Premierschap gered?

Kabinetscrisis

Verhaal van de Week

Partij voor de bühne

met veiligheid

Obsessie

Roddelpraat

Naaktfoto's

Ik vind iets

Merel Wielaert

Hooggerechtshof

Polen

Wiens schuld is dit?

Debat

Sterke leiders

Hans Against the Machine

oprichter Pussy Riot

Interview

Complotoefening

<h5>Maxim Februari – rechtsfilosoof, heeft de elite in de smiezen</h5>
‘Doe God een koebel om,’ zei de voorzitter van de kunstdievenbende altijd. Het betekende dat je de schilderijen zo’n beetje achter de rug van de Almachtige om van de muur moest tillen. Het was de bedrijfsleus.
Natuurlijk was de voorzitter niet alleen baas van de kunstdieven, hij was voorzitter van min of meer alle culturele instellingen in de stad. Het is altijd de elite, het zijn altijd de notabelen, de welgestelden die de hand lichten met de wet. De goedertierenen, noem ik ze, naar de beroemde kunstdief Arsène Goedertier, die ervandoor is gegaan met Het Lam Gods.
Arsène Goedertier, om maar eens met hem te beginnen, bezocht op zondag 25 november 1934 in Dendermonde een vergadering van de Katholieke Volkspartij, pleitte voor een vierde stand van hogere burgers en intellectuelen, en kreeg subiet een beroerte. Stervende biechtte hij op als enige te weten waar De rechtvaardige rechters waren, een paneel van het veelluik Het Lam Gods, dat op 10 april uit de Sint-Baafskathedraal in Gent was gestolen.
Nou ja, ik kan er uren over doorgaan; over het koortsachtige overleg onder notabelen, de angst om de verkiezingen te ontwrichten met nieuws over Goedertiers bekentenis, het vruchteloze zoeken naar het paneel in crypten van de kerk, in het riool. Maar laat ik me beperken tot de conclusie die het gezaghebbende kennisinstituut Wikipedia op de Engelstalige Lam-Godspagina trekt. ‘Die Kirche hat es.’
Ja! Vanzelfsprekend heeft de kerk het! De bisschoppen zitten erachter. De rechtvaardige rechters. Slechte investeringen gedaan. Lam Gods gestolen om het tekort aan te vullen. Tuurlijk heeft de kerk het! Zoals, en daar wil ik met u naartoe, het Boston Philharmonic Orchestra Het concert van Vermeer heeft. Moet ik dat überhaupt nog toelichten? Jezus, het ligt zo voor de hand. Het zijn altijd de hogere burgers en de intellectuelen die er met de kunstschatten vandoor gaan.
<blockquote>Het zijn altijd de hogere burgers en de intellectuelen die er met de kunstschatten vandoor gaan.</blockquote>
In 1990 wilde de Boston Philharmonic een commerciële opname maken van Beethovens Negende; het orkest moest dus fondsen zoeken. Dirigent Benjamin Zander, een retoricus met marketingtalent, was net uiterst talentvol met geldschieters in de weer toen de inflatie opliep door de junk bond crash van 1989. Alle geldschieters deinsden verschrikt terug.
Vandaar dat de voorzitter van de Bostonse kunstinstellingen het geniale plan opperde om de Vermeer uit het Isabella Stewart Gardner Museum te stelen en een beloning van 1 miljoen dollar uit te loven voor de gouden tip. In de zomer zouden ze het schilderij teruggeven, het miljoen zou naar Beethoven gaan en een ietsepietsie naar Stravinsky. Maar toen viel Irak plotseling Koeweit binnen, zodat de recessie toesloeg en het museum het beloningsplan op last van de verzekering moest terugdraaien.
Af en toe komt de stokoude voorzitter van de kunstdieven nog in de bestuurskamer van het BPO naar zijn schilderij kijken. Met Beethoven was het wonderlijk genoeg toch gelukt en toen hadden ze besloten de Vermeer maar te houden. Een jonge scrupuleuze medewerker begint wel eens over rechtvaardigheid en het geweten, over Goedertier en Het Lam Gods. ‘Doe God een koebel om,’ mompelt de ex-voorzitter dan. Het is de bedrijfsleus.
<h5>Arthur Brandt – kunstdetective, doet onderzoek naar de diefstal</h5>
In de nacht van 18 maart 1990 viert de stad Boston, in het noordoosten van de Verenigde Staten, St. Patrick’s Day, de nationale Ierse feestdag. Ruim een kwart van de inwoners is van Ierse afkomst en dat zal de rest weten. Terwijl er overal gezongen, gedanst en vooral gedronken wordt, vindt er niet ver van de haven een opmerkelijk toneelstuk plaats. Twee leden van de maffia van Boston, George Reissfelder en Lenny DiMuzio, hebben zich als agent verkleed en bellen aan bij het Isabella Stewart Gardner Museum. Een van de twee bewakers in het museum, Rick Abath, zit in het complot en opent de deur. Direct worden hij en zijn collega, die van niets weet, vastgebonden waarna Reissfelder en DiMuzio in zo’n anderhalf uur tijd de grootste kunstroof uit de geschiedenis plegen.
Reissfelder en DiMuzio zijn slechts loopjongens. Hun baas Robert Donati, een berucht lid van de maffia van Boston, neemt de dertien gestolen schilderijen in beslag. Maar al snel raakt Donati in conflict met zijn bazen. Hij wil de buit met een waarde van een half miljard niet zomaar afstaan. En dat heeft gevolgen. Het lichaam van Donati wordt niet veel later met kogels doorzeefd gevonden in de kofferruimte van een Cadillac. DiMuzio ondergaat hetzelfde lot terwijl Reissfelder sterft aan een overdosis drugs, al dan niet opzettelijk toegediend door een derde.
<blockquote>De FBI looft een beloning uit van 5 en later 10 miljoen dollar voor de terugkeer van de schilderijen.</blockquote>
Nu de daders uit de weg zijn geruimd, krijgt een ander maffialid, Robert Guarente, de werken in handen. Hij verkoopt elf van de dertien schilderijen aan de maffia in Philadelphia. De twee belangrijkste echter, Vermeers Het concert en Rembrandts Christus in de storm op het meer van Galilea, worden in het ruim van een schip geplaatst naast enkele kisten met wapens. Aan de andere kant van de oceaan, in Ierland, staan enkele IRA-leden de vracht op te wachten. Het zal niet de eerste keer zijn dat de IRA een gestolen Vermeer in handen krijgt. De twee kostbare werken zullen echter niet aan de wand komen te hangen van Thomas ‘Slab’ Murphy, de machtigste baas binnen de IRA, maar worden ingezet als ruilmiddel met de Engelse staat voor bijvoorbeeld strafvermindering of overplaatsing van gevangenen. Als de tijd rijp is.
En de tijd rijpt. Tientallen jaren. De FBI looft een beloning uit van 5 miljoen dollar voor de terugkeer van de schilderijen, later verhoogd tot 10 miljoen. Ook is er de belofte dat niemand vervolgd zal worden voor de inbraak. Een verleidelijk aanbod. De werken blijven desondanks spoorloos. Zowel de maffia in Philadelphia als de IRA laten niet van zich horen. Velen denken dat de dertien werken inmiddels in een dusdanig slechte staat verkeren, na talloze keren te zijn versleept, dat de beloning niet zal worden uitgekeerd en teruggave dus uitgesloten is.
Maar dat is niet de ware reden. Doorgewinterde criminelen kennen het wetboek beter dan hun advocaten. En de belofte van de FBI, buiten de hoge beloning, dat er niemand zal worden vervolgd in verband met de inbraak, is van weinig waarde. De staat Massachusetts waar Boston onder valt, kent immers geen verjaring voor moord. De doorzeefde lijken van Lenny DiMuzio en Robert Donati zullen dan ook de terugkeer van de dertien werken in de weg blijven staan. Tenzij…
<img decoding="async" class="aligncenter size-image_640 wp-image-574025" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2023/06/thrillergids_2_preview-640x775.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2023/06/thrillergids_2_preview-640x775.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2023/06/thrillergids_2_preview-1280x1550.jpg 1280w" alt="" width="640" height="775" />
<h5>Eva Rietkamp – kritisch burger, wil dat je zelf nadenkt</h5>
Het is onzin. Bullshit. Zeg nou zelf. Twee mannen doen zich voor als agenten, wandelen een museum binnen, onteigenen een Vermeer en verdwijnen in het niets? En dertig jaar onderzoek levert niks op? Noppes, niente, nada? Wat een onzin. Toch is het weer geslikt voor zoete koek. De media maken de maffia verdacht en de meute heeft geen vragen meer. Een schaapskudde is het. Wie zélf nadenkt gaat alleen maar af op wat hij of zij zeker weet. En het enige dat we zeker weten, is dat het schilderij weg is. Al dertig jaar lang is er geen spoor van te bekennen.
En we weten exact wie er zo precies te werk gaan.
Het is niets meer dan logisch dat zij erachter zitten. Niet vanwege het geld. Voor hen stelt de opbrengst van zo’n doek niks voor, centen hebben ze in overvloed. Ze hebben het ook niet weggehaald om het ergens anders in alle rust te kunnen bekijken. Het museum ís van hen. Met een knip van hun vingers worden de deuren gesloten en hebben ze de boel voor zichzelf.
Hoe mooi is het werk van Vermeer? Smaken verschillen, natuurlijk, maar feit is dat de grote expositie in Amsterdam binnen no time uitverkocht was. Uit de hele wereld zijn ze gekomen om de schilderijen te bewonderen. Het zonlicht, de huiselijke taferelen, de blik in de ogen van het meisje met de parel. Geweldig vonden ze het. Prachtig. En daarom is het schilderij er niet meer. Het concert is al lang afgelopen. Het is vernietigd. Ja, het is van de wand gehaald, in een busje geladen en vernietigd.
Het spijt me. Dit is de enige mogelijke verklaring.
Het belangrijkste kenmerk van macht is de luxe om onverschillig te zijn. Het is de luxe om te kunnen vertrappelen wat anderen als betekenisvol zien, om je schoenen af te vegen aan alles dat gewone mensen nodig hebben om het leven dragelijk te maken. Ze verwoesten het niet uit haat, maar omdat het kan. Alleen dan beseft de machthebber dat hij machtig is. Het is een ritueel, een vorm van zelfbevestiging. Het is manifestatie.
<blockquote>Het kenmerk van macht is de luxe om onverschillig te zijn, om te kunnen vertrappen wat anderen als waardevol zien.</blockquote>
Hoe ze hun keuze maken, weten we niet. Misschien is er een commissie, misschien loten ze wel. Hoe de vernietiging verloopt, is ons ook onbekend. Worden ze thuis opgepikt, wordt er voor de lunch gezorgd? Maken ze er een dingetje van om zo verveeld mogelijk over te komen? We weten het niet. Wat we wel weten is dat het veel gebeurt. Kijk om je heen en je ziet veel goeds ten einde komen. Leugens en verhaaltjes en excuses moeten de instrumenten van hun vernielzucht verbergen, maar als je goed kijkt, zie je ze overal. Het is de bijl die een boom velt. Het is de sloopkogel die een kerk ten gronde richt. Het is de lucifer die een schilderij van Vermeer in lichterlaaie zet. En het is een mes, af en toe. Een mes dat voor onze kelen bestemd is. Er is een reden waarom ik dit niet onder mijn eigen naam schrijf.
<h5>Charles den Tex – thrillerschrijver, weet waar de bunker is</h5>
Niet zo gek lang na de kraak overleed onze opdrachtgever aan een hartstilstand. Kun je zo hebben. Toen ik met een paar maten ’s nachts bij het museum naar binnenging, was hij nog kerngezond. Anders hadden we het misschien niet gedaan. Maar goed, het was een makkie, dat museum had de beveiliging van een jeugdhonk. In iets meer dan tachtig minuten hadden we zes schilderijen, vijf schetsen, een tekening, een vaas en nog wat andere dingen. En nog had niemand iets in de gaten.
Die kraak was een kunstwerk op zich.
Nog steeds weet niemand waar alles is gebleven. Er is niet één stuk van teruggevonden. Meestal duikt er na verloop van tijd wel ergens iets op. Deze keer niet. Er is geen enkel spoor. De politie, de FBI en een stel privédetectives zijn erop stukgelopen. Maar om te begrijpen waar die kunst is, moet je weten waarom het is gestolen, wat de kern van de kraak was.
Een vrouw en man in het zwart. Dat was de kern. De opdrachtgever wilde per se dat schilderij van Rembrandt hebben, want dat stel was ergens heel ver weg familie van hem. Had ie uitgezocht. Hij had zelf Nederlandse roots en dus had hij recht op dat schilderij want het waren zijn voorouders. Hij had geld zat alleen was het niet te koop, het museum wilde er niet vanaf. En dus had hij mij gevraagd om het te gaan halen. Dat ene doek.
De rest hebben we meegenomen om verwarring te zaaien. Hij had een heel lijstje gemaakt met Vermeer, Rembrandt, Flinck, Degas en Manet. Allemaal om de aandacht af te leiden, want hij was bang dat er een spoor naar hem zou voeren als we alleen dat ene schilderij zouden meenemen. Hij wist wie die vrouw en man waren, en dat kon hij bewijzen ook – ik heb de papieren zelf gezien. Hij wilde het schilderij voor zichzelf, voor niemand anders.
<blockquote>Onder zijn tuin had hij een geheime bunker laten bouwen, die op geen enkele tekening van het huis staat.</blockquote>
Diep onder zijn tuin had hij een geheime bunker laten bouwen, die staat op geen enkele tekening van het huis. Er is geen financieel spoor van, het hele ding is contant betaald met heel veel zwart geld. Toen ik de spullen kwam afleveren, was die bunker al helemaal klaar. Daar heeft hij dat stel pontificaal aan de muur gehangen. Zestig jaar oud was hij, blij als een aap. De rest, die andere dingen van Degas, Manet, Flinck, stonden ergens in een hoek tegen elkaar aan. Ook dat doek van Vermeer: Het concert. Nou, daar luistert geen hond meer naar. Alles was extreem goed beveiligd. Dik twee jaar later was hij dood. Gecremeerd. Zijn huis met alle grond is dertig jaar geleden verkocht. Sinds die dag is er niemand meer in geweest, want als je niet weet waar de ingang is, kun je de bunker niet vinden. Echt fantastisch mooi gemaakt. En als je het al weet te vinden, kun je er alleen in met een irisscan, van zijn iris. Die is ook gecremeerd.
<h5>Gaea Schoeters – literaire allrounder, kan een film aanraden</h5>
Op 18 maart 1990 bellen twee ‘politieagenten’ aan bij het Gardner Museum in Boston. Even later liggen de veiligheidsagenten gekneveld in de kelder, en in de 81 minuten daarna vindt de grootste kunstroof ooit plaats. Dertien schilderijen, goed voor zo’n 500 miljoen dollar, verdwijnen spoorloos: werken van Rembrandt, Manet, Degas en Vermeer. De FBI staat voor een raadsel, want andere waardevolle werken, zoals de Rubens, zijn blijven hangen. Foutje, met grote gevolgen.
Opdrachtgever van de roof is de godfather van een van de grote maffiafamilies uit Boston. Een van zijn luitenants, Caesar, heeft het plan bedacht. Maar als zijn jongens terugkomen met de buit ontploft hij: waar is de Rubens? Shelley mompelt excuses: hij heeft Rembrandt en Rubens door elkaar gehaald. Zijn kompaan Johny, de zoon van de baas, schiet hem overhoop: hoe stom kan je zijn? Maar Caesar denkt dat Johny de Rubens ergens verstopt heeft en hem erin wil luizen. Hij sleurt hem in de auto: als de Rubens nog in het museum hangt, gaan ze hem halen. Helaas – ze komen te laat, de FBI is al ter plaatse. En straks komt de baas de doeken ophalen… Maar als Caesar thuiskomt, blijken alle schilderijen verdwenen. Caesars vrouw Violet fluistert Johny in dat Caesar de schilderijen achterhoudt. Terwijl Johny met Caesar afrekent, verdwijnen Violet en haar liefje Corky met de noorderzon. En met de buit. De FBI looft een beloning uit van 5 miljoen voor elke tip, maar iedereen zwijgt als vermoord. Want niemand wil toegeven dat de maffia zich door twee vrouwen heeft laten rollen.
Klinkt dat verhaal u bekend in de oren? Klopt. Het is al verteld.
In 1990, ten tijde van de kunstroof, studeert Andy (vanaf 2016 Lilly) Wachowski in Boston. Op een avond neemt hij zijn broer Larry (vanaf 2003 Lana) mee naar een lesbobar, want de beide broers zijn genderqueer. Wat ze daar horen, doet hun oren tuiten: het liefje van een lokale maffiabaas is er vandoor met de klusjesvrouw, en blijkbaar hebben ze hem flink getild. De maffia heeft een beloning uitgereikt voor wie verklikt waar ze zich schuilhouden, maar de lesbo-community houdt de kaken stijf op elkaar. Vier jaar later contacteren de vrouwen de FBI met een voorstel om de schilderijen terug te geven, maar voor de deal is afgerond, moeten ze het contact verbreken omdat de maffia hen op het spoor dreigt te komen; corruptie zit overal.
<blockquote>Corky en Violet zijn een hommage aan de wilde Isabella, die ongegeneerd haar plaats opeiste en de mannen bij het opkopen van kunstschatten meermaals te snel af was.</blockquote>
In 1996 debuteren de Wachowski’s met Bound: vervang de bebloede bankbiljetten door schilderijen en het Gardner-mysterie is opgehelderd. Bewijzen? Net als Vermeer gebruiken de broers een strakke clair-obscur belichting en opvallend veel repoussoirs (een schildertechniek waarbij een voorwerp op de voorgrond de illusie van diepte vergroot, red.). De tegelvloer uit de openingsscène knipoogt naar Vermeers Het concert. De twee vrouwelijke personages op dat schilderij kijken elkaar achter de rug van de mannelijke luitspeler aan, alsof ze iets plannen. Hij ziet het niet, want net als maffiabaas Caesar in Bound kan hij zich niet voorstellen dat er tussen hen iets speelt. Maar muziek staat symbool voor liefde, en boven het klavecimbel hangt een schilderij in het schilderij: De koppelaarster van Dirck van Baburen, waarop een man een koppelaarster betaalt voor de diensten van een hoertje. Wat deed gangsterliefje Violet voor Caesar haar vrijkocht? Inderdaad. En wat doet Corky in het appartement dat ze renoveert? Schilderen. Waarin verstopt ze het geld? In een emmer verf. Corky is een Ierse naam. Wanneer vond de roof plaats? Net na St. Patrick’s Day. Met wie concurreerde de Bostonse maffia? Met de Ieren. Caesar bindt de dames ook op dezelfde manier vast als de museumbewakers vastgebonden werden – iets wat ook de FBI opvalt. Zij brengen de Wachowski’s dan ook een onaangenaam bezoekje dat hen zal inspireren tot de ondervragingsscène in The Matrix.
Nog niet overtuigd? De kunstroof vond plaats op 18/3 en duurde 81 minuten. Bound duurt 108 minuten en ging in première op 31/8. In Venetië, waar kunstverzamelaarster Isabella Stewart Gardner elke zomer het Palazzo Barbaro huurde en het grootste gedeelte van haar collectie verzamelde, niet altijd op legitieme wijze — sommige schilderijen zouden verborgen in haar auto de stad uit gesmokkeld zijn. Hoe ontsnappen Corky en Violet? De twee zijn een hommage aan de wilde Isabella, die ongegeneerd haar plaats opeiste en de mannen bij het opkopen van kunstschatten meermaals te snel af was. Ten slotte: het inventarisnummer van de gestolen Vermeer is P21W27. Op minuut 21 van Bound bezegelen Corky en Violet hun pact, in bed. Op 27 wordt Shelley afgevoerd. En opgeteld, op 48’, ontdekt Caesar dat alles weg is.
Is het echt zo gegaan? Isabella zei altijd: ‘Verknal een goed verhaal niet met de waarheid.’
<div class="info-box">
<h5>disclaimer</h5>
Deze tekst bestaat uit oefeningen in complotdenken. Geen van de hier gepresenteerde theorieën is als feitelijke weergave van de diefstal bedoeld.
</div>

Maxim Februari e.a.

De verdwenen Vermeer: de geboorte van een complottheorie