Vrouwen misbruikt binnen Forum

De zomerrel op links

Woke versus klasse

Verhaal van de Week

Normale mensen zijn eng

Teun van de Keuken

Wat betekent bescherming?

Leven in de Noordzee

Onzekere toekomst

Onrust in het Midden-Oosten

iPhone-apartheid

Chard van den Berg

Eigendomcrisis

Noordzee

Veilige social media

Megaboete Meta

Democratie leeft

Verzet in India

Mag je niet missen

Cultuurtip

Terreur in Rusland

<p>Begin jaren vijftig werd een groep vooraanstaande artsen uit Moskou, van wie de meesten joods waren, ervan beschuldigd in opdracht van het Westen een complot te hebben beraamd om Sovjetleiders te vermoorden. De artsen werden ontslagen, gearresteerd en gemarteld. Na de dood van Jozef Stalin in 1953 maakte Lavrenti Beria echter een einde aan het onderzoek. Beria was een van Stalins belangrijkste en langstzittende leiders van de geheime politie. Van 1938 tot 1945 stond hij aan het hoofd van het Volkscommissariaat voor Binnenlandse Zaken (NKVD) en speelde hij jarenlang een centrale rol in het repressie-apparaat dat talloze mensen naar de Goelag stuurde. Uiteindelijk bleek dat de veiligheidsdiensten de hele zaak rond de artsen hadden verzonnen.</p>
<p>Vandaag de dag volgt het Kremlin hetzelfde draaiboek. De Russische wet op ‘buitenlandse agenten’ uit 2012 (die personen en organisaties die buitenlandse steun ontvangen verplicht om zich te laten registreren als buitenlandse agent, red.) was aanvankelijk vooral gericht op organisaties. Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 is de reikwijdte van de wet echter drastisch uitgebreid. Inmiddels kan vrijwel iedereen die de autoriteiten als lastig of ongewenst beschouwen het stempel ‘buitenlandse agent’ krijgen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Experts over de wereldpolitiek</h5>
<p>Elke week publiceren we een opiniestuk van een expert in de wereldpolitiek. Met deze week: Nina L. Khrushcheva, hoogleraar Internationale Betrekkingen aan The New School in New York City en auteur van onder meer <em>In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones </em></p>
</div>
<h5>Buitenlandse agent</h5>
<p>Aan het label ‘buitenlandse agent’ zijn allerlei sancties verbonden. Zo mogen degenen die dit stempel krijgen geen openbaar ambt bekleden of door de overheid gefinancierd werk verrichten, bijvoorbeeld in het onderwijs. Ook moeten zij op hun accounts op social media verplicht vermelden dat zij als ‘buitenlandse agent’ zijn aangemerkt. Vorige maand keurde de Doema bovendien maatregelen goed waarmee belangrijke burgerrechten kunnen worden ontnomen aan Russen die in het buitenland wonen en in eigen land worden vervolgd wegens politieke ‘overtredingen,’ zoals het niet naleven van de wet op buitenlandse agenten.</p>
<p>Het gaat onder meer om de toegang tot bankrekeningen en consulaire diensten, zoals het verlengen van een paspoort. Doemavoorzitter Vjatsjeslav Volodin bespotte de getroffen Russen als ‘ontaarden en verraders van het vaderland’. Vooral die woordkeuze is veelzeggend: hij sprak niet over dissidenten, maar over ‘ontaarden’.</p>
<blockquote><p>Het Kremlin laat weinig twijfel bestaan over de boodschap van het etiket ‘buitenlandse agent’</p></blockquote>
<p>Rond dezelfde tijd voegde het Russische ministerie van Justitie een nieuwe rubriek aan zijn website toe. Daarin wordt een lange reeks vermeende samenzweringen tegen de Russische staat beschreven, vanaf de zestiende eeuw tot vandaag. Zo wordt de Russische geschiedenis voorgesteld als één lange belegering door buitenlandse vijanden. Ook de meer dan twaalfhonderd mensen die momenteel als ‘buitenlandse agent’ zijn aangemerkt, worden er vermeld, met een portret en een beschrijving van de overtredingen waarvan zij worden beschuldigd. Ook ik heb er mijn eigen vermelding. Daarmee laat het Kremlin weinig twijfel bestaan over de boodschap die het met het etiket ‘buitenlandse agent’ wil uitdragen.</p>
<h5>Hondenhart</h5>
<p>Het etiket ‘buitenlandse agent’ is slechts een van de middelen waarmee het regime van de Russische president Vladimir Poetin afwijkende stemmen het zwijgen oplegt. Momenteel worden in Rusland meer dan 5.600 mensen – en waarschijnlijk aanzienlijk meer – om politieke redenen vervolgd. Ter vergelijking: na de dood van Stalin waren dat er minder dan vijfduizend. Dat aantal nam verder af nadat Nikita Chroesjtsjov in zijn beroemde ‘geheime rede’ de persoonsverheerlijking rond Stalin aan de kaak had gesteld. De repressie onder Poetin begint daarmee steeds meer trekken te vertonen van de Grote Terreur van 1937.</p>
<p>Zeker, veel aspecten van het stalinisme heeft Poetin niet in dezelfde omvang overgenomen, te beginnen met het enorme systeem rondom de Goelag. Maar in één opzicht is het ‘poetinisme’ nog erger. Hoezeer Vladimir Lenins ideaal van een arbeidersparadijs onder Stalin ook werd verdraaid, het bleef een fundamenteel uitgangspunt van het Sovjetsysteem. In het huidige Rusland ontbreekt zelfs zo’n ideologisch ideaal of groter maatschappelijk project. Er is alleen nog één man, omringd door zijn veiligheidsapparaat, die probeert zijn macht voor onbepaalde tijd veilig te stellen.</p>
<blockquote><p>In Rusland heerst een Goelag-cultuur, een wereld waarin ‘bewakers’ tegenover ‘bewaakten’ staan</p></blockquote>
<p>De Russische schrijver Vladimir Sorokin zag deze ontwikkeling al vroeg aankomen. In zijn roman <em>Day of the Oprichnik</em> (2006) beschrijft hij het gewelddadige, wrede en losbandige optreden van een vertegenwoordiger van de staatsmacht in een nieuw, tsaristisch-totalitair Rusland – een samenleving die doet denken aan het Rusland waarvan nationalistische denkers als de politiek filosoof Aleksandr Doegin dromen. Twintig jaar later leest Sorokins roman eerder als non-fictie dan als satire. Poetins veiligheidsdiensten lijken immers steeds meer terug te grijpen op het repressieve draaiboek van de NKVD, de geheime dienst onder Stalin en voorloper van de KGB. De KGB opereerde na Stalins dood in vergelijking met de NKVD relatief terughoudend.</p>
<p>Ook een ouder literair werk biedt inzicht in het Rusland van vandaag. In Michail Boelgakovs <em>Hondehart</em>, geschreven in 1925, verandert de briljante chirurg Filipp Filippovitsj Preobrazjenski een zwerfhond in een grove en agressieve proletariër die Sjarikov heet. Sindsdien heeft Rusland talloze hoogopgeleide en bekwame professionals als Preobrazjenski voortgebracht. Maar tegenwoordig lijken steeds meer van hen ervoor te kiezen zich eerder als Sjarikov te gedragen.</p>
<p>Dmitri Medvedev, die van 2008 tot 2012 nog gold als de enigszins liberale president van Rusland, prijst tegenwoordig het Kremlin en slingert op social media grove beledigingen naar zijn ‘vijanden’. Ook minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov, ooit een toonbeeld van diplomatieke professionaliteit, spreekt inmiddels over internationale betrekkingen alsof het om afspraken tussen maffiosi gaat. Daarbij gebruikt hij informele uitdrukkingen als <em>‘patsan skazal, patsan sdelal’, </em>grofweg vertaald als ‘een man zegt iets en doet het dan ook’. Deze houding wordt gevoed door de Goelag-cultuur: een wereld waarin ‘bewakers’ tegenover ‘bewaakten’ staan en iedereen die de heersende normen ter discussie stelt, het zwijgen wordt opgelegd, vernederd of gestraft. Zo ontstaat een neerwaartse spiraal waarin steeds grover en agressiever gedrag de norm wordt.</p>
<h5>Chroesjtsjov of Beria</h5>
<p>We moeten echter niet aannemen dat de hele Russische samenleving zich zonder meer aan het ‘poetinisme’ onderwerpt. Om te beginnen lijkt Poetins populariteit af te nemen, al zijn er duidelijke grenzen aan hoe ver de officiële cijfers kunnen dalen. Zo meldde de door het Kremlin gecontroleerde Stichting voor de Publieke Opinie begin vorige maand een waarderingscijfer van 66 procent, om dat een week later weer keurig naar 70 procent bij te stellen. Toch is de trend duidelijk. Zelfs het onafhankelijke Levada Centrum meldt dat het percentage Russen dat Poetins optreden goedkeurt dit jaar is gedaald van 84 naar 74 procent.</p>
<p>Bovendien zijn overal subtiele vormen van protest zichtbaar. Zo zet een winkelier ballonnen in de gele en blauwe kleuren van de Oekraïense vlag in de etalage, ogenschijnlijk als onderdeel van een onschuldige productpromotie. Een boekhandel verkoopt draagtassen met de titel <em>1984</em> erop, alsof het slechts om een grappig literair hebbedingetje gaat. En in theaters worden antistalinistische stukken opgevoerd, zoals <em>The Dragon</em> van Jevgeni Schwarz.</p>
<p>Het klopt dat er geen sprake is van massaal verzet tegen de oorlog in Oekraïne, zelfs nu Oekraïense drones doelen diep op Russisch grondgebied bereiken. Van een brede mobilisatie tegen het regime van Poetin is al helemaal geen sprake. Maar de Russen hebben in hun geschiedenis genoeg tirannie meegemaakt om te weten wat het betekent wanneer zij zijn overgeleverd aan veiligheidsdiensten die tot vrijwel alles bereid zijn om hun greep op de samenleving te behouden. Zelfs subtiele vormen van verzet tegen de eis van het Kremlin om zich volledig te onderwerpen, zijn voldoende om de machthebbers woedend te maken en de repressie verder op te voeren.</p>
<blockquote><p>Veel Russen hopen dat er na de dood van Poetin een nieuwe Chroesjtsjov opstaat</p></blockquote>
<p>Uiteindelijk is de enige uitweg uit het ‘poetinisme’ misschien dezelfde als die uit het stalinisme: het verdwijnen van de leider. Veel Russen hopen dat er daarna een figuur als Chroesjtsjov zal opstaan, die de ergste misstanden van het voorafgaande regime aan de kaak stelt. Maar het is evengoed mogelijk dat Rusland een nieuwe Beria krijgt: iemand die zelf rechtstreeks betrokken was bij veel van de wreedheden van het regime.</p>
<p>In zo’n scenario is het van cruciaal belang dat de Russen duidelijk maken dat er grenzen zijn aan de mate van totalitaire controle die zij bereid zijn te accepteren. Alleen dan zal een nieuwe leider voldoende reden hebben om het huidige repressie-apparaat af te bouwen. Ook Beria begon in de korte periode tussen Stalins dood en zijn eigen val met de ontmanteling van delen van het Goelag-systeem dat hij gedurende zijn carrière zelf had helpen opbouwen.</p>


Nina L. Khrushcheva

Vladimir Poetin volgt het draaiboek van Jozef Stalin

Analyse

<p>Ruslands patriottische bloggers en oorlogscorrespondenten – de groep die de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne het meest steunt – zijn woest. De regering van Donald Trump heeft Venezuela aangevallen, een bondgenoot van Rusland. President Nicolás Maduro is ontvoerd en een olietanker onder Russische vlag is in beslag genomen. Volgens de patriotten zou Rusland Amerikaanse schepen tot zinken moeten brengen, of zelfs kernraketten op Washington moeten afvuren. Het verschil met het daadwerkelijke regeringsbeleid kan niet groter zijn. Poetin heeft nog niet eens een officiële verklaring afgelegd.</p>
<p>Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken heeft (zonder een zweem van ironie) de ‘gewapende agressie’ van Amerika tegen Venezuela bestempeld als een &#8216;onaanvaardbare schending van de soevereiniteit van een onafhankelijke staat&#8217;.  Russische terughoudendheid is geen zeldzaam verschijnsel. Poetin reageert zelden direct op belangrijke gebeurtenissen. Liever kijkt hij aan hoe de boel zich ontwikkelt en stemt hij zijn reactie daarop af. Al komt deze aanpak vaak als scherpzinnig en zelfverzekerd over, wijst het in dit geval op zwakte &#8211; of in ieder geval een diepgewortelde onzekerheid.</p>
<p>Hoewel Poetin zijn best doet om niet zwak over te komen, wil hij ook niet het risico lopen om de spanningen met de Verenigde Staten te verergeren – vandaar zijn zwijgen. Toch kent ook Poetin grenzen. De vraag is of kabinet-Trump opdringerig genoeg zal blijken om erachter te komen waar die grenzen precies liggen.</p>
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
<p>Nina K. Khruscheva is professor in International Affairs aan de New School-universiteit in New York City. Ook is zij de auteur van<span style="font-family: inherit; font-weight: inherit;"> </span><em>In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones.</em></p>
</div>
<h5>Groen licht</h5>
<p>Vóór de aanval op Venezuela leek Poetin tamelijk zelfverzekerd over de situatie in Oekraïne. Trump promootte een &#8216;vredesplan&#8217; en leunde duidelijk richting Rusland, waarbij hij aanzienlijke druk op de Oekraïense president Volodymyr Zelensky legde om Oekraïense troepen terug te trekken uit de oostelijke gebieden die ze nu controleren. Daarnaast heeft Rusland successen geboekt bij de aanvallen op de Oekraïense energiecentrales, die hebben geleid tot constante stroomuitval midden in de winter. Al bij al was Poetin ervan overtuigd dat Oekraïne snel bereid zou zijn om zijn vredesvoorwaarden te accepteren.</p>
<blockquote><p>Desalniettemin is de Trump-regering duidelijk ontevreden over de weigering van Rusland om het vredesplan dat Washington in november naar voren schoof volledig te omarmen</p></blockquote>
<p>De recente acties van kabinet-Trump hebben de plannen van Poetin echter op losse schroeven gezet. De Verenigde Staten zeggen nog altijd dat vrede in Oekraïne een prioriteit blijft, en de veiligheidsgaranties die Washington aan Kyiv heeft aangeboden sluiten Amerikaanse troepen op Oekraïens grondgebied uit – iets waar Rusland fel tegen zou zijn. Ook het onderscheppen van een Russisch schip kan worden uitgelegd als een poging om Poetin te vernederen, beweert de Trump-regering dat het eigenlijk een Venezolaans schip was dat een Russische vlag voerde om niet geconfisqueerd te worden. Bovendien hebben de Verenigde Staten twee Russische bemanningsleden vrijgelaten.</p>
<p>Desalniettemin is de Trump-regering duidelijk ontevreden over de weigering van Rusland om het vredesplan dat Washington in november naar voren schoof volledig te omarmen. Als reactie hierop heeft Trump naar verluidt ‘groen licht’ gegeven voor lang uitgestelde wetgeving die harde nieuwe sancties tegen Rusland oplegt en de tarieven voor landen die bewust Russische olie of uranium kopen verhoogt tot wel 500 procent.</p>
<h5>Duimschroeven</h5>
<p>Volgens veel westerse analisten is dit het moment om de duimschroeven bij Rusland aan te draaien. Niet alleen door de sancties op te voeren, maar ook door Oekraïne meer wapens te leveren en de Russische ‘schaduwvloot’ aan te pakken. Dit is een verzameling van olietankers die misleidende tactieken gebruikt om westerse sancties te ontwijken. Zelensky durfde zelfs zo ver te gaan om Trump impliciet aan te moedigen zijn Venezolaanse strategie niet alleen in Rusland, maar ook in Tsjetsjenië te herhalen (lees: de arrestatie van Ramzan Kadyrov, hoofd van de Tsjetsjeense Republiek en als vertrouweling van Poetin betrokken bij de begindagen van de oorlog in Oekraïne).</p>
<p>De aanwezigheid van de Amerikaanse troepen in Rusland is en blijft onwaarschijnlijk. Toch heeft het succes van de operatie in Venezuela de haviken in zijn<em> inner circle</em> dapper gemaakt. Stephen Miller, plaatsvervangend stafchef van het Witte Huis, declameerde onlangs: ‘We zijn een supermacht. En we gaan ons als een supermacht gedragen.’</p>
<p>Het pestgedrag van de Verenigde Staten maakt het aannemelijker dat binnenkort een van Poetins grenzen wordt overschreden – bijvoorbeeld door grote aantallen Russische olieschepen aan te vallen, draconische vredesvoorwaarden aan Rusland op te leggen of onrust aan te wakkeren, zoals de Verenigde Staten volgens ayatollah Khamenei in Iran doet.</p>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
    <div class="teaser__content__container">
                    <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
        
                    <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
            </div>

    <div class="teaser__btn__container">
                    <div class="teaser__btn">
                <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
                    href="/service/nieuwsbrieven"
                    data-ga-category="banner-newsletter-button" 
                    data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
                    data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
            </div>
            </div>
</div>
<h5>Spierballentaal</h5>
<p>Poetin heeft weinig middelen en mogelijkheden om zich tegen de Verenigde Staten te verzetten. Als de Amerikaanse marine een olietanker in beslag wil nemen, zullen de Russische gewapende bewakers aan boord, of zelfs Russische oorlogsschepen in de buurt, niet in staat zijn om dat tegen te houden. Ruslands enige echte drukmiddel is zijn nucleaire arsenaal. En hoewel Poetin Trump altijd nucleair kan bedreigen, worden die dreigementen misschien niet serieus genomen. De stoere taal uit Rusland zou meer vlees op de botten hebben als ze samen met een andere grootmacht wordt geuit, zoals bijvoorbeeld China. Maar China heeft geen militaire spierballentaal nodig. Het land beschikt over tal van andere troeven die het kan inzetten tegen de Verenigde Staten, waaronder controle over de grootste voorraad zeldzame aardmetalen op de hele wereld.</p>
<p>Toch heeft Poetin al een beroep gedaan op nucleaire stoerdoenerij. Als hij tot het punt wordt gedreven dat hij besluit dat een nucleaire aanval zijn enige optie is, zullen de Verenigde Staten ongetwijfeld op dezelfde manier reageren. Zolang de oorlog in Oekraïne voortduurt, is er een verhoogd risico op een apocalyptisch scenario.</p>
<blockquote><p>Mogelijk heeft de Amerikaanse ontvoering van Maduro een precedent geschapen</p></blockquote>
<p>Zelensky moet op zijn hoede blijven. Mogelijk heeft de Amerikaanse ontvoering van Maduro een precedent geschapen. Wie weet besluit Rusland dat het ook het recht heeft om vijanden in het midden van de nacht te ontvoeren. Zeker na de (vermeende) drone-aanval op het buitenverblijf van Poetin, in de noordelijke regio Novgorod.</p>
<p>Hoewel Oekraïne elke betrokkenheid bij die aanval ontkent en Rusland ervan beschuldigt de vredesbesprekingen te willen dwarsbomen door de aanval in de schoenen van Oekraïne te schuiven, heeft Rusland beloofd wraak te nemen. In elk geval zullen de Russische aanvallen op de Oekraïense energiecentrales aanhouden – net als Poetins zwijgen over Venezuela.</p>


Poetin houdt zich tactisch stil