Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

<div class="lead">Schrijftips van Wytske Versteeg: &#8216;Als ik schrijf, weet ik nooit waar ik naar toe ga, liever luister ik naar wat er komt, volg het verhaal zoals het zich aandient.&#8217;</div>
Jaren geleden vertelde iemand mij over een opleiding om clown te worden. Ik vind clowns angstaanjagend en begrijp niet waarom iemand er een zou willen worden, toch heb ik het verhaal altijd onthouden. Tijdens de eerste les waren alle leerlingen volledig geschminkt, ze droegen te grote schoenen en een clownspak, een rode neus op hun gezicht. Gedurende de cursus verdwenen al die attributen een voor een, en pas tijdens de allerlaatste les stonden de leerlingen als zichzelf voor het publiek. Er is niets engers dan op het podium te staan en niet te spelen, niets engers dan zo naakt te zijn.
Schrijftips zijn als de attributen van de clown: een truc, een kunstje om op gang te komen. Er is niets mis met trucs, niet in het begin. De oude schilderijen die we zo bewonderen, zitten er vol mee, schildershandboeken specificeerden exact hoe je een veldslag moest afbeelden om indruk te maken op de kijker. Dat noemen we effectbejag en dat klinkt negatief, maar het eerste wat je moet leren, is hoe je een bepaald effect bereikt. Verhalen van pas beginnende schrijvers hebben dikwijls maar één kleur. Ze zitten vol met rauw gevoel, maar het ontbreekt de schrijvers aan de techniek om dat gevoel ook vorm te geven. Op schilderijen wordt het slagveld vaak met een prachtige zonnestraal verlicht, in boeken heeft de schurk een hondje waar hij veel van houdt. Het geven van tegenkleur – geen violen onder een toch al dramatische scène – is een truc die je moet leren, meestal tegelijkertijd met dat andere, allergrootste cliché, dat schrijven schrappen is.
<div class="figure--right">
<figure id="post-24621 media-24621" class="align-none"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2014/03/5541d56b-358b-4266-a915-2d313d1194ce_versteegnormaal.jpg" alt="Illustratie: ZenkOne" /><figcaption>Illustratie: ZenkOne</figcaption></figure>
</div>
Het beheersen van dat soort trucs zorgt er uiteindelijk voor dat je je personages op een natuurlijke manier kunt laten bewegen, een verhaal kunt schrijven dat anderen literair noemen. Trucs geven zelfvertrouwen; je staat niet in je blootje, je hebt iets in je hand.

Onbevangenheid
Maar met alles wat je leert te beheersen, verlies je iets belangrijks.
Als je de trucs te goed beheerst, de taal te veel polijst, krijg je uiteindelijk een verhaal dat misschien technisch perfect is, maar niet meer leeft omdat het niets met jou te maken heeft. Te ver doorgevoerd leiden trucs tot cynisme, terwijl een verhaal onbevangenheid nodig heeft. De toneelschool die ik volgde, besteedde een vol jaar aan de kunst van het zijn op een podium. Uren improvisatie, een groep leerlingen en een docent die toekijkt. De enige opdracht: laat me iets interessants zien. Wanneer iemand je vraagt iets interessants te laten zien, ben je geneigd je uit te sloven, en dat uitsloven moet je afleren.
Geen trucs, schrijft Raymond Carver, meester van het korte verhaal. Een schrijver moet af en toe stil kunnen staan en zich domweg verwonderen over het een of ander, een zonsondergang of een oude schoen. Dan staat hij maar voor gek. Carver citeert Tsjechov om zijn punt te onderstrepen, ‘en plotseling werd hem alles duidelijk.’ Die zin zou in de meeste schrijfcursussen worden geschrapt, een zonde tegen de regel show, don’t tell.
Soms word ik uitgenodigd bij dat soort cursussen, waar de docent er net op heeft gehamerd dat je vooraf moet weten waar je verhaal of boek naartoe gaat. Als ik schrijf, weet ik nooit waar ik naar toe ga, liever luister ik naar wat er komt, volg het verhaal zoals het zich aandient. Dat klinkt mysterieus en dat is het ook. Praten over schrijven, laat staan het geven van schrijftips, is daarom altijd een vorm van liegen. Ik weet niet precies hoe het werkt en ik wil het ook niet weten. De enige regel die ik nu nog volg, is die van de fotograaf Robert Capa: if your pictures aren’t good enough, it’s because you’re not close enough. Als ik vastloop, wat regelmatig gebeurt, biedt dat zinnetje voldoende aansporing om door te gaan. De standaard schrijftip als je er niet in slaagt om tot je personages door te dringen, is om een vragenlijst over hen in te vullen van het type dat je vroeger op school in poëzie-albums zag. Maar vaak is er iets anders aan de hand en ligt het niet aan het personage, maar aan jou. Jij bent nog niet dichtbij genoeg, je hebt je clownskleren aangehouden voor als het moeilijk wordt. Zo lang je die draagt, kun je altijd op de rode neus, de lange flapperschoenen wijzen en spelen op een te simpele lach, een al te snelle traan terwijl je ondertussen knipoogt naar de volwassenen in het publiek. Je bent niet echt een clown, het is maar een verhaal.
Bij mijn bureau hangt een gedicht van Paul van Ostaijen. Ik wil bloot zijn, en beginnen.

Dan sta je maar voor gek