Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

VN 80

Het was onvermijdelijk dat Mgr. Bekkers en de oud-hoofdredacteur van Vrij Nederland, H. M. van Randwijk, met elkaar vergeleken zouden worden, zoals zaterdagavond op de TV gebeurde. Henk van Randwijk stierf op de dag voordat Mgr. Bekkers werd begraven. Beide waren inspirerende figuren, die in de volle kracht van het leven werden weggerukt, beiden hadden een grote bekendheid gekregen door de televisie. Men zou meer punten van overeenkomst tussen de vrome katholieke bisschop en de weerbarstige protestant kunnen opsommen. Henk was lang niet altijd een gemakkelijk mens, maar als van Mgr. Bekkers gezegd wordt dat hij &#8216;hartelijk, spontaan meelevend, belangstellend’ was, zou ik deze woorden ook op onze vroegere hoofdredacteur willen toepassen. En ik zou er aan willen toevoegen dat hij tegelijk emotioneel en realistisch was. Ik heb dit vaak ondervonden, en vele anderen met mij.
Bij Mgr Bekkers straalde de goedheid er af, hij was overtuigd — en dat zag je — dat de persoon tegenover hem een goed mens was en met de beste bedoelingen bezield. Met Van Randwijk was dit lang niet altijd het geval, hij had een pessimistische kijk op mensen en dingen, hij was er zeker van dat er heel wat schoften rondliepen op deze aarde en zijn calvinistische inslag verhinderde vaak een zachtzinnig oordeel. Het was heel moeilijk om Henk iets wijs te maken. Dat lukte zijn beste vrienden niet, die zich nu met weemoed hun felle discussies met hem herinneren. Er was geen gastvrijer huis dan dat van de Van Randwijks, maar men kwam er wel eens vermoeid van vandaan, altijd echter met een goed gevoel, na een weekeinde van bewogen gesprekken. Voor velen zullen dit onvergetelijke herinneringen blijven. Ik heb enige moeite om me een werkelijk verontwaardigde Mgr. Bekkers voor te stellen, weinig TV-kijkers zullen vergeten hoe verontwaardigd Van Randwijk kon zijn over toestanden en gebeurtenissen, die hij afkeurde, gewoonlijk terecht.
Mgr. Bluyssen heeft verteld dat bisschop Bekkers kort na zijn operatie nog iets trachtte te zeggen over zijn vele werk, zijn vele plannen. Mijn laatste gesprek met Van Randwijk ging over zijn toekomst. Het vond plaats in zijn auto voor mijn deur, hij had te veel pijn om binnen te komen. Daarop had ik weinig acht geslagen, want in de TV-uitzending wat vroeger in de avond was hij even levendig en boeiend als altijd geweest, de spraakvaardigheid was er, de humor was er, de ondeugendheid in de ogen als hij iets raaks had gezegd. Het was de gewone Van Randwijk, al zag hij er niet goed uit. Zijn werk als uitgever bezwaarde hem enigszins, hij wilde zich vrijmaken om meer voor de TV te kunnen doen en meer te schrijven. ‘Je weet waar je welkom bent,’ zei ik. Dat wist hij, en voor geen blad schreef hij liever dan voor VN, ‘al is het dan in de loop der jaren wel wat veranderd,’ zoals hij zei. ‘De tijden zijn veranderd,’ zei ik.
Het was een onderwerp dat hem ter harte ging, we hadden er vaak over gesproken. In de hoop hem toch nog mee naar binnen te krijgen, vroeg ik nog eens of we het gesprek niet in de huiskamer konden voortzetten. ‘Nee, echt niet vanavond. VN is goed, ik heb mijn opmerkingen, maar misschien zou ik het nu niet anders doen als ik in je schoenen stond. En binnenkort krijg je een artikel.’ En toen ging hij weg en ik ging naar binnen, me toch verbazend dat Henk de uitnodiging had afgeslagen. Dat was nog nooit voorgekomen. Ik besef nu hoeveel pijn hij gehad moet hebben.
<blockquote>We hadden veel abonnees, maar de meesten betaalden niet. We hadden voortdurend moeite om het hoofd boven water te houden.</blockquote>
Wat ik me nu ook nog uit dit onderhoud herinner is zijn blijdschap over de goede gang van zaken bij VN, de voortdurende groei. ‘Dat is nog nooit gebeurd,’ zei hij. Ik meende dat het in de eerste maanden na de oorlog een bloeiend bedrijf was geweest. ‘Och, schei uit,’ zei hij. ‘We hadden veel abonnees, maar de meesten betaalden niet. We hadden voortdurend moeite om het hoofd boven water te houden. En in de tijd van de Indonesische kwestie was de boot aan.’
Hij was een man met visie, in de oorlogsjaren en daarna. Men hoort nu wel eens van jongeren dat het niet zo moeilijk geweest moet zijn om in de bezetting een illegaal blad te vullen. ‘Men was het toch over alles eens.’ Dat is een legende. Bijna iedereen wilde van de Duitsers af, maar over de middelen om dat doel te 
bereiken was men het helemaal niet eens. Niemand had daar een scherpere kijk op dan Van Randwijk. Hij verwierp elke vorm van collaboratie, in artikel na artikel predikte hij daadwerkelijk verzet. Soms geselde hij zijn landgenoten feller dan de bezetters, omdat hij besefte dat de nazi’s vele wandaden alleen konden uitvoeren met de steun van Nederlanders, die bereid waren hen te helpen onder allerlei voorwendsels.
Hij was een krachtig hoofdredacteur. Onder zijn leiding werd de richting van het blad bepaald in een vergadering in oktober 1941. Strijd tegen de Duitsers en het nationaal-socialisme was een van de hoofdpunten. Herstel van de democratie en de erkenning van de betekenis van christendom en humanisme voor ons volksleven en onze staat, verandering en vernieuwing van ons maatschappelijk leven, waren even belangrijk. Op den duur zou de bezinning op de na-oorlogse toekomst een even grote rol spelen als het verzet tegen de nazi’s.
Van zijn idealen kwam na de oorlog veel minder terecht dan hij had verwacht. Dat is een diepe teleurstelling voor hem geweest. Welvaart zonder meer zei hem niets. Hij is een prediker gebleven, en zo kennen de TV-kijkers hem. Hij bleef hardnekkig geloven dat er iets aan de wereld te veranderen viel. En ook dat hij daarvoor nog een taak had te vervullen.
<blockquote>Vrij Nederland, het ‘weitverbreiteste und gefährlichste Hetzschrift’, zoals de Gestapo het blad noemde</blockquote>
Iemand zei me dat Van Randwijk een echte held was in de oorlog. Menigeen ging in het verzet zonder de consequenties te overwegen, bij voorbeeld wat er gebeuren zou als men in handen van de Duitsers viel. Hij deed dat wel, daarbij gesteund door een levendige fantasie. Hij was bang, maar toch deed hij wat naar zijn overtuiging gedaan moest worden. Het was ook een van de redenen waarom hij zoveel aandacht besteedde aan de veiligheid van de VN-organisatie tegenover de Duitsers. Er waren in de eerste jaren zware klappen gevallen, men schat het aantal doden op 73 of 74. Onder de leiding van Van Randwijk en mr. A. R. van Namen werd VN min of meer waterdicht gemaakt Er werden nog wel medewerkers gearresteerd, maar de nazi’s slaagden er niet meer in de hele kop af te hakken, zoals in 1941 was gebeurd. Zij deden hun best want zij waren bang voor VN, het ‘weitverbreiteste und gefährlichste Hetzschrift’, zoals de Gestapo het blad noemde.
Eens stelden de Duitsers aan de leiding voor VN op te heffen. Alle gevangen medewerkers zouden in vrijheid worden gesteld en niemand zou meer worden gearresteerd voor zijn medewerking. Wel moesten de gevangenen beloven geen illegaal werk meer te doen. Het moet voor Van Randwijk een moeilijk besluit zijn geweest om niet ernstig op de Duitse voorstellen in te gaan. Zijn vrouw zat op dat ogenblik in de gevangenis. Zij werd echter in vrijheid gesteld toen de onderhandelingen waren mislukt Maar hij bleef een van de meest gezochte mensen in Nederland en leidde een onvoorstelbaar moeilijk bestaan. Er werd voortdurend op hem gejaagd, het blad moest verschijnen. Ik ben ervan overtuigd dat zijn vroege dood mede te wijten is aan de spanningen in die jaren.
De bevrijding was ieder risico waard. Toen daarna de Indonesiërs de vrijheid vroegen, die wij teruggekregen hadden, kreeg hij een van de zwaarste klappen van zijn leven. Hoe was het mogelijk dat het Nederlandse volk, dat had ondervonden wat vreemde overheersing kon betekenen. zijn overheersing van Indonesië met de wapens wilde handhaven? De moed, die hij in de oorlog had getoond, was niet overbodig geworden: het illegale VN, dat legaal was geworden, dreigde te gronde te gaan aan zijn heftig beleden overtuiging dat ook de Indonesiërs recht op hun vrijheid hadden. Zo was het natuurlijk, iedereen begrijpt het nu, met uitzondering van de allerergste, de belachelijkste verblinden. Wie artikelen van Van Randwijk uit die tijd leest, weet niet meer waarover de herrie ging; wat hij zei. lijkt nu de allereenvoudigste waarheid. Toen wekte het fel verzet bij velen, die in de illegaliteit samen hadden gewerkt. Een der merkwaardigheden van Van Randwijk was, dat men hem nooit hoorde zeggen: Zie je dat ik toen of toen gelijk heb gehad? Dat was voor hem te steriel. Hij wilde dat er naar hem geluisterd werd als hij sprak over nu en over de toekomst: het verleden is dood.
Als uitgever heeft hij veel gedaan voor de achtergebleven gebieden, atlassen en leerboeken stroomden uit Nederland naar Azië. Vele tienduizenden mensen hebben uit de boekjes van de Uitgeverij Djambatan-De Brug de beginselen van sociologie en politiek geleerd. Het was moeilijk werk deze uitgeverij, steeds ondervond zij de weerslag van politieke onrust. Het was ook weinig spectaculair, maar Van Randwijk was een geboren onderwijzer. Dat moet hem aangetrokken hebben bij deze uitgaven. En het trok hem ook naar de televisie. Hij hield van dit medium, zoals Mgr. Bekkers ervan hield. Het had eindeloze mogelijkheden. Men kan er veel meer mensen mee bereiken dan met een krant, laat staan een boek. Ik las ergens dat hij na de oorlog niet zijn draai heeft gevonden. Hij heeft daarna nog voldoende gepresteerd om een ander mensenleven te vullen. Maar zijn toekomst, zo geloof ik, lag bij de televisie. Hij had veel te zeggen en hij voelde er zich als een vis in het water.
Zo heeft het niet mogen zijn. Het zal dan zo moeten zijn. Voor ons van VN is genoeg wat hij voor dit blad heeft gedaan. Laat het voor talloze anderen, die hem niet gekend hebben, genoeg zijn dat hij voor de Duitsers één der belangrijkste symbolen van het Nederlands verzet is geweest, zozeer zelfs dat het volgens sommige nazi’s met onze tegenstand afgelopen zou zijn als hij maar achter slot en grendel zat. Dat is hoge lof.

Mathieu Smedts

In memoriam oud-hoofdredacteur H. M. Van Randwijk – verzetsman en leraar

<div class="info-box">
‘WIJ KUNNEN NIET BERUSTEN IN AGRESSIE’
Vaak gingen de gedachten terug naar de staking van februari 1941. Wij begrepen weer de Hongaren, die zonder wapens tanks te lijf gingen. Hoe bar moet de onderdrukking de laatste jaren zijn geweest als mannen alles vergeten wat hun dierbaar is, hun gezin en hun liefde voor het leven. Zo was het in Nederland in die verre dagen, zo was het nu in Hongarije. En als er deze week een vrijwilligerslegioen was opgericht, zouden vele duizenden zich zonder aarzelen hebben gemeld. En ongetwijfeld zullen honderdduizenden, misschien miljoenen worden verzameld voor de vluchtelingen, giften van mensen, die vaak bitter klagen over hoge belastingen. Duizenden deuren zullen opengaan voor de kinderen, die door hun ouders over de Oostenrijkse grens zijn gebracht.
Maar toch!
‘Wij kunnen en willen niet berusten in gewapende agressie, onverschillig wie de aanvaller is, onverschillig wie het slachtoffer. Wij kunnen niet toestaan dat er een wet is voor de zwakken en een andere voor de sterken.’ De woorden zijn van Eisenhower. Maar hij sprak niet over de Hongaren en de Russen; hij sprak over Eden, Mollet en Egypte. Men behoeft niet te twijfelen aan de oprechte verontwaardiging over het verraad van Moskou en het lijden van de Hongaren. Maar toch zou men gaarne wat meer verontwaardiging hebben gezien over de bombardementen van de Egyptische steden, over de onschuldig gedoden aan de Nijl, over de misdaden van onze vrienden en bondgenoten, de Engelsen en Fransen, om niet te spreken over Israël, dat straks weer meedogenloos aan zijn lot zal worden overgelaten als het in de kraam van Eden te pas komt.
</div>
‘De regering van Eden heeft deze zomer bewezen dat zij de wereld, waarin wij leven, niet begrijpt. Men kan nu geen steden meer bombarderen omdat men vreest dat handelsbelangen benadeeld zullen worden. Als een man op een vlot tegenwoordig dreigt te verdrinken, wijken alle schepen van hun koers af om hem te redden. Dit nieuwe gevoel voor de heiligheid van het menselijke leven is het beste element in de moderne wereld. Het is de ware verdienste van het Westen.’ Zo schrijft het Engelse zondagsblad The Observer, een conservatief blad met een liberale inslag, het beste zondagsblad ter wereld, zoals de Volkskrant dezer dagen zei.
Inderdaad, dit gevoel verklaart onze woede over de gebeurtenissen in Hongarije. Het legt uit waarom miljoenen Engelsen zich diep schamen over de (nu door Frankrijk en Engeland gestaakte) aanvallen op weerloze Egyptenaren, die de pech hebben te leven onder een dictator. Wij wisten dat de Egyptenaren straks niet naar de stations gedreven zouden worden om hun leven te eindigen in Siberië, zoals de Hongaren nu. In de nauwe straten van Cairo zou geen bloedbad worden aangericht. Eden is geen Chroestsjow, Pineau geen Boelganin. Maar van de Russische communisten hadden wij het ergste verwacht. Zoals wij op deze plaats veertien dagen geleden schreven, begrepen wij dat zij misschien, zoals in Polen, een nationaal communisme een kans zouden geven, maar dat zij een anticommunistische beweging zouden neerslaan. En daarom geloven wij niet dat de Hongaren gered zouden zijn als Egypte niet was aangevallen.
Dat de Russen de bloedige vergissing van Eden uitbuiten, spreekt vanzelf. Dat de moordenaars der Hongaren zich trachten te vermommen als de redders der Arabieren, had men kunnen voorzien.
<h5>Gordel van haat</h5>
Wat Eden betreft, deelden wij de illusies van The Observer. ‘Wij meenden te weten dat onze regering niet tegen zijn plechtige internationale verplichtingen in een militaire aanval zou beginnen&#8230; Wij hadden niet beseft dat onze regering tot zoveel dwaasheid en slechtheid in staat was.’ En reeds loopt er een roodgloeiende gordel van haat rond de wereld, van Casablanca over Cairo door de woestijnen van Arabië over het eens welgezinde Pakistan naar het Verre Oosten, de haat van alles wat zwart, bruin of geel is voor de blanke man.
Terwijl het bloed nog vloeit in de straten van Boedapest is een schaamteloze Boelganin reeds bezig de nieuwe angst voor het westerse kolonialisme uit te buiten. Ondanks Hongarije is de morele positie van het Westen zwakker dan zij ooit na de oorlog is geweest. Eden, een der oprichters der Verenigde Naties, heeft koelbloedig het handvest geschonden van wat hij &#8216;de hoop der mensheid’ noemde.
<h5>Grote gevaren</h5>
En juist op het ogenblik dat de V.N. het zwakst zijn, staan zij voor haar zwaarste taak, de vrede te redden. Zondag waren honderdduizenden zo verbitterd, dat zij gejuicht zouden hebben als de atoombommen op Moskou neergeregend zouden zijn. Maar de hitte der woede verdwijnt.
Wie het zwaard grijpt, zal door het zwaard omkomen. En het woord van Christus geldt nog duizendmaal meer voor de wapens van deze tijd. Het Hongaarse kind wordt niet geholpen door de dood van bet Russische; het zou ook sterven.
Oorlog? De vorige week vroeg een Frans blad een aantal deskundigen of er een wereldconflict te verwachten was. Alleen Mendès-France hield rekening met deze mogelijkheid. Hij vreesde dat de strijd niet tot de grenzen van Egypte beperkt kon blijven.
Men mag niet te gauw zeggen dat het Kremlin bluft. Maar de heren zijn ook meesterlijke tactici. Zij meenden dat de Verenigde Staten niet hard zouden lopen om Engeland en Frankrijk te hulp te snellen als zij bij het Suezkanaal zouden zijn aangevallen.
Daar lag het grote gevaar. De Sowjet-Unie gokte op de afzijdigheid der Amerikanen. Dat de Amerikanen zouden aarzelen wegens de bezoedelde oorsprong van het conflict in het Midden Oosten! Maar  men laat een vriend, die een vechtpartij is begonnen, niet in de steek als hij daarna door een moordenaar die zijn kans ziet, wordt aangevallen.
<h5>Edens fout</h5>
Een oorlog op grote schaal? Neen, daarvoor zijn de hoofden te koel, in Washington en in Moskou. Daarvoor zijn de gevolgen te nauwkeurig bestudeerd en te ontzettend bevonden. Spanning, zenuwenoorlog, kleine conflicten, voortdurend wantrouwen, ja! Steeds fellere nationale opstanden en een verdere ondermijning van de positie van de koloniale machten, ja! Maar geen oorlog, omdat de groten, die daarover beslissen, weten dat dit het einde is. De Sowjet-Unie wist dat het Westen machteloos zou staan als zij toesloeg in Hongarije. Zij staat machteloos op het ogenblik dat Amerika haar in het Midden-Oosten een halt toeroept.
Dat Eden zou moeten vallen, voordat Amerika een halt aan Rusland zou toeroepen, scheen onvermijdelijk, want hij had het Amerika bijna onmogelijk gemaakt om te helpen. Wat hij heeft gedaan is erger dan een misdaad. Het is een grote fout! Een fout, die hij maar gedeeltelijk heeft goed gemaakt nu hij onder de druk der omstandigheden — de dreigementen van Rusland en vooral: het gewicht der publieke opinie in Engeland — het bevel heeft gegeven om het vuren te staken. De fouten van Eden zullen in de toekomst nochtans niet verhinderen, dat Engeland zonodig geholpen zal worden indien de moeilijkheden in het Midden-Oosten inderdaad volgens de verwachtingen lang op een oplossing moeten blijven wachten.

In memoriam oud-hoofdredacteur H. M. Van Randwijk – verzetsman en leraar

Felle spanning? Ja! Oorlog? Neen!