Maar de muziek heeft geen medelijden, ze geniet van haar macht. Ik hoor de Germaanse uithalen, de legerklanken van het koor, het snijden van die andere taal, de jachtgeluiden van de hoorns, het aanzwellen van een groot orkest, het verraad van Tristan die Isolde aan zijn koning zal uitleveren, haar woede, het geschreeuw van dat verdriet dat als gezang verkleed langs het lichte lila van het loodkruid scheurt, door de bougainvillea raast als een plotselinge storm. Ontheemd zit ik ertussen, een Duitse tuinman onder de oleasters, gevangen in de tegenspraak van mijn leven.
Tijd
Mijn horloge is een platte rechthoek met een dubbele, maar zeer dunne gouden rand.
Als het waar is dat het een aspect van de tijd vertegenwoordigt, ligt de tijd heel plat op mijn pols. De vraag is of de tijd buiten die gouden rand ook bestaat? De wijzerplaat is wit, door het bruin van de zomer steekt dat onbeweeglijke wit scherp af tegen mijn levende huid. De cijfers zijn Romeins, de IV en de VIII zijn schuin naar beneden gericht, de VI staat op zijn kop, ondersteboven, de tijd ligt daar in zijn eigen valkuil. Bij dat cijfer staat iets geschreven wat zo klein is dat ik het zonder loep niet kan lezen. Pas als ik de letters vergroot zie ik voor het eerst in dertig jaar dat er &#8216;quartz&#8217; staat. Niemand weet waar dat woord vandaan komt. Vuursteen, graniet, amethist. Zo ben ik met de minerale wereld verbonden. De IX en de III liggen recht tegenover elkaar in voorbeeldig evenwicht op een denkbeeldige horizon. Dat kan het dus niet zijn waardoor ik ontdaan ben. Mijn horloge moet gevallen zijn. In het glas over de witte plaat met de symmetrische nummers loopt een dunne, grillige breuklijn, die de orde verstoort. Als dat aan mijn pols kan gebeuren, waarom dan niet overal?
Invalides 21.8.08
Deze doden zijn voorgoed invalide. Ze zullen nooit meer bewegen. Hun tien kisten staan in een ceremoniële symmetrie opgesteld tegenover het klassieke gebouw in de verte. Er is veel ruimte tussen dat gebouw en de kisten. Op de foto lijkt die ruimte wit, alsof het gesneeuwd heeft. In het midden staat een enkele centrale figuur, de president van Frankrijk. Hij heeft deze doden naar huis gehaald. Onzichtbaar op de foto is de vraag die hier niet gesteld wordt: wat voor oorlog is dit? Omdat er door de afstand geen enkele gezichtsuitdrukking te zien is, overheerst de dramaturgie van het getal, die van de ene tegenover de velen. Napoleon bouwde deze Dom voor zijn soldaten, de gedachte aan hem is op dit ogenblik niet ver. Het sentiment van de rouw in een geometrie van theatrale zuiverheid vangen heeft zijn eigen pathos. Schuin links achter de president staat iemand die salueert, zijn rang is uit deze verte onzichtbaar. De manschappen voor het gebouw, aan de zijkant en bij de kisten vormen een vijfhoek, een classicistische tekening. Er moet geluid zijn geweest, maar op de foto heerst alleen stilte.
Telefoon
Een Nederlandse man op een Spaans eiland en een Amerikaanse vrouw in Dublin bellen met elkaar. Er zijn bijna negen miljard mensen op de wereld, dus dat deze twee elkaar spreken heeft een schijn van uiterste toevalligheid. Maar alles wat werkelijk is, is redelijk, heeft de filosoof gezegd, en dat klopt dan ook. Beiden hebben van schrijven hun beroep gemaakt, en zo hebben ze elkaar ontmoet op een literair festival. Sinds die tijd bewegen ze alle twee over de wereld en bellen of schrijven elkaar af en toe. Het gesprek van gisteren over de Pyreneeën, over de Ierse Zee, ging over wat ze op dat ogenblik lazen. Zij een biografie van Noerejev, hij deel III van de Mémoires d&#8217;outre-tombe van Chateaubriand. Had het ook omgekeerd kunnen zijn? Niet waarschijnlijk. Hij is niet bijzonder in dans geïnteresseerd, zij waarschijnlijk niet in de uitvoerige nota aan zijn ministerie van ambassadeur Chateaubriand &#8211; die ooit zelf minister van Buitenlandse Zaken was &#8211; over een mogelijk Europees conflict tussen Turkije, Oostenrijk, Rusland, Pruisen en Engeland, en de rol die Frankrijk daarin zou kunnen spelen. De man in Spanje leest dat niet zozeer vanwege de politiek en de geschiedenis, maar vanwege het lapidaire, prachtige Frans waarin de Europese verhoudingen als een schaakspel geanalyseerd worden. Zij in Dublin heeft tot diep in de nacht doorgelezen in de 782 pagina&#8217;s van de &#8216;schitterend geschreven&#8217; biografie van Julie Kavanagh. Beiden zijn op een bepaald punt en ogenblik de oneindige reeks verschijningen binnengedrongen, waarin het leven op aarde zich manifesteert, en doen daarover mededelingen aan elkaar. Dat is niets bijzonders, en het is bijzonder.
Muur
Er zijn vormen van schrift die niet als zodanig bedoeld zijn. Je vindt die onbedoelde brieven op stranden, in het asfalt van een stad, in een afgezaagd stuk boomstam, in gesteentes. Mededelingen in geheimschrift, boodschappen, codes. Schiftuur, graffiti door niemand geschreven. Op het eiland waar ik woon, loopt een zandweg door een geschroeid landschap. Distels en galappels, poederachtig bruin stof dat opwaait waar je loopt. Het is het Noorden, de wind van zee heeft hier vrij spel, je ziet het aan de bomen en de struiken, ze hebben zich voor het geweld gebogen en zijn groteske sculpturen geworden, hun rug naar het geluid van de zee. Aan het eind van de weg een keienstrand, uitgeloogd, bruin geworden wier, soms wit uitgeslagen van het zeezout. Onderweg twee of drie huizen, onbewoond. Een ligt er hogerop, ondanks de hitte klim ik ernaartoe. De lege cirkel van een dorsvloer met gebroken, vaal geworden rode tegels en verdroogd onkruid. Een cactus als een ingestorte Brancusi. Het huis zelf laag, de pannen van het dak vol okeren schimmel van korstmos, de ruiten gebroken. In wat ooit de stal was een oude kar, de houten dissel ernaast. Een afgebroken dakgoot, het lood leikleurig. Glasscherven die oplichten in het felle zonlicht. Op een muur vier flessen, vuil, en met zand gevuld. De stilte weegt een ton. Ik sta voor het schrift van de muur, krassen in het afgebladderde pleister, vlokachtig wit dat aan bedorven sneeuw doet denken. Banen, kringen, smalle gleuven, wat zijn dit voor letters? Als ik lang genoeg blijf staan lees ik een gedicht van verval en afbraak, de afwezigheid van mensen. Een gedicht in de vorm van een muur. Iedereen heeft meegeschreven, de noordenwind, de hitte van augustus, de regens van februari. Als ik wegga leest hier niemand een woord.
Hölderlin
Een ansichtkaart van een vriend. Er staat een man op met gebogen hoofd en iets wat misschien een glimlach is. Zo te zien een potloodtekening. De structuur van het papier is nog een beetje te zien, lichte plukjes, plekjes, vezeltjes. De rechterhand van de man is niet zichtbaar, het lijkt alsof hij iets in zijn linkerhand heeft. Minimale lijntjes geven de naden van zijn kleding aan, een enkele vouw, de kraag, misschien iets van een halsdoek. Alles licht, behalve het haar, dat met een dikker potlood getekend lijkt. Het hoofd is gebogen, peinzend, alsof hij heel stil midden in een ruimte is blijven staan. Ik denk aan Goethe en Schiller, die niet wisten wat ze met deze schuwe en tegelijk opgewonden vreemdeling aan moesten. In uiterst fijne lettertjes staat in handschrift &#8216;von Schreiner und Rudolph in Eile gezeichnet op 7 Juli 1823&#8217;. Waarom hadden zij zo&#8217;n haast als de man die zij tekenden zo stil staat? Hij kijkt naar iets onzichtbaars op de grond, maar het lijkt of hij naar binnen kijkt en daar iets ziet wat hij niet kan oplossen. Hij lijkt niet op Hölderlin. Onzin, natuurlijk lijkt hij op de Hölderlin die zijn twee vrienden die dag zagen. Hij lijkt alleen maar niet op wie ik denk dat Hölderlin was.
&#8216;Die Tage gehn vorbei mit sanfter Lüfte Rauschen,&#8217; heeft mijn vriend er in potlood bij geschreven. Hoe komt het dat ik die regels nu anders lees dan wanneer ik die tekening niet gezien had?
Vrachtwagen
Een foto in The Times. Een vrachtwagen. Hij staat aan de weg geparkeerd onder een paar bomen. Je zou er voorbij lopen en denken, kijk, een vrachtwagen, en misschien zelfs dat niet. Groot massief, het zijn sterke mannen die zulke wagens besturen. De chauffeur is &#8216;s nachts om drie uur van huis gegaan, chauffeurs maken lange dagen. Zijn stiefdochter van negen reed met hem mee, er was, zegt haar moeder later, geen enkele reden waarom ze het kind niet met haar man mee zou geven. Omdat de vrachtwagen wat lang op die ene plek stil bleef staan, is iemand gaan kijken. Het meisje lag dood in de cabine, vermoord. De man was nergens te bekennen, de buurt werd uitgekamd. Hij werd gevonden in een bos daar vlakbij, hangend aan een boom. Bij het meisje werden geen sporen van seksueel geweld gevonden. Doden zwijgen, en laten een raadsel achter dat eruitziet als een grote vrachtwagen onder een paar bomen. Wat was het? Het waarschijnlijkste is dat wat er gebeurd is met een onmogelijke vorm van liefde te maken had die tot deze dubbele dood moest leiden. Ik kijk nog een keer naar die foto.
De vrachtwagen die eruitziet als een vrachtwagen heeft een zo intense lading gekregen dat het nauwelijks te verdragen is.

Cees Nooteboom

Brieven aan Poseidon

Opvangcrisis escaleert wéér

'Klimaatverandering vraagt om populisme'

Filosoof Chris Julien

Opvangcrisis dreigt weer te escaleren in Nederland

Verhaal van de week

Op de cover van Men’s Health

Teun van de Keuken

Westelijke Jordaanoever

Beeldreportage

Interview met Molly Crabapple

Over anti-zionisme

Het kabinet offert welvaart op voor productiviteit

Hans against the machine

Nog eentje dan!

Column Amber Wiznitzer

Queer Amsterdam, de roze stad

Cultuurtips