‘Het is een woord waar je gezeik mee krijgt, maar het is omvolking.’

Dit is de openingszin van een Instagrampost van Ongehoord Nederland uit juni 2025. Onderzoekers leggen dan al jaren uit dat ‘omvolking’ een racistische, ideologisch geladen term is, die aanhangers in het extreemste geval oproept tot etnische zuivering. De AIVD waarschuwt op dat moment ook al bijna tien jaar voor de groeiende groep aanhangers van deze feitelijk onjuiste en extreemrechtse samenzweringstheorie. Toch maakt publieke omroep Ongehoord Nederland tussen juli 2024 en 2026 meermaals uitzendingen over deze complottheorie, en post hierover op Instagram.

De quote is afkomstig van Lydia Daniel, een graag geziene gast bij Ongehoord Nederland (ON!). Ze zit op dat moment in de studio van Ongehoord Nieuws, het actualiteitenprogramma van ON! Daar kondigen ze haar aan als activiste. Op haar X-account noemt ze zichzelf ‘Lydia aka Insufferable TERF’. Die afkorting staat voor Trans-Exclusionary Radical Feminist, een stroming vrouwen die zichzelf feminist noemt en het idee afwijst dat trans vrouwen vrouw zijn.

En zo stuit een bezoeker van het Instagramprofiel van Ongehoord Nederland vaker op populistisch, uiterst rechts en zelfs extreemrechts gedachtegoed.

Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘De oorlog om de waarheid’! Heb jij hem al in huis?2 september 2026

Nog een voorbeeld: ‘Burgers staan met hun rug tegen de muur. Overal – in iedere stad, ieder dorp, iedere gemeente – komt een AZC. Met alle gevolgen van dien, denk aan omvolking, overlast en ernstige criminaliteit.’

Dit keer is het de radicaal-rechtse opiniemaker en ON!-presentator Raisa Blommestijn die het extreemrechtse concept gebruikt. Eind mei legde het gerechtshof in Den Haag haar in hoger beroep een taakstraf op van 30 uur voor groepsbelediging en belediging via be- richten op X.

Verspreiding

Hoe vaak verspreiden publieke omroepen extreemrechts gedachtegoed op social media?

Vrij Nederland nam, samen met mediawetenschapper Stijn Peeters van de Universiteit van Amsterdam, alle Instagramposts van BNNVARA, Omroep ZWART, NOS, WNL en Ongehoord Nederland van de afgelopen twee jaar onder de loep. Daarbij is gekeken naar onderwerpen als asiel, protesten, kli- maatbeleid en Israël en Palestina.

Ongehoord Nederland geeft – weinig verrassend – verreweg de meeste ruimte aan uiterst rechtse denkers en complottheorieën. WNL en NOS laten een enkele keer radicaal-rechtse geluiden horen. Vooral van de NOS is dat opvallend: die is wettelijk verplicht onafhankelijk en feitelijk nieuws te brengen. Bij Omroep ZWART en BNNVARA is helemaal geen plaats voor dit gedachtegoed.

In de onderwerpen die de redactie aan de orde stelt en de gasten die daarbij aan het woord worden gelaten, kiest Ongehoord Nederland voor populistische invalshoeken, extreemrechts gedachtegoed en complottheorieën. De omroep heeft het graag over ‘de elite’ als het gaat om de rechterlijke macht, media en politici die geen oog zouden hebben voor het ‘veronachtzaamde volk’. Ook schuift ON! asielzoekers de schuld van allerlei problemen in de schoenen. Met graagte halen ze mensen voor de camera die asielzoekers omschrijven als ‘verkrachters en drugshandelaren’ – zoals verslaggever Elja van Middelkoop in een nieuwsitem afgelopen mei deed toen hij mensen in Loosdrecht interviewde die boos waren over de komst van een tijdelijke asielopvang.

De afgelopen weken kwam ON! zwaar onder vuur te liggen vanwege een recente online-uitzending, waarin de inmiddels opgestapte hoofdredacteur Joost Niemöller en presentator Raisa Blommestijn op opvallend positieve wijze spraken over Adolf Hitler. In reactie op een videofragment van een toespraak van Hitler, zei Niemöller: ‘Hitler zegt dat gewoon heel goed.’

De Ombudsman voor de publieke omroepen kreeg tientallen klachten over die uitzending. Inmiddels onderzoekt het kabinet nu welke juridische mogelijkheden er zijn om de omroep aan te pakken of zelfs uit het publieke bestel te zetten.

ON staat al een tijd onder verscherpt toezicht, onder meer vanwege overtredingen van de journalistieke code van de NPO. De Evaluatiecommissie van de NPO concludeerde in mei dat de omroep niet voldoet aan de professionele en journalistieke kwaliteitsstandaarden van de publieke omroep.

Normalisering

‘De publieke omroep heeft een agenderende functie’, zegt Sanne Kruikemeier, hoogleraar Digitale Media en Samenleving aan de universiteit van Wageningen. ‘Het publiek is relatief groot, nog altijd groter dan dat van social media of commerciële media’, zegt zij. ‘Bovendien worden de onderwerpen waaraan media aandacht besteden, door mensen belangrijker gevonden dan andere onderwerpen. Als een omroep op social media aandacht besteedt aan bijvoorbeeld een complottheorie, komt dat onderwerp meer tot leven. Dat kan leiden tot verdere normalisering.’

‘Als media het continu hebben over een “asielcrisis”, dan gaan mensen geloven dat daar sprake van is’

Via hun social media wakkeren omroepen de verspreiding van extreemrechtse boodschappen verder aan, zegt Kruikemeier. ‘Het functioneert als een vliegwiel. Als een onderwerp aandacht krijgt in de tv-uitzending van Ongehoord Nederland, en daarna wordt verspreid via de socials, dan worden die berichten vervolgens vaak gedeeld in Whatsapp- of Telegramgroepen’, zegt zij.

Filmpjes over de komst van de tijdelijke asielopvang in Loosdrecht gingen rond op de socials. Daarop trokken relschoppers naar het dorp, stichtten brand, pleegden vernielingen en vielen politie en journalisten aan. Kruikemeier: ‘Social media zijn niet de directe veroorzaker, maar ze spelen wel een belangrijke rol in de dynamiek.’

De meeste rechtsextremisten proberen hun gedachtegoed te verspreiden en te normaliseren. Dat stelde de AIVD afgelopen juni in een analyse van het dreigingsbeeld in Nederland. Als gewelddadige rechtsextremisten merken dat hun denkbeelden aanslaan, sterkt hen dat in hun ideeën. Normalisering en verspreiding van rechtsextremistisch gedachtegoed online en offline vormen een voedingsbodem voor uitsluiting, dehumanisering en uiteindelijk geweld, waarschuwt de inlichtingendienst.

Taalgebruik

‘Taalgebruik in de media heeft invloed op onze kijk op sociale problemen’, zegt Iris Beau Segers, als communicatiewetenschapper verbonden aan Center for Research on Extremism van de Universiteit van Oslo. Zij onderzoekt de normalisering van uiterst rechts gedachtegoed, en kijkt onder meer naar de rol die media daarin spelen. ‘Als media het continu hebben over een “asielcrisis”, dan gaan mensen geloven dat daar sprake van is. Terwijl het idee van een asielcrisis een narratief is dat door uiterst rechtse politici in het leven is geroepen.’

Ongehoord Nederland laat het populistische frame van de asielcrisis vaak terugkeren op zijn Instagramprofiel. ‘De Nederlander kan barsten. Maar voor wie zorgt de overheid wél?’, vraagt Raisa Blommestijn retorisch, nadat ze in een Instafilmpje uiteen heeft gezet dat de overheid er niet in slaagt het woningtekort op te lossen. ‘Dat zijn de talloze migranten die ieder jaar naar Nederland komen.’

De omroep toont veelvuldig fragmenten van asielzoekers die de woningnood zouden verergeren. De fragmenten worden regelmatig iets aangepast en vervolgens opnieuw gebruikt. In de posts wordt geen expliciet discriminerende taal gebruikt. Maar wie de posts achter elkaar bekijkt, begrijpt de boodschap: asielzoekers zijn de oorzaak van de woningnood.

Hondenfluitjes

Een scroll door het Instagramprofiel van Ongehoord Nederland levert veel reels op die laten zien dat Nederland ‘overspoeld’ raakt door asielzoekers, en over de overheid die ‘massa-immigratie’ zou toestaan. Gideon van Meijeren, sinds 2021 Tweede Kamerlid voor Forum voor Democratie, geeft vaak commentaar bij de filmpjes. Volgens de informatiepagina van de Tweede Kamer staat hij bekend als ‘een van de meest omstreden en polariserende politici van de partij vanwege zijn felle retoriek en complotdenken’.

Van Meijeren haalt in de Tweede Kamer regelmatig de omvolkingstheorie aan, ondanks dat hem dat officieel verboden is. In een item van een uitzending van Ongehoord Nederland, ook te zien is op hun Instagramprofiel, zegt hij dat er sprake is van ‘ongecontroleerde massa-immigratie’ en ‘dat al die tienduizenden die er ieder jaar bijkomen voor nog meer problemen gaan zorgen.’

‘De redactie maakt duidelijk keuzes in wie wel en niet aan het woord komt’, zegt communicatiewetenschapper Segers. ‘Dat heeft invloed op hoe over problemen wordt gesproken, bij wie de schuld wordt gelegd en welke oplossingen worden aangedragen. Terwijl de journalistiek juist scherp moet zijn op zogeheten hondenfluitjes: termen en bewoordingen die een extremere boodschap communiceren. Die moeten worden herkend, benoemd en van uitleg en duiding voorzien.’

Joost Niemöller, hoofdredacteur van Ongehoord Nederland, laat in reactie weten dat de omroep ‘een eigen journalistieke opdracht’ heeft: ‘Wij laten onderwerpen en geluiden aan bod komen die elders in het bestel onderbelicht blijven.’ Hij wil niet ingaan op redactionele keuzes. Niemöller is overigens de eerste die de term ‘omvolking’ in het Nederlandse publieke debat introduceerde, aldus een artikel op de site van Ongehoord Nederland.

Vraagtekens

Dan Wij Nederland (WNL), de omroep waarover al langer vraagtekens bestaan of er directe banden zijn met de politiek, in het bijzonder met de VVD. Die vraagtekens ontstonden toen WNL-journalisten tijdens het congres van die partij in 2025 chocola uitdeelden om, naar eigen zeggen, leden voor de omroep te werven. In datzelfde jaar trad voormalig VVD-spindoctor Kees Berghuis aan als hoofdredacteur.

Ook deze omroep verspreidt suggestieve frames op social media, ten aanzien van het demonstratierecht bijvoorbeeld. Zo plaatste WNL april vorig jaar een filmpje op Instagram over de snelwegblokkades van Extinction Rebellion.

Het filmpje begint met een korte quote van Fred Teeven, oud-staatssecretaris van Justitie. ‘Die bakfietsmoeder komt een keer in de problemen, daar op de A12, dat kan ik u verzekeren.’ Het is een snippet uit een langer gesprek, waarin Teeven zich afvraagt of demonstranten ‘zichzelf niet een beetje zouden moeten inperken’ omdat een auto nog eens op ze (bakfietsmoeders) in zal rijden. Een redacteur van WNL leidt het filmpje ver- volgens in en stelt dat klimaatdemonstranten steeds vaker op de snelweg demonstreren. ‘Dat is in principe strafbaar, maar ze worden daar zelden voor vervolgd vanwege het belang van het demonstratierecht’, zegt ze. ‘Is dat terecht?’

Volgens Marjolein Kuijers, expert demonstratierecht van Amnesty International, ligt het niet zo simpel. ‘De eerste vraag die moet worden gesteld, is of een demonstratie vreedzaam is. Is het antwoord ja, wat in dit geval zo was, dan is een demonstratie beschermd en moet de gemeente die faciliteren.’

Instagramgebruikers klikken zelden door naar de hele uitzending; zo missen ze nuances en verdieping

Het is volgens haar te kort door de bocht dat demonstranten die de wet overtreden vervolgd moeten worden. ‘Zolang een protest vreedzaam is, moet óók bij wetsovertredingen worden gekeken of optreden noodzakelijk en proportioneel is. Omdat het belangrijk is dat burgers zich kunnen uitspreken, wordt soms afgezien van vervolging’, zegt ze. ‘Het is daarnaast zeer kwalijk dat Teeven de suggestie wekt dat de demonstranten zelf schuldig zijn als er straks iemand op hen inrijdt.’

De WNL-redacteur eindigt het filmpje met de vraag of het terecht is dat demonstranten zelden worden vervolgd. Een vraag stellen in een reel moet gebruikers stimuleren te reageren, wat binnen het algoritme weer meer kijkers trekt. Onder de post staat de vraag: ‘Moeten klimaatactivisten die de snelweg blokkeren vaker vervolgd worden door het OM?’

Doorklikken

Mediawetenschappers zijn kritisch over de manier waarop redacties inspelen op het algoritme. Instagramgebruikers klikken namelijk zelden van een Instagramfilmpje naar een uitzending om daar het hele gesprek te volgen; zo missen ze nuances en verdieping. Wie wel doorklikt, ziet dat presentator Rick Nieman in de uitzending van WNL het dilemma neutraler formuleert: ‘Hoe ver mogen de actievoerders gaan, waar ligt het breekpunt?’ De Instagramposts staan op zichzelf, met een eigen publiek en dus eigen redactionele keuzes.

Een woordvoerder van WNL laat weten dat het fragment met de discussie tussen Fred Teeven en Martijn Dekker de journalistieke uitgangspunten van de omroep onderstreept: ‘We belichten in onze uitzendingen en op social media verschillende perspectieven binnen een maatschappelijk de- bat.’ Dat doet de omroep naar eigen zeggen zorgvuldig, objectief en onpartijdig, met hoor en wederhoor.

De woordvoerder stelt dat ‘van een eenzijdige benadering geen sprake is, niet bij losse filmpjes en ook niet in de totaliteit van onze online content’ omdat Dekker en Teeven evenveel spreektijd krijgen en de gelegenheid hebben hun standpunten toe te lichten. De kwalificatie ‘uiterst rechts’ wil de omroep ‘verre van’ zich werpen.

Ongenuanceerd

Omroepen staan ook voor de uitdaging te komen bovendrijven in de grote hoeveelheid posts. Mensen, vooral jonge mensen, gebruiken social media steeds vaker als bron van informatie.

Kruikemeier: ‘Jonge mensen denken in het news finds me-principe; ze gaan ervan uit dat nieuws vanzelf naar ze toe- komt. Media zoeken manieren om die jonge nieuwsgebruikers te vinden. Soms ook door standpunten te poneren waarin de nuance achterwege blijft.’

Ondertussen heeft de publieke omroep een unieke functie, ziet Kruikemeier. ‘Jongeren realiseren zich goed dat veel online content onbetrouwbaar is. Hun vertrouwen in traditionele me- dia is nog altijd hoog, juist omdat ze bang zijn voor misinformatie. Ze zoeken naar betrouwbare merken.’

Podium

De verspreiding van een complottheorie, desinformatie of extreemrechts denkbeeld kan ook subtiel gebeuren, zoals bijvoorbeeld voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen, vorig jaar bij de NOS in het Radio 1 Journaal. De omroep nodigde Lidewij de Vos uit, de toen net nieuwe lijsttrekker van Forum voor Democratie. Zij zou kijkersvragen beantwoorden.

Sommige onderzoekers stellen dat het onverstandig is extreemrechtse politici een podium te geven door ze aan het woord te laten in de media en in het publieke debat. Het zou ertoe leiden dat extreme en anti-democratische denkbeelden legitiem en gewoon worden gevonden.

Een NOS-woordvoerder zegt dat de omroep alle partijleiders had uitgenodigd, dus ook Lidewij de Vos. ‘In weerwil van het feit dat FvD door onderzoekers als extreemrechts wordt gekwalificeerd, kunnen wij niet selectief zijn’. De omroep maakt geen inhoudelijk onderscheid tussen partijen, aldus de woordvoerder.

‘De NOS moet veel scherper zijn op het gebruik van extreme taal, complottheorieën en desinformatie’

In de uitzending werden kijkersvragen behandeld, niet de vragen van de NOS-journalist. Het begon met vragen als ‘waarom heb je voor FvD gekozen?’. Al snel volgden vragen over het migratiestandpunt van de partij. De Vos krijgt de ruimte om onwaarheden te verspreiden (‘de Nederlandse bevolking wil in meerderheid die massale immigratie niet’) en de extreemrechtse ideologie van ‘remigratie’ toe te lichten.

De NOS-journalist benoemt op dat moment dat deze term wordt gebruikt door extreemrechts en dat de Coördinator Terrorismebestrijding adviseert de term niet te gebruiken. De Vos krijgt vervolgens de ruimte om die opmerking weg te zetten als ‘een politiek oordeel’. De NOS-journalist reageert door te zeggen dat het hier gaat om een zogeheten hondenfluitje, een uitspraak met een verborgen boodschap die onschuldig lijkt maar door een specifieke groep mensen prima wordt begrepen. Daarna zegt De Vos dat de term ‘de lading goed dekt’ en legt ze uitgebreid uit wat het concept remigratie inhoudt.

‘Isoleer extreemrechts’

Iris Beau Segers zat met verbazing naar de NOS-uitzending te kijken. ‘De NOS moet haar verantwoordelijkheid nemen, en veel scherper zijn op het gebruik van extreme taal, complottheorieën en de verspreiding van desinformatie’, zegt ze. ‘Als politici bijvoorbeeld desinformatie verspreiden over de risi- co’s die asielzoekers zouden opleveren, dan moet een medium dat duidelijk corrigeren. Dat is de taak van de journalistiek: de macht controleren, ook wanneer die macht de liberale democratische rechtsstaat aanvalt’, zegt ze. ‘Het is onze democratie zelf die op het spel staat.’

In de Mediawet staat dat de nieuwsgaring van publieke omroepen feitelijk juist moet zijn. Als taakomroep heeft de NOS een belangrijke rol in het democratisch bestel: het heeft als functie om feitelijke en onpartijdige informatie te brengen zodat burgers tot een afgewogen keuze kunnen komen.

Behandel extreemrechtse partijen niet als een gewone partij

Op het Youtubekanaal van de NOS wordt het interview meer dan 125 duizend keer bekeken, op het Instagramkanaal levert het bijna 15 duizend likes op. Forum voor Democratie re- post het item: 77 duizend keer wordt het item op hun website bekeken, bijna drieduizend likes krijgt het op de Instagram van FvD.

Behandel extreemrechtse partijen niet als een gewone partij, waarschuwden hoogleraren, docenten en onderzoekers van onder meer de Universiteit van Amsterdam en de Radboud Universiteit afgelopen maart op Villamedia, het platform en vaktijdschrift voor journalisten. Het is volgens hen naïef te verwachten dat lezers, kijkers en luisteraars zelf inzien hoe extreem uitspraken van extreemrechtse politici zijn. Bovendien is het gerechtvaardigd om uitspraken als extremistisch te bestempelen ‘zolang de partij geen duidelijke afstand neemt van rechts-extremistische organisaties en ideeën, en deze actief normaliseert.’ Dat is de taak van journalisten: noem het beestje bij de naam.

Een van de onderzoekers is hoogleraar rechtsextremisme-onderzoek Léonie de Jonge. Zij pleit er al jaren voor geen aandacht te geven aan uiterst rechtse politici en hun denkbeelden. Nog voordat de FvD Kamerzetels bemachtigde, stelde zij voor dat de journalistiek extreemrechts isoleert. Nu FvD stevig in het pluche zit en verder groeit, is haar boodschap nog scherper: ‘Er kan en moet over hen worden bericht, en kritisch op hen worden gereflecteerd. Alleen wanneer daar een duidelijke journalistieke reden voor is, kunnen zij zelf aan het woord komen’, adviseert zij samen met collega-onderzoekers eerder dit jaar aan journalisten.

Cruciale rol

Zijn de Nederlandse Publieke Omroep en de bijbehorende media zich voldoende bewust van hun verantwoordelijkheid? Een onafhankelijke commissie, ingesteld door de raad van toezicht van de NPO, concludeerde afgelopen mei in een kritisch rapport dat publieke omroepen zich bewuster moet worden van hun cruciale rol voor de democratie. Volgens de commissie is er onvoldoende focus op de kernwaarden die staan beschreven in de Mediawet: kwaliteit en betrouwbaarheid, pluriformiteit, onafhankelijkheid en toegankelijkheid.

Die kwaliteit en betrouwbaarheid, door de commissie ge- zien als ‘wellicht de belangrijkste kernwaarde’, kan nu onvoldoende worden nageleefd. Ook valt het de commissie op dat ‘de Mediawet niet ingaat op de functie van de publieke omroep in relatie tot de rechtsstaat.’ Zij beveelt aan dat de bescherming van de rechtsstaat als kernwaarde aan de Mediawet wordt toegevoegd.

Journalistieke code

Over Ongehoord Nederland constateert de onafhankelijke commissie dat de journalistieke kwaliteit ‘nadrukkelijk om aandacht’ vraagt. De journalistieke code werd meermaals geschonden: feiten en meningen worden niet gescheiden, er wordt niet aan waarheidsvinding gedaan, en geen hoor en wederhoor gepleegd. ‘Op basis van publicaties en oordelen van de Nationale Ombudsman constateert de commissie dat de betrouwbaarheid van de informatievoorziening van ON!, en daarmee die van de publieke omroep als geheel, onder druk staat.’ Het tast de hoofdmissie van de publieke omroep aan, namelijk de betrouwbaarheid van de informatievoorziening, aldus de commissie.

In reactie hierop, zeiden de NPO en de omroepen direct aan de slag te gaan met de aanbevelingen, en beloofden veranderingen te zullen doorvoeren. De ledenomroepen vroegen daarnaast de NPO om de minister te verzoeken om ‘binnen de wettelijke mogelijkheden passende maatregelen met betrekking tot Ongehoord Nederland te nemen.’ Dat verzoek heeft de NPO momenteel in beraad.

Algemeen directeur van Ongehoord Nederland Peter Vlemmix zegt dat er ‘structurele stappen’ zijn genomen om de ‘tekortkomingen’ van de beginjaren te verhelpen. Hij zal een factchecker aanstellen, een correctiepagina inrichten en alle journalisten regelmatig trainingen laten volgen over de Code Journalistiek Handelen. Ook schrijft hij ‘eraan te hechten’ geen desinformatie, misinformatie of complottheorieën te verspreiden.

De omroep kreeg eerder al geldboetes opgelegd door de NPO, nadat de Nationale Ombudsman voor de publieke omroepen signaleerde ON! feiten en meningen vermengde en desinformatie doorgaf. Ook de toezichthouder van de publieke omroep, het Commissariaat voor de Media, legde, onder meer van- wege de schijn van belangenverstrengeling, boetes op aan Ongehoord Nederland. Hierover zegt de commissie in het rapport dat het ‘een bedreiging voor de onafhankelijkheid van het aanbod van de publieke omroep’ vormt.

Geen doorgeefluik

Omroepen moeten zich dus beter houden aan de kernwaarden van de Mediawet. Maar hoe zit het met de online uitingen? Tim Douma, hoofd toezicht publieke media, vertelt dat die door de toezichthouder hetzelfde worden behandeld als lineaire uitingen. ‘Als een omroep iets naar buiten brengt op social media, verwachten we dat ze zich aan dezelfde journalistieke code houden.’ Maar een tik kan de toezichthouder niet uitdelen, het blijft bij een ‘scherp gesprek’.

Ook de Ombudsman van de Publieke Omroepen Margo Smit kan geen sancties opleggen. ‘De rechtsorde ondersteunen is geen journalistiek criterium’, zegt ombudsman Margo Smit. ‘De weging van inhoudelijke uitspraken en of die anti-democratisch van aard zijn, ligt bij de strafrechter.’ Maar de ombudsman kijkt wel streng toe: hoe reageert een journalist op een gast in de uitzending, baseert hij of zij zich op betrouwbare bronnen, vraagt hij of zij door, wordt benoemd wanneer sprake is van een mening, worden de feiten gegeven? ‘Dat heb je als journalist te doen’, zegt Smit. ‘Je bent geen rode loper of doorgeefluik.’

Ondergrens

Bij navraag bij de NPO, de koepelorganisatie van de publieke omroepen, luidt de reactie dat in het ‘veelkleurige bestel’ ruim- te mag zijn voor verschillende invalshoeken. Een woordvoerder laat weten dat de NPO een bestuurlijk orgaan is ‘zonder redactionele verantwoordelijkheid. De NPO is er alleen ‘om de veelkleurigheid van ons publieke bestel te laten zien en horen via al onze kanalen.’

‘ON! en daarmee de NPO draagt niet bij aan een goed geïnformeerd publiek’

BNNVARA laat in reactie weten dat wetsschendingen, gebrek aan handhaving van de journalistieke code en de verspreiding van rechts-extremistische uitingen, ‘ten zeerste worden afgekeurd’. Omroep ZWART doet geen uitspraken over de werkwijze van collega-omroepen. De omroep zegt de Code Journalistiek Handelen volledig te onderschrijven. ‘Maar dat heeft alleen betekenis wanneer deze consequent wordt toegepast in de dagelijkse journalistieke praktijk.’ Voor ‘ongecontroleerde claims, zonder context of kritische toetsing, is wat Omroep ZWART betreft geen ruimte’.

Onderzoekers blijven ondertussen waarschuwen. ‘Factcheckers aanstellen, correctiepagina’s maken en trainingen geven, zijn zulke basale journalistieke werkwijzen, die zouden altijd topprioriteit moeten zijn voor journalistieke organisaties’, zegt Kruikemeier. ‘Het is gek dat dit niet de standaard is bij een omroep die zendtijd heeft bij de NPO.’

Kruikemeier vindt het belangrijk dat de NPO het belang van pluriformiteit benadrukt. ‘Maar als een omroep uitspraken doet die journalistieke ondergrenzen overschrijden, bijvoorbeeld wanneer zij complottheorieën verspreiden die duidelijk onwaar zijn, draagt ON! of elke andere omroep die dit doet, en daarmee de NPO, niet bij aan een goed geïnformeerd publiek. En dat is een belangrijk onderdeel van de rol van media in een democratische samenleving.’

En Ongehoord Nederland? Die blijft ondertussen extreemrechtse complottheorieën een podium geven. Eind juni plaatste de omroep een filmpje met als onderschrift: ‘Is omvolking een bewust doel? Comment’. Het leverde 2700 likes op, inclusief meerdere reacties waarin kijkers verwezen naar Het plan van Kalergi, een complottheorie waarin wordt beweerd dat migratiebeleid bewust wordt ingezet om de witte Europese bevolking te vervangen.

Over dit onderzoek

Voor dit onderzoek hebben Leonie Coppes en mediawetenschapper Stijn Peeters van de Universiteit van Amsterdam alle posts en video’s van de Instagramaccounts van BNNVARA, Omroep ZWART, NOS, WNL en ON van de afgelopen twee jaar gedownload en getranscribeerd.

Vervolgens werden de posts gefilterd op de volgende woorden en thema’s: asiel, azc, vluchteling, ter apel, immigr*; woke, remigr*, globalist*; boeren, landbouw; islam, moslim, allah; stikstof, klimaat, milieu; wooncrisis, huurwoning, koopwoning, hypotheek*, woning; extinction rebellion, xr, klimaat- pro*; palestina, palestijn*, gaza, jordaanoever; protest, activis*, betog*, demonstra*.

Omdat de context waarin een bepaalde uitspraak wordt gedaan relevant is, hebben we ervoor gekozen niet te kwantificeren, maar alleen een kwalitatieve analyse toe te passen.

De eindselectie werd onderzocht op de volgende vier categorieën: toon (aanvallend, sturend, verslaggevend); onderwerpkeuze (passend binnen uiterst rechtse agenda, zoals: onafhankelijke media aanvallen of in twijfel trekken, regels van de democratische rechtsstaat aanvallen of in twijfel trekken, scheiding aanbrengen tussen volk en elite, desinformatie verspreiden, discrimineren van minderheden, extreemrechtse (complot)ideeën aanhalen, stellen dat demonstreren gelijk staat aan relschoppen, of andersom dat door organisaties aangemerkte rellen slechts een demonstratie zouden zijn, woningcrisis verbinden aan migranten); woordvoerders (zelfbenoemde experts, complottheoretici, uiterst rechtse denkers of politici, of boze burgers); stellinginname (uiterst rechtse stellinginname, zoals: de vrijheid in NL is verdwenen door de islam).

Conclusie

Uit deze analyse rijst het beeld dat sommige omroepen selectief zijn in welke onderwerpen zij onder de aandacht brengen en wie zij hierover aan het woord laten. Zeker komen er ook controversiële, uiterst rechtse complottheorieën en gedachtegoed of discriminerende ideeën aan de orde, maar vaker nog spelen omroepen met herhaling of juist het weglaten van nuancering. In de herhaling van onderwerpkeuze of het uitnodigen van controversiële denkers, wordt een bredere tendens van uiterst rechtse agendering zichtbaar.

Leonie Coppes (1992) is politicoloog, onderzoeksjournalist en oprichter van platform Surreal, voor analyse en duiding van internationale ontwikkelingen. Stijn Peeters is mediawetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam.

Luister naar wat Cruijff écht heeft gezegd