Glitterstring opzij, vuurwerk uit haar reet: de wereld heeft meer Betty’s nodig

Ik moet iets bekennen: ik ben, in het diepst van mijn gedachten, een travestiet. Naast schrijven, sta ik graag en zo vaak mogelijk op het podium. Toegegeven, bij literaire lezingen ben ik de auteur, inclusief ingetogen scheiding en fraaie volzinnen, maar het liefst presenteer ik mezelf als een overdadig wezen. Niet per se vrouwelijk, maar wel over de top. Iets met veel glitters en heupbewegingen. Iets wat wakker schudt en uitdaagt.

Ik word regelmatig beticht van oppervlakkigheid: waarom zou ik me anders zo bezighouden met uiterlijkheden? Een denker heeft dat toch niet nodig. Maar ik ben het daar niet mee eens. Met mijn theatrale verschijning bevraag ik juist de sociale orde der dingen. Het uiterlijk is de meest concrete en directe vorm van kritiek op de wereld. Waarom jassen punkers anders veiligheidsspelden door hun neus? Toch is het niet alleen ernst die mij regelmatig aanzet tot het plakken van pailletten op vreemde plaatsen en het overmatig schminken van mijn hoofd. Als ik de wereld tot iets zou willen uitnodigen, dan is het wel tot meer speelsheid. Identiteit is volgens mij een fluïde spel. Je kiest er zelf voor welke regels je hanteert. Ik wil mensen graag bewust maken van de vrijheid die ze hebben. En ik, zo blijkt, ben daar niet de enige in.

Stokje in haar anus

Betty Grumble, performance-fenomeen uit Australië, ligt met haar kop in een vuilnisbak. Haar appelronde kontje met glitterstring perfect uitgelicht. Iedereen kijkt verlekkerd naar de gespierde dansbenen als ze haar fluorgroene strippershakken verleidelijk in de lucht steekt. De twee mannen op de eerste rij stoten elkaar, besmuikt lachend, aan. Voor maar tien pond tieten zien, dát is pas theater waar ze van houden.

Kordaat schuift Betty haar string opzij, steekt sterretjes aan en stopt het stokje in haar anus.

In de internationale dragscene is Betty inmiddels bekend als een van de meer choquerende performers van het moment. Op het Fringe Festival in Edinburgh is ze een relatieve nieuwkomer, geplaatst in de kelder van een van de vele speellocaties. Dan trekt ze haar hoofd uit de vuilnisbak. De eerste schok trekt door het publiek. Op het schaars geklede vrouwenlijf zit een afschrikwekkend masker van make-up dat het meest doet denken aan een archetype uit het Japanse kabuki-theater. Op haar grijnzende glitterhoofd prijkt een gigantische, geklitte krullentooi als pruik. Ze giechelt maniakaal en begint strippend Gloria te zingen van Patti Smith. Als ze haar glitter-bh’tje heeft weggegooid, verschijnen haar met ducttape afgeplakte tieten. Ze stelt zich op voor de mannen op de eerste rij en prakt ze in hun gezicht. ‘Dit is voor jullie, jongens,’ zegt ze lieflijk en begint dan de tape er pijnlijk af te rukken. De zachte huid geeft mee en de mannen kijken met verwrongen gezichten naar de rauwe huid die tevoorschijn komt. Kordaat schuift Betty haar string opzij, steekt sterretjes aan en stopt het stokje in haar anus. Met het vuurwerk in haar reet zingt ze haar liedje uit.

Geil en verward

Niet eerder zat ik even walgend als jubelend bij een drag show. Ik ben heel wat performancegeweld gewend; als performer heb ik regelmatig aan heftige acts meegedaan, denk: vagina dentata-pingpongact, vleespakken met borsten op mijn billen en billen op mijn borsten. Als achttienjarige werd ik vaste performer in nachtclub Now&Wow van partygoeroe Ted Langenbach en zijn compagnon Pietra Ligura. Er werd in de performances altijd gespeeld met seksualiteit. Ik herinner me de keer dat ik een leren bikini aan moest. Daaronder een vleeskleurige maillot met heel veel haar erop geplakt. Iedereen zat die avond even geil als verward naar me te kijken. Zoiets simpels, zoveel effect. Dat gaf een kick. Ik heb inmiddels talloze travestieten zien playbacken, zingen, dansen, strippen, maar toch was ik nooit zo gechoqueerd als bij de Betty Grumble-show. Komt dat omdat ik nog nooit zo’n show heb gezien of omdat ik nooit een vrouw zo’n show heb zien geven?

Werkt het filmpje niet in uw browser? Bekijk ‘m hier.

Ik besluit het haar te vragen. De volgende dag spreek ik Emma Maye Gibson, de vrouw achter Betty Grumble. Ze is schor en snotterig, maar nog steeds een verschijning. Een aristocratisch gezicht met een aanwezige neus en felle oogopslag zit tegenover me. Een maandlang de Grumble-show doen eist zijn tol. Ze bestelt citroenwater met honing.

Wat is het dat vrouwelijk naakt zo choquerend maakt als het op een niet-seksuele manier wordt getoond? 
‘We zijn gewend onszelf met de mannelijke blik van begeerte te beoordelen. Terwijl we zoveel meer kunnen zijn.’

Wat voegt de shockfactor toe aan de boodschap?
‘Het is niet dat ik mijn werkproces begin met de vraag: hoe kan ik de mensen nu weer eens choqueren? Nee, wel denk ik: wat zou ik graag willen zien? Iemand met vuurwerk in zijn kont zou mij niet choqueren, maar ik zou het wel heel graag willen zien. Misschien heb ik een persoonlijkheid die graag in de randen van de heftigheid verblijft. Ik kan mijn woede over het onrecht in de wereld niet nuanceren, daar is hij te groot voor. Mijn show is een call to arms. Het is een proteststuk.’

Drol in het publiek

Na haar openingsnummer begint ze een verleidelijke, standaard burleske dans op het nummer Don’t you wish your girlfriend was just like me van de Pussycat Dolls, met veel handgewapper en over de schouder heen kijken. Terwijl het nummer vordert, begint ze steeds aapachtiger rond te stampen om uiteindelijk op het podium te schijten en de drol in het publiek te slingeren alsof ze de dochter is van de nihilistische shockpunker GG Allin. In de gekte die volgt, trekt ze een darmachtige slinger uit, jawel, haar reet en knoopt die om haar hoofd. Vervolgens doet ze een aerobics-instructie die Read the Vibe heet, waarbij ze met knietjes, karateslagen en baltwistmanoeuvres antwoord geeft op de voice-over met seksistische opmerkingen. Meermalen flikkert ze haar slogan Love and Anger door de monologen die ze houdt over universele liefde en bewustzijn. Tegen het einde van de show verklaart ze het patriarchaat dood en graait, gekleed als een hongerige kapitalist in een pandjesjas, olie uit een grote wereldbol. Gretig steekt ze handenvol in haar mond. Uiteindelijk eindigt ze met de benen uit elkaar, de wereldbol op haar hoofd, haar schaamlippen ritmisch uit elkaar trekkend als een vaginale karaoke (kutioke) terwijl het slotlied ‘Don’t leave me this way’ klinkt.

Of ik lelijk ben of mooi. Daar heb ik het oordeel van de toeschouwer niet voor nodig.

Catharsis

Alsof er iets is geëxplodeerd in mijn hoofd. Dit is wat die brave Aristoteles bedoelde met theater als catharsis: alle duistere gevoelens die we wegstoppen in ons eigen leven, beleven we via daden op het podium en zodoende raken we ervan verlost. Lichter verlaat ik die avond de zaal. En tegelijkertijd is daar de herkenbaarheid. Hoewel ik het niet elke avond voor een vreemd publiek doe, haal ik er een sardonisch plezier uit om mijn geliefde op zijn tijd te stangen met een potje kutioke.

GG Allins enige boodschap was: maak jezelf kapot. Betty heeft meer te zeggen. ‘Ik zie een parallel tussen hoe de wereld en het vrouwenlijf verkracht worden. We eisen dat het op een bepaalde manier functioneert en buiten het uit, maar we kijken niet naar de schoonheid die er al is. Schoonheid komt in zoveel verschijningsvormen. Bloemen zijn mooi, maar strontkevers en modder ook. Ik doe mijn lichaam allerlei lelijks aan, omdat ik in satire geloof. Daarmee spiegel ik een deel van het onrecht en steek er de draak mee. Als ik iets kapotmaak, dan is dat een rigide vrouwbeeld. Ik wil zelf kiezen hoe ik me presenteer. Of ik lelijk ben of mooi. Daar heb ik het oordeel van de toeschouwer niet voor nodig.’

Toch is het nu, sinds het begin van de menselijke geschiedenis, de beste tijd voor een vrouw om te leven.
‘Dat is waar, maar er zijn nog zoveel vrouwen die niet vrij zijn, die opgesloten zitten of in rolpatronen worden gedrukt. We verwachten van vrouwen dat zij een opgeschoonde versie van zichzelf maken. Haarvrij en altijd vriendelijk. Als je die woede, die onvrede omarmt en uit, wordt je al snel betiteld als hysterisch. Ook mannen zitten opgesloten in een raar machtspatroon waarbij ze zich alleen kunnen uiten in machogedrag en intimiteit proberen te vinden via intimidatie.’

Pakken van engelenhaar

De klassieke travestiet is inmiddels gemeengoed geworden. Performancekunstenaar Leigh Bowery tilde travestie op tot artistiek hoog niveau, Rupauls Dragrace maakte er een wereldwijde tv-hit van. Er zijn genoeg (vrouwelijke) performancekunstenaars die hun uiterlijk transformeren voor hun werk, zoals Cindy Sherman, maar vrouwelijke travestieten zijn vooralsnog een exotisch fenomeen, een niche van een (inmiddels populaire) niche. In Nederland zijn er naar mijn weten geen vergelijkbare specifieke female drag performers. Natuurlijk is er de modecriticus Aynouk Tan, die uitgesproken designerstukken mixt met sportsokken, glitterwangen en zonnebrillen van het tankstation, waardoor ze een curieus wezen wordt dat doet denken aan wijlen Amsterdams fenomeen Fabiola. De Rotterdamse artiest Mette Sterre daagt wel genderpatronen uit in haar performances, maar eerder door kostuums te maken met tientallen geslachtvormige tentakels of haar performers juist in grote vormeloze pakken van elastiekjes of engelenhaar te kleden waardoor ze hun menselijkheid transcenderen. Ook is er de ongrijpbare Reneau Stacey, die elke keer onherkenbaar – soms als dansmarieke, dan weer als mislukt rappertje – ten tonele verschijnt. Beiden hebben een kunstachtergrond en zijn meer te zien in de witte ruimtes van galeries dan op de zweterige dansvloeren van nachtclubs waar travestieten vaak optreden. Modeontwerper Bas Kosters is een uitzondering. Zijn kledingontwerpen zijn vaak gendervrij en jarenlang is hij met zijn acts een vaste gast geweest op allerlei festivals en feestpodia. Inmiddels heeft hij juist de stap naar musea en expositieruimte gemaakt. Ik was een van de vaste performers voor Bas en mijn eerste stappen op het podium deed ik dan ook in het nachtleven.

Betty is de voornaam van mijn oma, een lieve hokjesdenkende vrouw. Mijn opa was een mopperende racist. Zijn bijnaam was Grumble.

Wat bracht de gayscene je als performer?
‘Ik begon met burlesk dansen toen ik performance studeerde aan de universiteit. Dat was het klassieke werk met satijn en kant. Ik kwam in de gayscene terecht en begon eerst met klassieke travestie; dus verkleed als man. Op de dansvloer van de gayclubs in Sydney voelde ik me voor het eerst echt veilig. Daar vond ik mijn gedroomde vrijheid. Ik hoop dat iedereen in zijn leven ergens zo’n vrijplaats heeft om te experimenteren en het leven te vieren.’

Wordt je vaak verkeerd begrepen?
‘Mensen worden snel agressief als ze je niet kunnen plaatsen. Dat zijn mensen die de wereld als een gevaarlijke plek zien. Iedere vreemde is voor hen een potentiële tegenstander. Door ze te categoriseren, worden ze onschadelijk gemaakt. De mensen die het heftigst reageren op Betty zijn de mensen die juist door elkaar moeten worden geschud. Het zijn mensen met rigide denkpatronen. Die geobsedeerd lijken te zijn door de vraag of Betty vrouw of man is, of een vrouw in een bepaald gedragspatroon wensen te zien.’

Hoe is het personage van Betty Grumble ontstaan?
‘Betty is de voornaam van mijn oma, een lieve hokjesdenkende vrouw. Mijn opa was een mopperende racist. Zijn bijnaam was Grumble. Mijn personage is een all Australian girl. Dat is het landschap waar ik op reflecteer met mijn werk.’

Werkt het filmpje niet in uw browser? Bekijk ‘m hier.

Tribe vibe

Als Betty buigt, klinkt het meest overtuigende applaus dat ik op het Fringe-festival hoor. Een wakker publiek, nasidderend van de plezierige shock, staat als één man op en juicht. Voor in de zaal kijkt een net meisje op ballerinaschoentjes en in een hooggesloten jurkje verliefd naar Betty. Achter in zit een rij jonge tienermeisjes. Allemaal in heftige glittermake-up. Fans.

‘Er is absoluut een tribe vibe als ik optreed. De performanceruimte is een rituele ruimte. Sommige mensen zien Betty als een mascotte of een totemdier. Er is voor mij geen verschil tussen het publiek en mijzelf als ik optreed. Er zit een Betty in ons allemaal. Het is alleen de vraag of we haar eruit laten.’

Momenten van de performance komen nog dagenlang in flarden tot me. Als een pregnante droom die ik heb gehad, vol symboliek die ik nog niet kan doorgronden. Iedereen die ik tegenkom, vertel ik erover. De meesten kijken me onbegrijpend aan. Als ik in de spiegel kijk, dan jeukt het. Hoe zou mijn Betty eruit zien? Hoe zou ze klinken? Wat zou ze zeggen? Als mijn vliegtuig in Nederland landt, weet ik het zeker: de wereld heeft meer Betty’s nodig. En kutioke.