Tot president Luiz Inácio Lula da Silva een opmerkelijke comeback maakte en werd herkozen, was het nog geen enkele Braziliaanse presidentskandidaat gelukt een achterstand in de eerste verkiezingsronde om te buigen in een overwinning in de tweede. Lula slaagde daar wel in: hij behaalde bijna 52 procent van de stemmen, tegenover 48 procent voor zijn tegenstander Flávio Bolsonaro. Meer dan 128 miljoen Brazilianen gingen naar de stembus, bijna drie miljoen meer dan in de eerste ronde.

De verkiezingsuitslag heeft gevolgen die veel verder reiken dan Brazilië. De Amerikaanse president Donald Trump zal er niet gelukkig mee zijn, niet alleen omdat zijn favoriete kandidaat heeft verloren. De overwinning van Lula zou ook een voorteken kunnen zijn van wat de Verenigde Staten bij de komende tussentijdse verkiezingen te wachten staat.

Het is niet de eerste keer dat zoiets gebeurt. Na jaren waarin nationalistische en illiberale bewegingen steeds sterker leken te worden, slagen hun tegenstanders er steeds vaker in het tij te keren. In april verloor de Hongaarse premier Viktor Orbán de verkiezingen, na zestien jaar onafgebroken aan de macht te zijn geweest. Op de dag van de Braziliaanse verkiezingen erkende ook de Servische president Aleksandar Vučić zijn nederlaag bij vervroegde verkiezingen, die waren uitgeschreven na bijna twee jaar van aanhoudende protesten.

In Hongarije werd de oppositie aangevoerd door een voormalige vertrouweling uit conservatieve kring, terwijl in Servië een studentenbeweging het voortouw nam. Ondanks die verschillen laten beide landen zien dat er geleidelijk een nieuwe strategie ontstaat om autoritaire leiders te verslaan. Brazilië, waar de democratie de afgelopen jaren herhaaldelijk zwaar op de proef is gesteld, heeft daar nu misschien wel het meest leerzame voorbeeld aan toegevoegd.

Experts over de wereldpolitiek

Elke week publiceren we een opiniestuk over de wereldpolitiek. Met deze week: Robert Muggah, medeoprichter van het Igarapé Institute, is lid van de Global Future Council on Cities of Tomorrow van het WEF. Ilona Szabó de Carvalho is medeoprichtster en voorzitter van het Igarapé Institute en oprichtster van de Green Bridge Facility.

Op straat, online,

Het begint op straat. In de weken voorafgaand aan de tweede ronde van de Braziliaanse presidentsverkiezingen gingen in steden door het hele land enorme mensenmassa’s de straat op. Studenten liepen zij aan zij met arbeiders. Kunstenaars en vertegenwoordigers van inheemse gemeenschappen sloten zich aan bij gepensioneerden, boeren en ondernemers. Veel demonstranten werden niet zozeer gedreven door trouw aan een politieke partij, maar vooral door de vrees voor wat een nieuw presidentschap van Bolsonaro zou betekenen voor de democratische instellingen en de burgerlijke vrijheden.

Politieke humor bleek een bijzonder krachtig wapen

Opvallend was hoe spontaan deze massale mobilisatie tot stand kwam. Zelfs Lula erkende dat hij in zijn vijftigjarige politieke loopbaan nog nooit zoiets had meegemaakt. Een groot deel van het initiatief kwam niet van politieke partijen of vakbonden, maar uit de samenleving zelf. De nederlaag tegen Bolsonaro in de eerste verkiezingsronde had burgers wakker geschud en tot actie aangezet. Zo herontdekte het maatschappelijk middenveld zijn vermogen om grote groepen mensen op de been te brengen.

De politieke aardverschuiving in Brazilië speelde zich ook online af. Het afgelopen decennium domineerde extreemrechts grotendeels social media, door handig in te spelen op de aantrekkingskracht van verontwaardiging en confrontatie. De aanhangers van Jair Bolsonaro, de voormalige president en vader van Flávio Bolsonaro, waren er bijzonder bedreven in om WhatsApp-groepen en invloedrijke online persoonlijkheden in te zetten als politieke machtsmiddelen. Links daarentegen bleef vaak vasthouden aan televisietoespraken en traditionele partijstructuren, waardoor het op digitaal gebied nauwelijks tegenwicht wist te bieden.

Lula’s Army

Het keerpunt kwam mede dankzij André Janones, een federaal parlementslid dat als geen ander begreep hoe je online de aandacht trekt, en Rafael Fonteles, de 41-jarige gouverneur van Piauí. Zij hielpen Lula zijn weg te vinden in de digitale wereld, waar hij zich lange tijd verre van had gehouden. Hij had zelfs altijd geweigerd een mobiele telefoon te bezitten. Op 21 oktober kreeg hij er een van Fonteles en sloot hij zich aan bij het snelgroeiende WhatsApp-netwerk dat Janones had opgezet. Zo maakte een politicus die zijn loopbaan in de jaren zeventig was begonnen in fabrieken en vakbondszalen, kennis met memes, livestreams en de kunst om via algoritmen een groot publiek te bereiken.

Het WhatsApp-kanaal van Janones, dat de naam Lula’s Army kreeg, groeide uit tot een netwerk met meer dan tien miljoen volgers. Deelnemers werden aangespoord om video’s te verspreiden, hashtags onder de aandacht te brengen, en de sociale media te overspoelen met berichten en ander campagnemateriaal. Daarnaast kreeg iedereen een eenvoudige opdracht mee: zorg ervoor dat minstens drie andere mensen hun stem uitbrengen.

De strijd om de aandacht van het publiek mag niet worden overgelaten aan degenen die er misbruik van willen maken

Politieke humor bleek een bijzonder krachtig wapen. De campagne ontdekte dat spot soms meer effect had dan de zoveelste ernstige beschuldiging. Tijdens een televisiedebat beweerde Flávio Bolsonaro dat de criminaliteit onder Lula was toegenomen. Vervolgens wilde hij weten waarom maar liefst 73 procent van de gevangenen op Lula zou hebben gestemd. Lula antwoordde gevat: ‘Ik wil dat 100 procent van hen op mij stemt, zelfs je vader.’ (Jair Bolsonaro zit een gevangenisstraf van 27 jaar uit wegens het beramen van een staatsgreep na zijn verkiezingsnederlaag in 2022.)

De strijd om de aandacht van het publiek mag niet worden overgelaten aan degenen die er het liefst misbruik van maken. Digitale platforms belonen snelle reacties en sterke emoties. Democratische bewegingen moeten begrijpen hoe die mechanismen werken en er effectief op inspelen. Tegelijkertijd moeten ze de verleiding weerstaan om zelf hun toevlucht te nemen tot desinformatie en intimidatie, die het politieke debat op internet zo ernstig ondermijnen.

Groen en geel

De gebeurtenissen in Brazilië maakten ook duidelijk hoeveel macht de digitale platforms zelf hebben en riepen vragen op over de manier waarop zij die macht gebruiken. Het campagneteam van Lula beschuldigde Meta ervan Bolsonaro via zijn algoritmen en AI-toepassingen te bevoordelen. Meta erkende dat er technische problemen waren geweest, maar ontkende dat het bedrijf politiek partijdig was. Het Braziliaanse verkiezingshof droeg Meta op voor beide campagnes dezelfde regels te hanteren. Dat toezicht gold overigens voor beide partijen: op een bepaald moment liet het hof zelfs Lula’s digitale campagnenetwerk, ‘Lula’s Army’, tijdelijk stilleggen.

Bedrijven als Meta en X hebben wereldwijd enorme invloed op het politieke debat, terwijl grotendeels onduidelijk blijft hoe hun algoritmen bepalen welke berichten gebruikers te zien krijgen. Eerlijke democratische verkiezingen vereisen transparante regels, die door onafhankelijke rechters consequent en onpartijdig worden gehandhaafd, met behoud van de vrijheid van meningsuiting.

De verkiezingsuitslag betekent niet dat Bolsonaro van het toneel is verdwenen

Ook op symbolisch vlak vond een belangrijke verschuiving plaats. Links begon zich steeds nadrukkelijker te verzetten tegen de manier waarop extreemrechts zich de Braziliaanse nationale kleuren had toegeëigend. Jarenlang waren de groen-gele vlag en de bijbehorende kleuren vrijwel onlosmakelijk verbonden geraakt met de beweging van Bolsonaro. Tijdens de tweede verkiezingsronde liet Lula zich fotograferen in het gele shirt van het Braziliaanse nationale voetbalelftal. Daarmee gaf hij het startsein voor de campagne ‘Het groen en geel is van ons,’ die moest duidelijk maken dat vaderlandsliefde niet het exclusieve bezit van één politieke partij is. Zijn grote schare online aanhangers volgde zijn voorbeeld.

Natuurlijk kan de uitzonderlijk hoge opkomst die de verkiezingen besliste niet alleen worden verklaard door het succes van een WhatsApp-kanaal. Lula profiteerde ook van de onvrede onder kiezers over zijn tegenstander, zijn sterke optreden tijdens het laatste verkiezingsdebat, een forse verhoging van de sociale uitgaven vlak voor de verkiezingen en de groeiende bezorgdheid over de toekomst van de democratie. Bovendien presenteerde zijn regering concrete plannen om de economische problemen aan te pakken. De hernieuwde slagkracht van Lula’s digitale campagne ging hand in hand met zijn politieke herstel, al valt moeilijk vast te stellen hoe groot de bijdrage van elk van beide aan zijn overwinning precies was.

Charisma

De verkiezingsuitslag betekent evenmin dat de Braziliaanse kiezers rechts massaal de rug hebben toegekeerd. Bijna zestig miljoen mensen stemden op Bolsonaro. Zijn partij, de PL, en haar bondgenoten behouden bovendien aanzienlijke politieke invloed, zowel in het Congres als in de deelstaatregeringen.

Hoewel de PL de overwinning van Lula heeft erkend, blijft Flávio Bolsonaro zich strijdbaar opstellen. Net als zijn vader weigert hij zich bij zijn verkiezingsnederlaag neer te leggen en trekt hij de legitimiteit van de uitslag in twijfel. Hij heeft aangekondigd de oppositie te zullen leiden en te proberen Lula’s kandidatuur ongeldig te laten verklaren. Bovendien loopt er tegen hem een onderzoek naar mogelijke witwaspraktijken, waardoor ook zijn persoonlijke politieke toekomst op het spel staat.

De komende vier jaar zouden weleens veel moeilijker kunnen worden dan Lula’s opmerkelijke verkiezingsoverwinning na zijn aanvankelijke achterstand. Braziliaans links heeft decennialang zwaar geleund op Lula’s uitzonderlijke charisma, maar is er nauwelijks in geslaagd een nieuwe generatie politieke leiders voort te brengen. Het land heeft behoefte aan een politiek die ook mensen weet te bereiken die zich niet langer door de regering vertegenwoordigd voelen. Dat geldt vooral voor kiezers die zich zorgen maken over criminaliteit en economische onzekerheid en daardoor vatbaar zijn voor de beloften van autoritaire politici.

Hongarije en Servië bewijzen dat verzet tegen de concentratie van macht vanuit heel verschillende politieke en ideologische stromingen kan ontstaan

Het herwonnen vertrouwen in de Braziliaanse democratie moet nu worden omgezet in hervormingen van de politieke instellingen en de maatschappelijke structuren. Daarvoor is ook de bereidheid nodig om coalities te vormen die verder reiken dan de traditionele linkse achterban. De politieke leiders moeten proberen iets van de burgerzin en de betrokkenheid vast te houden die tijdens de verkiezingscampagne zoveel mensen in beweging brachten, zonder zichzelf wijs te maken dat één verkiezingsoverwinning de diepe verdeeldheid in het land heeft weggenomen.

Hier zijn de ervaringen van Hongarije en Servië leerzaam. Beide landen laten zien dat verzet tegen de concentratie van macht vanuit heel verschillende politieke en ideologische stromingen kan ontstaan. Wat deze bewegingen gemeen hebben, is dat burgers bereid zijn zich te organiseren en dat er instellingen bestaan die hun gezamenlijke inzet kunnen omzetten in daadwerkelijke politieke verandering. Nu steeds meer landen zich voor politieke inspiratie richten op het mondiale Zuiden, zou Lula’s verkiezingscampagne uiteindelijk weleens meer invloed kunnen krijgen dan de voorbeelden uit Europa.