MAGA-miljoenen ontwrichten Europa

MAGA in Europa

Verhaal van de Week

'Een slimme rekenmachine'

Aritificial Intelligence

De zomer van de klimaatcrisis

Hannah Prins

Heinens denkfout

Hans against the machine

Publieke omroep

Onderzoek

Laurens Dassen

Essay 

Is het tijd voor een avondklok voor mannen?

Debat op dinsdag

Uit het strafkamp in Belarus: Martin

Kort verhaal

Dit moet je deze maand zien, lezen of bezoeken

Cultuurtips

Essay

Nederland wil vooruit. Zo presenteerde het kabinet begin deze zomer het pakket aan maatregelen dat ons land van het ‘stikstofslot’ moet halen. Een waarheid als een koe. Of eigenlijk, niet als een koe, want ondanks de mooie woorden boven de aankondiging van het pakket – ‘weer ruimte voor boer, natuur en bouw’ – moeten de boeren juist ruimte inleveren. We zijn inmiddels zo gewend aan dit soort politieke framing dat het ons niet eens meer opvalt. Iedereen mag blij zijn, en nou geen ruzie meer maken.
Het stikstofpakket was een succes voor het minderheidskabinet dat zijn politieke slagvaardigheid bewees op dit taaie dossier. Met Prinsjesdag in aantocht zal het opnieuw moeten bewijzen dit land te kunnen besturen zonder een duidelijke ideologische meerderheid in het parlement. Bij het afspreken van de begroting, zeker voor een land dat al jaren versnipperde mandaten aan zijn leiders afgeeft, zal de aandrang om te doen alsof iedereen kan winnen, wederom onbedwingbaar blijken. Het vraagstuk waar het in alle grote dossiers om gaat – woningmarkt, migratie, stikstof, defensie, arbeid, zorg – verdwijnt daarmee uit zicht: de verdeling van schaarse middelen.
Schaarste is het oudste probleem dat we kennen. De economie wordt vaak aangemerkt als het domein waarin deze vraagstukken zich afspelen, maar in feite is het de aard van de natuur zelf. Organismen strijden al miljoenen jaren om schaarse voedingsstoffen voor hun voortbestaan.
<h5>The End of Schaarste</h5>
Een tijdje hebben we gedacht dat de mens dit probleem had opgelost. John Maynard Keynes voorspelde in 1930 dat het voor ons deel van de wereld in 2030 wel zo’n beetje af zou zijn. Genoeg voor iedereen, voor altijd. Francis Fukuyama dacht dit in 1992 nog steeds. Op een bepaalde manier hadden ze gelijk. Het kapitalisme is spectaculair succesvol gebleken in het oplossen van absolute schaarste: in principe heeft iedereen hier toegang tot alles wat hij nodig heeft en meer. In dit succes schuilt echter een wrange paradox: om de boel op gang te houden, moet het systeem steeds nieuwe vormen van schaarste creëren.
Menselijke behoeften zijn verzadigbaar – you can only eat so much – maar onze verlangens zijn onbegrensd. Overvloed creëert moeiteloos nieuwe wensen. Plato, Aristoteles en Epicurus wisten dit al. Zij zagen er geen been in om ijdele verlangens te beteugelen via opvoeding en een morele veroordeling van overdaad. Meer verlangen dan je nodig hebt, was het begin van ellende en oorlog, zoals Socrates helder uitlegt in Politeia.
‘We zullen dus het land van de mensen in onze buurt moeten afnemen als we genoeg willen hebben [voor een luxe samenleving, red], en die mensen op hun beurt het onze, als ook zij zich overgeven aan een onbeperkt streven naar bezit en de grens van elementaire behoeften overschrijden.’
Plato&#8217;s broer Glaucon bevestigt: ‘dat kan inderdaad niet anders.’
De Grieken begrepen nog niet hoe je op alsmaar groeiende verlangens een economisch systeem kunt bouwen dat steeds meer, steeds efficiënter produceert en dat dat heel lang goed gaat zonder dat je land van de buren nodig hebt. Wij modernen hebben op die manier van overdaad een deugd gemaakt. Aangejaagd door steeds nieuwe vraag, blijft het systeem produceren, kapitaal accumuleren, innoveren, nieuwe vraag creëren, produceren, ad infinitum.
<blockquote>We hebben ons schaarsteprobleem niet opgelost, maar slechts verplaatst naar een hoger, existentieel bedreigender niveau</blockquote>
De hete zomer, die op Prinsjesdag nog een week duurt, maakt pijnlijk en onontkoombaar duidelijk wat de gevolgen zijn van deze cyclus, die van een verslindende aard blijkt te zijn. We hebben ons schaarsteprobleem niet opgelost, maar slechts verplaatst naar een hoger, existentieel bedreigender niveau.
We hebben niet genoeg natuur om al onze verlangens te bevredigen. We zullen dus moeten bepalen wie de ruimte – stikstofruimte, drinkwater, land – krijgt: boeren, burgers, bedrijven, migranten of de natuur zelf. Spanningen om land dat grondstoffen bevat – Groenland, de Zuid-Chinese zee, Oost-Congo, Sudan – roepen Socrates’ simpele les over oorlog als onontkoombaar gevolg van ongebreidelde verlangens in herinnering. Ongelijkheid in toegang tot waardevolle natuur, verschijnt aan de bovenkant als geopolitieke spanning en aan de onderkant als jonge mensen die naar Europa zwemmen, op zoek naar de waardigheid en het comfort die hun eigen land niet voortbrengt.
Ondertussen behandelen wij schaarste nog steeds als een tijdelijk technisch probleem, of als een beleidsfout, in plaats van als een fundamenteel kenmerk van de realiteit. De voorgestelde oplossingen zijn steevast technisch of administratief: de productiviteit verhogen, CO2 filteren, rekenmodellen aanpassen of de discussie sussen met slimme semantiek.
<h5>Schaarste is onoplosbaar</h5>
We zijn zo gewend geraakt aan het idee van: ‘als er te weinig is dan maken we gewoon meer’, dat we verleerd zijn om verdelingsvraagstukken politiek bespreekbaar te maken. Dat wil niet zeggen dat we geen alternatieve energiebronnen moeten aanboren en zelfs niet dat we de productiviteit op z’n beloop moeten laten. De discussie over die inspanningen moet ons alleen niet afleiden van het fundamentele probleem dat eronder ligt.
Het is belangrijk dat onze volksvertegenwoordigers (en wijzelf) ervan doordrongen raken dat steeds meer produceren onze verlangens niet zal bevredigen, en dat we steeds tegen nieuwe vormen van schaarste op zullen lopen. Zelfs in het bijzondere (maar niet ondenkbare) geval dat onze technologie grondstoffen en energie uiteindelijk oneindig toegankelijk maakt zonder milieuschade, zal er schaarste bestaan van een positionele aard. We kunnen nu eenmaal per definitie niet allemaal tot de 10 procent rijksten, machtigsten, knapsten, gezondsten, best opgeleiden, mooist wonenden, etc. van het land, noch de wereld behoren.
De verdeling van schaarse goederen zal voor de mens áltijd een vraagstuk blijven; een vraagstuk dat we niet kunnen vermijden door op meer groei te hopen, en dan na ons de zondvloed. We bereiken de grenzen van wat een kapitalistisch groeisysteem vermag. De Griekse begrippen ‘genoeg’ en ‘rechtvaardig’ moeten daarom terug in ons politieke discours.
<div class="info-box">
Josephine de Vries is filosoof, econoom en voormalig bedrijfsstrateeg. Ze onderzoekt voor Vrij Nederland de onderstromen van de actualiteit.
</div>

Josephine de Vries

Het probleem waar het kabinet op Prinsjesdag met een grote boog omheen loopt

Escapisme

Ik kijk tegen de zon in die warm en laag over de hoofden van duizenden dansers schijnt. De mist uit de rookmachine heeft ons versmolten tot één lichaam, dat gretig uitkijkt naar de ritmische verlossing die de dj ons voorlopig nog onthoudt. Wanneer hij hem enkele tergende ogenblikken later dropt, springen we als één man omhoog. Extatische blikken kruisen elkaar, terwijl ze zeggen: dit is mooi hè? Ja, dit is mooi.
Ik pak een vreemde vast en zeg: ‘Je kunt hier drijven op het geluk’. Ze slaat haar armen om mijn schouders en kust me in mijn nek. We hoeven niet te praten. Op dit moment besta ik alleen als onderdeel van deze mensen, de muziek, het slaglicht. Mijn kinderen – de allerliefsten – ik ben ze even vergeten. Net als mijn baan of het gebrek eraan, het feit dat ik nog moet bedenken wat we morgen eten en dat ik ooit doodga. Het bestaat even niet. Alleen de beat.
Sinds een jaar of honderd hebben we een naam voor wat ik deed, daar op dat festivalterrein in Amsterdam: escapisme. Escapisme is (het streven naar) een vlucht uit de dagelijkse werkelijkheid.
<blockquote>Wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen</blockquote>
Het komt van het Latijnse ex-cappare: ‘Uit de kap glippen en die als het ware in de handen van de achtervolger laten’. Ons woord ont-snappen betekent letterlijk ont-grijpen: jezelf losmaken uit een greep. Het woord duikt voor het eerst op rond 1930 in de Encyclopedia for Social Sciences, waarin het een verzameling aan gedragingen classificeert als gericht op het afleiding zoeken van de werkelijkheid of de dagelijkse routine.
Een rave is een uitstekende manier om te ontsnappen aan de dagelijkse werkelijkheid, maar niet de enige. Je kunt de werkelijkheid ook ontlopen door The Pitt te bingewatchen, jezelf af te matten in de sportschool, proberen het einde van je Insta feed te halen, een concert van Kanye West te bezoeken, een abonnement op Pornhub te nemen, je museumjaarkaart eindelijk eens te gebruiken, The Godfather-trilogie nog een keer te bekijken of gewoon lekker op vakantie te gaan. De mogelijkheden zijn schier eindeloos; wij mensen zijn experts op het gebied van ontsnappen.
We hebben er dan ook genoeg aanleiding voor. De greep die de dagelijkse werkelijkheid momenteel op ons uitoefent, zal zelfs voor de meest toegewijde stoïcijn een wurgend karakter hebben. Verwoestende oorlogen woeden op alle halfronden, de democratie trilt onder het gewicht van zware jongens met autocratische ambities, de waarheid is een kwestie van persoonlijke voorkeur geworden, het beschermen van mensenrechten een naïeve droom, AI luidt misschien wel het einde van de mensheid in, in grote delen van de wereld worden nauwelijks nog kinderen geboren, bijna de helft van de Europeanen heeft psychische problemen, economische ongelijkheid groeit en, wacht, vergeet ik dan nog iets…?
O ja, de opwarming van de aarde is de heraut van de meest wetenschappelijk onderbouwde apocalyps die de mensheid ooit in de ogen heeft gekeken. De aandrang om te vluchten voor deze werkelijkheid kan zomaar eens onbedwingbaar worden.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1077275" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Hoofd_Escape_Vijselaar_en_Sixma-1-1-1280x960.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="960" />
<h3>1. Het verlangen</h3>
Toch zullen weinigen beweren dat escapisme een verschijnsel is dat alleen eigen is aan deze tijd. De nakende apocalyps is nooit ver weg geweest in de gedachten van de mensen. En ook als de wereld zoals we haar kennen niet op het punt staat te eindigen, is er altijd nog ons persoonlijke einde – en alle ellende die daaraan vooraf kan gaan – dat een ontsnappingswens rechtvaardigt. Er is weinig dat de mens zo vakkundig negeert als zijn eigen sterfelijkheid. En zelfs als je daar helemaal in het reine mee bent, dan is er nog de wekker om half 7, de stortbui die je op de fiets naar je werk begeleidt, de belastingaangifte, de strijk en de nooit eindigende vaatwascyclus om je te doen verlangen naar een boek, een glas wijn of een tropisch eiland. Of liever nog, all of the above.
<blockquote>Escapisme is een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan</blockquote>
Dat waarvoor we vluchten ziet er aan de oppervlakte steeds anders uit, maar is in de kern altijd hetzelfde: uitzonderlijke ellende en banale sleur; de dubbele gesel van ons bestaan. Ook het vluchtgedrag zelf vertoont in al zijn verschijningsvormen één belangrijke overeenkomst: er is altijd sprake van een alternatieve werkelijkheid die de dagelijkse realiteit tijdelijk voor ons vervangt. De moderne vlucht in de vorm van feesten, vakanties, series, gamen, sporten, scrollen, etc. brengt ons even ergens anders, naar een wereld die prettig afwijkt van die die we normaal om ons heen hebben.
Het zijn bovendien varianten op gedrag dat al zo oud is als de mensheid zelf. De roes van het feest waarin je even op kan gaan in een geheel, het ritueel dat het dagelijkse onderbreekt om er betekenis aan te verlenen, het verhaal dat je naar een andere wereld transporteert, het spel dat in tegenstelling tot de echte wereld duidelijke regels heeft, de kunst die alleen zichzelf tot nut heeft; al deze verschijnselen, die bij de mens horen als ritme bij muziek, zijn vormen van ontsnapping. Ze roepen iets op wat in contrast staat met hoe het normaal gesproken is.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-1077243" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-1280x960.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-640x480.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/06/Adobe-Express-file-1280x960.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="960" />
<h3>2. Het werkelijke</h3>
Escapisme is dus een relatief nieuw woord voor gedragingen die al duizenden jaren bestaan, maar tot ongeveer honderd jaar geleden nooit het label ‘ontsnapping’ hebben gekregen. Het woord draagt iets negatiefs in zich, een zelfreprimande voor het wegkijken van de werkelijkheid die we eigenlijk onverschrokken onder ogen zouden moeten komen.
Wat we kwalificeren als de werkelijkheid, en wat als ontsnapping, verschuift met de tijdgeest. Zo is het een tijdlang de consensus geweest dat een monnik dichter bij het ware leefde dan een arbeider in het veld. Tegenwoordig kun je juist makkelijker aannemelijk maken dat religie een grove vorm van escapisme is, die de leegheid en betekenisloosheid van het universum niet onder ogen wil komen. Toen de term ‘escapisme’ opdook, verwees het naar de apolitieke houding van de burgerij die vluchtte in de banale pleziertjes van een gewoon leven. In contrast met de hedendaagse festivalscene waarin ik mij met vele anderen wellicht iets te gretig begeef, verschijnt die burgerlijkheid – het gezin, de sportclub, The Voice op vrijdagavond – juist weer als het werkelijke.
<blockquote>Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig</blockquote>
Toen het boek aan een opmars begon en de gewone man begon te lezen, bestonden er grote zorgen dat al dat lezen zou afleiden van zaken die er wél toe deden, zoals bidden en borduren. Nu jammeren we over de ondergang van het geschreven woord alsof het de ondergang van de mensheid betekent. Zo bezien is escapisme geen categorie van gedrag, maar een categorie van afkeuring. Het dominante ideaal bepaalt wat werkelijk is en alles wat daar tegenin gaat, is ontsnapping.
Ontsnapping is niet noodzakelijkerwijs afkeurenswaardig. Als je ontsnapping beschouwt als het menselijke vermogen om een alternatieve werkelijkheid op te roepen, heeft ze vele mooie kanten. Ze is gelijk aan ons vermogen tot verbeelding en daarmee tot verzet. Dat de mens zich andere werkelijkheden kan inbeelden en tot leven kan roepen – in kunst, literatuur, muziek en zelfs in TikTok-reels en communes in Paraguay – is het begin van verandering.
Antropoloog Johan Huizinga interpreteert in zijn standaardwerk Homo Ludens (1938) het menselijk vermogen tot het oproepen van alternatieve werkelijkheden zelfs als de motor voor alles wat wij cultuur noemen. Hij noemde het niet ontsnappen, maar spelen, wat hij definieerde als een vrije, vrijwillig aanvaarde, maar bindende handeling, binnen begrensde tijd en ruimte, met een doel in zichzelf, gedragen door spanning, vreugde en het besef dat men even buiten het gewone leven verkeert. Dat klinkt verdacht veel als die rave waar ik was.
Hij herleidt allerlei culturele verschijnselen die wij doorgaans hoog aanslaan – rechtspraak, filosofie, poëzie, kunst – tot vormen die oorspronkelijk in spel gestalte kregen en pas later overgingen tot het domein van de ernst. Overigens zonder ooit helemaal hun ludieke oorsprong te verliezen. Een rechtszaak bijvoorbeeld, heeft nog steeds het karakter van een spel, met een eigen ruimte, eigen regels, speciale kledingvoorschriften, een winnaar en een verliezer.
Ontsnapping is verbeelding en in onze verbeelding woont onze scheppende kracht.
<div class="info-box">
<h5>Over de auteur</h5>
Joséphine de Vries is filosoof, econoom en schrijver. Ze hing na 15 jaar haar carrière als strategieconsultant aan de wilgen en publiceert nu verhalen op het snijvlak van de actualiteit en filosofie: met en bijzondere interesse voor waarheid, macht, betekenis en identiteit.
</div>
<h3>3. Het normale</h3>
Dan is er nog een tweede productieve eigenschap die de aard van de ontsnapping kenmerkt. Ze roept niet alleen alternatieve werkelijkheden tot leven, ze bevestigt ook de al bestaande werkelijkheid. Cultuurfilosoof Charles Taylor illustreert deze gedachte in zijn boek A Secular Age (2007) met het carnaval. Carnaval was in de katholieke Middeleeuwen het feest waarin het systeem tijdelijk op zijn kop gezet werd: de nar is koning. De mensen ontsnapten collectief aan de strenge hiërarchie van hun samenleving; heer, boer en horige feestten zij aan zij in een wereld waarin de regels even heel anders waren dan normaal.
Taylor zegt: hiermee bevestigden zij juist die normale, dagelijkse orde. Door af te wijken van het normale, breng je het normale als normaal naar voren. In een moderne context: vakantie is een tijdelijke onderbreking van het normale. Je gaat ergens anders heen, je hoeft niet op tijd je bed uit, je mag om 11 uur al aan het bier (toch?), kortom, er gelden andere regels. En in dit contrast verschijnt het normale leven als precies dat: normaal. Als het altijd vakantie was, zou dát de dagelijkse sleur vertegenwoordigen waaraan ontsnapt dient te worden. Werk en vakantie houden elkaars bestaan in evenwicht. De rave waar ik tijdelijk opga in een geheel, maakt mij de volgende dag, wanneer ik me er weer uit losgeweekt heb, het individu dat essays schrijft, voor haar kinderen zorgt, haar leven richting probeert te geven. Het contrast, de afwisseling, wekt beide kanten tot leven.
<blockquote>We mogen milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren.</blockquote>
Deze ambiguïteit, het bewaren van twee tegengestelden als beide goed en waardevol, is iets waar wij moderne mensen het een beetje moeilijk mee hebben. Het idee dat de werkelijkheid soms haar tegengestelde nodig heeft om haar als werkelijkheid te kwalificeren, verdwijnt naar de achtergrond in het gereformeerde Noordwest-Europa. Carnaval is niet langer het moment waarin de orde zich in haar tegengestelde gedaante toont, maar wordt in de ogen van de protestanten gewoon onzedelijk, een aansporing tot kwaad. Ze schaffen het af. Het ontsnappen aan de werkelijkheid wordt gelijk aan het ontkennen van de werkelijkheid.
Uit deze calvinistische erfenis komt het schuldgevoel voort dat we ervaren als we onze ogen sluiten voor het leed in de wereld en in plaats van het Journaal een Netflixserie kijken. Als we dansen in plaats van protesteren, voelt dat alsof we de werkelijkheid ontkennen. We mogen, vind ik, milder voor onszelf zijn. In de ontsnapping beelden we ons in hoe het zou zijn als de dingen anders waren. Het is me op die feestjes meer dan eens door het hoofd geschoten: wat als iedereen af en toe een ervaring zoals dit had? Zou er dan nog steeds zoveel haat in de wereld zijn? Ik klink als een Kinderen voor Kinderen-refrein, ik weet het, maar op dat moment ervaar ik hoe de wereld nooit kan, maar wel zou moeten zijn.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-juli-2026/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘Escapisme’! Heb jij hem al in huis?1 juli 2026</a>
<h3>4. Het goede</h3>
Ik hoor u denken: oké, ontsnappen is misschien niet noodzakelijk verkeerd, maar we kunnen toch wel zeggen dat sommige vormen van ontsnapping beter zijn dan andere? Is een boek niet een betere manier om te ontsnappen dan een Netflix-serie? En beter die serie dan naar een rave?
Dat is die calvinist in u, in ons allemaal, die zo graag het goede wil vastpinnen en voorschrijven. Laten we hem de mond snoeren. Ontsnapping behoort tot het domein van het mogelijke, van het nog niet vaststaande, van wat niet is, maar zou kunnen zijn. Als we de vorm van de ontsnapping gaan dicteren, wordt ze onderdeel van het systeem waar ze van weg probeert te komen. Ze dient vrij te zijn. Jouw ontsnapping, jouw keus.
Het enige wat ontsnapping moet zijn, is een heen en weer tussen de werkelijkheid en haar alternatief. Het is een beweging die weer terugkeert. Wanneer men definitief kamp opslaat in een alternatieve werkelijkheid, zoals bij verslaving gebeurt, of wanneer Instagram werkelijker lijkt dan het schoolplein, of wanneer men gewoonweg het kwaad in de wereld ontkent, is het einde zoek. Dan neemt een werkelijkheid die geen grond vindt in het reële het over en raken we de weg kwijt.
Om 23 uur gaat de muziek uit, de betovering is verbroken. Twee platte petten vegen de makke menigte naar huis. De taxi laat op zich wachten, mijn voeten doen pijn. Een onnadenkend geopende nieuwsapp waaiert wat ellende mijn kant op. We nemen afscheid. Thuisgekomen kus ik mijn slapende kinderen, de vaat staat nog op het aanrecht, mijn man mompelt wat als ik naast hem kruip. Het ware is warm en snurkt een beetje.

Waarom we af en toe moeten ontsnappen aan onszelf

Bij de kapper vragen ze altijd of ik lekker een dagje vrij heb als ik op een doordeweekse dag mijn haar laat doen. Ik heb weleens overwogen om gewoon wat te verzinnen – ‘geen rechtszaken deze week’ of ‘het restaurant doet alleen diner vandaag’ – maar daarvoor heb ik te weinig vertrouwen in mijn ad hoc verbeeldingsvermogen. Dus mompel ik wat over dat ik meestal thuis werk en probeer het gesprek op een ander onderwerp te brengen. Af en toe dwing ik mezelf eerlijk antwoord te geven, in een poging de situatie te ownen. ‘Ik zorg voor de kinderen.’ Het klinkt alsof ik vertel dat ik alternatieve rookproducten voor minderjarigen bedenk.
Ik heb geen werk en kies daar zelf voor. Ik ben geen slachtoffer van een onevenwichtige relatiedynamiek of een of ander medisch noodlot en ben dan ook niet uit op uw medelijden. Na vijftien jaar fulltime werken, waarvan tien jaar met kinderen, wilden mijn partner en ik meer rust voor ons gezin. En ik vond de baan die ik had als consultant toch al niks. Dus zo geschiedde.
Ik verlang nooit terug naar het leven dat ik had en toch kan ik niet anders dan vaststellen dat ik me schaam. Ik schaam me in de eerste plaats voor het onuitstaanbare privilege dat er van dit verhaal walmt. Arme ik, zo rijk dat ik niet hoef te werken en nu weet ik niet wat ik met mezelf aan moet. Vroeger kon je nog volhouden dat als je rijk was, je dat op één of andere manier wel verdiend moest hebben, meritocratie en zo, maar die vlieger gaat niet meer op. Het is lastig argumenten aan te voeren voor waarom wij deze rust en vrijheid verdienen, terwijl ouders in de klas van mijn kinderen veertig uur in de week vloeren dweilen en flessen bottelen om de huur te betalen.
Dan is er nog het feit dat ik de last van ons levensonderhoud overlaat aan mijn partner – een man – van wie ik nu dus afhankelijk ben. Een man! Van alle dingen die niet hadden moeten gebeuren in mijn leven, staat deze met stip op één. De man in kwestie is natuurlijk ook afhankelijk van mij voor het leven dat hij leeft, maar dat compenseert niet voor de verkwanseling van de feministische verworvenheden die de generaties voor mij nog ontbeerden. ‘Schaam je!’, klinken de stemmen van mijn voormoeders in mijn hoofd.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-949497" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN2_preview-1280x1829.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN2_preview-640x914.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN2_preview-1280x1829.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1829" />
Het meeste pijn doet de zelfverloochening. ‘Ik ben huisvrouw’ zijn woorden die de realiteit reflecteren, maar die ik nog nooit heb durven uitspreken. Dat ben ik niet, ik ben méér dan dat, heus! Maar hoe maak je dat duidelijk als je niet kunt vertellen wat je dan wél bent, slager, politieagent, communicatiedeskundige, iets, wat dan ook. De ironie wil dat ik me óók schaamde toen ik moest zeggen dat ik consultant was. Ook dat leek me niet te kloppen met wie ik ben. Maar ik kon in elk geval zeggen dat ik naast het moederschap fulltime werkte. Ik was daar trots op, wentelde me in de mix van bewondering en jaloezie die mijn carrière me opleverde, ook al betekende ze inhoudelijk weinig voor me. 
<h5>Schaamte</h5>
Aristoteles definieerde schaamte als een gevoel van pijn of onrust dat optreedt wanneer je dingen doet die tot een slechte reputatie leiden. Het is geen particuliere emotie als verdriet of woede, het is sociaal. In tegenstelling tot dieren, kunnen mensen zich schamen, omdat ze als gemeenschap waarde toekennen aan bepaalde gedragingen. De mens is het enige dier dat bloost, omdat het onderscheid maakt tussen goed en kwaad, schreef Nietzsche. Ik schaam me dus vooral bij gelegenheden waar ik die vreselijke vraag van anderen moet beantwoorden: ‘En wat doe jij?’ Ik ga de laatste tijd opvallend vaak naar concerten waar de muziek heel hard staat.
<blockquote>Het hebben van werk is niet altijd verbonden geweest met deugd en eer, integendeel zelfs. De Grieken keken er op neer</blockquote>
Onder de dingen om je voor te schamen schaarde Aristoteles het niet dragen van lasten die anderen wel dragen en het niet deelnemen aan zaken die men als eervol beschouwt. En in onze samenleving is een baan bij uitstek zo een zaak. Maar waarom is dat eigenlijk?
Het hebben van werk is niet altijd verbonden geweest met deugd en eer, integendeel zelfs. De Grieken keken er op neer. Zwoegen om in leven te blijven, is iets wat dieren ook doen en dus iets wat je moest zien te vermijden. Zij losten dit op door oorlogen te voeren om anderen tot slaaf te maken die dan de noodzakelijke arbeid voor hen konden doen. Het was de enige manier om vrij en dus werkelijk mens te zijn.
Ook in de eeuwen daarna had arbeid een lage sociale status. Het was verbonden aan armoede – een verbond dat je terugziet in de woorden zelf, arre-moede, arre-beid; etymologisch verbonden aan ellende en behoeftigheid – iets wat je deed omdat je arm was. Was je rijk dan deed je het niet. Identiteit of status kwamen mee met de geboorte, niet met het werk dat je deed.
Dat wij er nu zo anders over denken, heeft te maken met een omslag in ons denken die begint bij de Reformatie en die platgeslagen neerkomt op een nivelleringsprincipe: als wij allen gelijk zijn voor God, kan het niet zo zijn dat de één werkt en de ander niet. Voor een katholieke middeleeuwer een rare redenatie, maar voor ons heel goed invoelbaar. Werken, hoe hard je het deed en hoe succesvol je was, werd dé manier om te laten zien wat je waard was. Eerst aan God en toen die steeds meer uit het wereldbeeld verdween, aan elkaar.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-949498" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN3_preview-1280x1829.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN3_preview-640x914.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN3_preview-1280x1829.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1829" />
<h5>Iemand zijn</h5>
De functie van werk is sinds die tijd dus niet alleen economisch, maar ook, en ik denk zelfs vooral, moreel. En moraal, dat is identiteit. Filosoof Charles Taylor schrijft in Sources of the Self (1989) hoe identiteit ontstaat in een morele ruimte. Zoals we in een fysieke ruimte bepalen waar we zijn ten opzichte van een aantal herkenningspunten, bepalen we in een morele ruimte wie we zijn ten opzichte van het goede, waardevolle en zinvolle. Onze identiteit vloeit voort uit wat we als ‘goed’ erkennen. Dat zijn bijvoorbeeld zaken als dienstbaarheid, redelijkheid, autonomie, menselijke (gelijk)waardigheid, authenticiteit, creativiteit en zelfactualisatie. En hoe anders dan door ons werk kunnen wij aan anderen laten zien dat wij zulke waarden nastreven, nu families kleiner worden, gemeenschappen losser en de kerk geen rol van betekenis meer speelt?
Verschillende morele waarden kunnen op gespannen voet met elkaar staan. Dienstbaarheid, autonomie en authenticiteit kunnen vaak niet alledrie tegelijk maximaal worden nagestreefd. De keuzes die je daarin maakt, zeggen iets over wie je bent. De recente devaluering van corporate jobs ten opzichte van beroepen die ‘echt iets bijdragen’, vertegenwoordigt een collectieve heroriëntering op die waarden. Merel van Vroonhoven die haar carrière als topvrouw opgaf om leerkracht te worden, wilde meer tijd besteden aan mensen die het niet vanzelfsprekend op eigen kracht redden en maakte daarmee een duidelijk statement over zichzelf, aan zichzelf en anderen: ik verkies dienstbaarheid boven (financiële) autonomie, zo iemand ben ik.
Werk is meer dan een activiteit om in leven te blijven; het bepaalt in grote mate wie we zijn. Daarom begint het antwoord op de vraag ‘en wat doe jij?’ altijd met ‘ik ben…’. Daarom zwijgen mensen over hun burn-outs, spreken ze over werkloosheid als een periode ‘tussen twee banen’ en noemen gepensioneerden zichzelf ‘voormalig beleidsambtenaar’ of ‘loodgieter in ruste’. Daarom zeggen mensen dat ze niet zullen stoppen met werken als ze de loterij winnen én doet meer dan 85 procent van de loterijwinnaars dat ook daadwerkelijk niet.
En daarom kan ik, ondanks de ontspanning die over ons gezin neergedaald is, de vrijheid die ik ervaar, de tijd die ik krijg om te schrijven, die ene vraag maar niet te ruste leggen: ben ik nog wel – een goed – iemand?
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-949499" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN4_preview-1280x1829.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN4_preview-640x914.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN4_preview-1280x1829.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1829" /> 
 
Zinloosheid 
Toen ik nog consultant was, hadden we eens in de maand een CMT. CMT staat voor consulting management team. Zeggen dat je elke maand een ‘consulting management team hebt’, betekent dat je elke maand vergadert met de leden van dat team. Iedereen die weleens vergadert, weet dit en toch is het raar. We begonnen altijd met de resultaten. Dan bespraken we hoeveel geld elke afdeling die maand verdiend had. Als dat meer was dan verwacht, was dat fijn voor de baas van die afdeling. Hij mocht dan uitleggen wat er allemaal goed gelukt was. Als het minder was dan verwacht, kwam dat altijd doordat we te weinig opdrachten hadden binnengehaald, of wel genoeg maar voor een te lage prijs. Hoe dat dan weer kwam, wist die baas meestal ook niet. Ondertussen zat iedereen op zijn telefoon, want het was toch allemaal al gebeurd.
<blockquote>In al onze voorstellingen van paradijzen en utopieën is de mens verlost van de last van werk</blockquote>
Ik wil maar zeggen: werk is met grote regelmaat zwaar, saai en/of absurd. Niet alleen het vakgebied van consulting dat, zoals iedereen inmiddels wel weet, hoog scoort op de bullshit-o-meter. Ook de meer sympathieke en nuttige banen brengen gevoelens van verveling en zinloosheid met zich mee. Mevrouw Jansen moet morgen wéér gewassen worden. Boeven worden gevangen en komen weer vrij. Het brood dat je bakt, wordt opgegeten, uitgepoept en morgen bak je al diezelfde broden weer opnieuw. Vakken moeten onophoudelijk worden gevuld. Straten geveegd. Koeien gemolken. En of je nu bananenbrood of managementpresentaties maakt, je doet het om geld te verdienen, dat opgaat, zodat je weer aan het werk moet. Het is de cirkel van het leven die nooit ophoudt.
Hannah Arendt beschrijft dit cyclische levensproces met enig dedain in haar boek The Human Condition (1958) en stelt dat de mens als enige wezen weerstand voelt tegen dit proces van jezelf in leven houden. Dat zit hem in het onvrije, noodzakelijke en het cyclisch-betekenisloze ervan. Het leven dat geleefd moet worden dwingt ons tot geld verdienen om te kunnen eten, drinken, slapen, vrijen, maar het leidt nergens toe, het heeft geen betekenis, het gaat gewoon alleen maar door en door.
<h5>Bang voor het paradijs</h5>
Onze verhouding tot ons werk is paradoxaal. In al onze voorstellingen van paradijzen en utopieën is de mens verlost van deze last. De verbanning uit het paradijs is een veroordeling tot een leven van smart en zwoegen om de kruiden des velds te kunnen eten; arbeid is Gods straf aan de mens. En sinds die zondeval dromen we van een leven zonder. In het hiernamaals wordt niet gewerkt en in de communistische heilstaat, het menselijk samenlevingsontwerp dat het dichtst in de buurt komt van het Bijbelse paradijs, ook niet: ‘Das Reich der Freiheit beginnt erst da, wo das Arbeiten aufhört’, schreef Karl Marx in 1894 en u heeft het vast ook weleens gedacht.
Tegelijk lijkt dat arbeidsloze paradijs ons schrik aan te jagen. In 1930 kon econoom John Keynes voorspellen dat het bijna zover was, zij het niet als product van de communistische, maar van de kapitalistische heilstaat. Nog zo’n honderd jaar schatte hij, dan zouden we ongeveer acht keer rijker zijn en zou drie uur per dag werken ruimschoots voldoende zijn om eenieder te voorzien in alles wat een mens zich maar kon wensen.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-949500" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN5_preview-1280x1829.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN5_preview-640x914.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2026/01/VN5_preview-1280x1829.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1829" />
Ik ben niet de eerste die erop wijst dat er iets heel anders gebeurde. Met nog zo’n vijf jaar te gaan is het reële inkomen per hoofd van de bevolking in een land als Nederland vijftien keer hoger dan in 1930, maar we werken, zeker als je naar gezinnen als geheel kijkt, veel meer dan toen. Velen van ons hadden al in mijn geprivilegieerde schuitje kunnen zitten, maar we hebben de hemel op aarde nog even voor ons uitgeschoven. Waarom?
De bekende verklaringen luiden: overmatige consumptiedrang (een al oud idee, zie bijvoorbeeld Mandeville en Hobbes), falend beleid (onder anderen Rutger Bregman in Gratis geld voor iedereen) of een kwaadwillende elite, dan wel een even ongrijpbaar kapitalistisch systeem dat ons aan het werk houdt om ons ongelukkig te houden (David Graeber in Bullshit Jobs). Ik vind ze te simpel. Ze gaan voorbij aan de morele waarde die wij aan werk toekennen.
<h5>hobby</h5>
Ik ben vrijer dan veel mensen. Ik hoef niet te beantwoorden aan de wensen van een baas, collega’s of klanten. Ik ben bevrijd van de absurditeit van het corporate bestaan en niemand praat meer tegen me in dat lelijke jargon. Ik hoef me niet meer te vormen naar de mal van ‘consultant’, noch me zorgen te maken dat het niet past. De kwaliteit van mijn handelingen wordt niet beoordeeld in een 360-evaluatieformulier, maar zie ik gereflecteerd in de levens van mijn kinderen en die bedekken al mijn fouten met de mantel der liefde.
Ik kies voor dit leven en daarmee ben ik vrijer dan de vrouwen in de eeuwen voor mij. Er rest onvrijheid in de gebiedende wijs die de zorg voor kinderen vaak aanneemt; hun behoeften bepalen het ritme van mijn leven. Ik vind het een licht bestaan nu ze ouder worden en de momenten van martelende verveling – de speeltuin, mijn god – in aantal en intensiteit afnemen en iedereen zijn eigen billen afveegt.
En die lichtheid maakt het ondraaglijk. Het helt over naar betekenisloos. Als je de kinderen wegdenkt, wat blijft er dan over? Wie blijft er dan over? Een niks, een niemand, een lichaam dat zichzelf in leven houdt. Dat is althans mijn grote angst, die ik bedwing door te schrijven. 
Een aantal dagen in de week zit ik achter mijn bureau en denk na over waarom de wereld is zoals ze is; al schrijvende leg ik het aan mezelf uit. Ik lees boeken met prachtige zinnen die ik na vijf keer lezen nog steeds maar half begrijp. Ik bestudeer goede essays om te begrijpen wat ze goed maakt, oefen me in het schrijven en schep genoegen in het creëren van mooie zinnen, beelden, ritmes.
Ik heb hier geen loonstrook voor nodig, voor het eerst in mijn leven heb ik het gevoel dat ik iets doe dat volledig uit mezelf komt. Maar ik krijg er niet voor betaald en mijn stukken worden door maar een handvol mensen gelezen. Is dit betekenis? Of bezigheidstherapie? Ben ik schrijver? Of huismoeder met een hobby?
<div class="info-box-shadow">
P.S. In een speling van het lot die haast niet toevallig kan zijn, werd uitgerekend dit essay het essay dat mij bevrijdde uit het identitaire niemandsland van de baanloosheid waar ik zo’n drie jaar in verbleef. Ik schreef het voor een klein groepje trouwe lezers, hoofdzakelijk bestaande uit familie, vrienden, én, zo bleek, één eindredacteur van Vrij Nederland.
</div>

<div class="newsletter-teaser bg-gray">
 <div class="teaser__content__container">
 <div class="teaser__header">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.</div>
 
 <div class="teaser__text">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je één artikel helemaal gratis.</div>
 </div>

 <div class="teaser__btn__container">
 <div class="teaser__btn">
 <a class="btn btn--rounded btn--white-bg" 
 href="/service/nieuwsbrieven"
 data-ga-category="banner-newsletter-button" 
 data-ga-label="Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief." 
 data-ga-action="clicked">Ja, dit wil ik ></a>
 </div>
 </div>
</div>

De ondraaglijke lichtheid van het werkloze bestaan

<h5>1. Het spul</h5>
Ik ben aan de Ozempic. Zo, dat is er uit.
Het is niet omdat ik diabetes heb of zeer dik ben, maar omdat ik de kilo’s kwijt wil die zich langzaam, laagje voor laagje, aan mijn benen en buik hebben gehecht, als laagjes vuil op een vloer die wel geveegd, maar nooit gedweild wordt. Het zijn de kilo’s die ik er op vakantie aan eet, maar die ik tussen de vakanties door niet weggesport krijg. Je zou ook kunnen zeggen dat ik te vaak op vakantie ga.
Volgens de BMI-meter van het voedingscentrum was mijn BMI ‘te hoog’, maar niet ‘veel te hoog’. Negen kilo eraf, dan ben ik ‘goed’. Ik kom niet in aanmerking voor medisch gebruik, dus ik betaal er zelf voor. Nu er genoeg van dit spul op de markt is (producent Novo Nordisk kondigde recent aan negenduizend banen te schrappen omdat de concurrentie op deze markt toeneemt – het wondermiddel blijkt vrij eenvoudig en goedkoop te maken) verviel het ethische bezwaar dat ik medicijnen zou onthouden van mensen die het harder nodig hebben dan ik, en dus heb ik het maar eens besteld. Je vult een formulier in op een website, je neemt met iemand aan de telefoon je gezondheid en medicijngebruik door en als dan alle seinen op groen staan (en dat staan ze naar mijn sterke indruk vrij snel), dan ontvang je binnen een week je eerste dosis in de brievenbus. Als je een man bent, wordt er meteen stevig ge-upselled op Viagra en haargroeimiddelen. Kapitalisme op zijn best.
<a data-ga-category="embedded-article" data-ga-action="clicked" data-ga-label="" href="https://www.vn.nl/product/vrij-nederland-november-2025/" class="article-embed article-embed--left article-embed--new">Bestel 'm hierDit verhaal komt uit ons nieuwe nummer, met als thema ‘horrorhormonen’! Heb jij hem al in huis?4 november 2025</a>
<h5>2. De karakterfout</h5>
Ik ben te dik omdat ik onmatig ben. Ik weet niet of ik het als klein meisje al was, maar ergens onderweg is het uitknopje stuk gegaan. Eten, drinken, feesten; ik hou slecht maat. Ik zie dit zelf graag als een spannende neiging tot de randervaring, het radicaal Andere, het opzoeken van de dood, zonder echt dood te gaan, zoals de Franse filosoof George Batailles het noemde en ik zet me met passie af tegen de fundamentele levensmoeheid van de gedisciplineerde mens. Mensen wier leven in het teken staat van het optimaliseren van het lijf met dumbells en paleolithisch-ketogene diëten, bespreek ik met vileine schamperheid met mijn, stuk voor stuk onmatige, vrienden.
<img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-895580" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_03_hormoon-640x382.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_03_hormoon-640x382.png 640w" alt="" width="640" height="382" />
Maar, iemand die er even voor gaat zitten, zou dit zonder al te veel moeite kunnen ontmaskeren als quasi-filosofische smoesjes voor een karakterfout, een gebrek aan wilskracht, een onvermogen om een beetje nu in te ruilen voor een groter stukje straks. Ik zou als kind zeker zijn gezakt voor die marshmellowtest.
Maar nu is er dus Ozempic, en hier komt de echte bekentenis: het is zalig. Ozempic is de merknaam van de stof semaglutide, dat het eetlustregulerende hormoon GLP-1 nabootst. Semaglutide blijft langer actief in het lichaam dan GLP-1, zo is het mij uitgelegd, waardoor je minder trek hebt, dus minder eet, en dus afvalt.
<blockquote>Bittergarnituren laten me koud. Restjes ovenschotel verdwijnen van kinderborden gewoon in vuilnis- of Tupperwarebak</blockquote>
Wat het voor mij betekent: ik ben plotseling in een gematigd mens veranderd. Bittergarnituren laten me koud. Restjes ovenschotel verdwijnen van kinderborden gewoon in vuilnis- of Tupperwarebak. Ik ben een ‘doe-mij-maar-alleen-een-voorgerecht-mens’ geworden. Dat ik eigenlijk een hekel heb aan zulke mensen, neem ik op de koop toe, want de stilte in mijn hoofd is weldadig. Uitgedoofd is het voortdurende gesprek met mezelf over wat, wanneer, hoeveel te eten. Ook het schuldgevoel dat steevast volgde, omdat ik de afspraken met mezelf zo vaak verbrak, is met stille trom verdwenen.
Het medicijn bevalt me zo goed dat ik overweeg er nooit meer mee te stoppen. Zodra ik op mijn ideale gewicht ben, kan ik de dosis terugbrengen naar het niveau dat precies het midden vindt tussen de demping van die nooit tevreden stem in mijn hoofd en meer dan een voorgerecht op kunnen bij het kerstdiner.
<h5>3. Het wenselijke gedrag</h5>
Ik ben niet de enige die zichzelf chemisch optimaliseert. Ik heb een groeiend aantal vriendinnen (ik vind dit blijkbaar hele leuke mensen) dat recentelijk met ADHD is gediagnosticeerd en daar methylfenidaat (beter bekend onder de merknaam Ritalin) voor slikt. Een van die vriendinnen omschrijft de ervaring van het medicijn zo: ‘Normaal is mijn hoofd een vergiet; alles gaat er doorheen. Jij hebt een trechter en daarom kun jij je focussen op één ding. Met dat spul heb ik ook een trechter. Of nou ja, een vergiet met veel minder gaten.’
Methylfenidaat grijpt in op de hoeveelheden dopamine en noradrenaline in de prefrontale cortex, waardoor je je beter kan concentreren en minder impulsiviteit ervaart. Gedragingen die de maatschappij doorgaans als hinderlijk of zelfs ondeugdzaam brandmerkt – te laat komen, de school-informatieavond vergeten, beginnen aan de herinrichting van je woonkamer, maar halverwege ophouden – zijn ineens als sneeuw voor de zon verdwenen.
<img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-895566" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_01_hormoon-1-1280x1674.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_01_hormoon-1-640x837.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_01_hormoon-1-1280x1674.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1674" />
Een andere vriendin vertelt hoe haar zelfvertrouwen is gestegen sinds het gebruik van de medicijnen. ‘Mensen met ADHD krijgen hun hele leven veel kritiek te verduren. Zit niet zo te dromen, zit stil, denk eens na voordat je wat zegt, etc.. Het is erg moeilijk zelfvertrouwen op te bouwen als je er voortdurend op gewezen wordt dat je gedrag afwijkt van wat wenselijk is’. Ook zij ervaart een enorme verbetering in haar leven door het medicijn. ‘In plaats van chaos aan het einde van de dag, heb ik mijn taken afgerond en is er overzicht. Ik verander van een geel in een wat blauwer mens.’
ADHD is hartstikke erfelijk, dus al deze vriendinnen hebben ook een kind met ADHD. Alhoewel de kinderen zelf vaak te jong zijn om te kunnen reflecteren op de verschillen met en zonder medicijn, is het verschil voor hun omgeving overduidelijk. ‘Hij is gezeglijker, kan tegenslagen beter aan.’ ‘Ze kwam trots thuis vertellen dat ze voor het eerst in haar leven de weektaak al op dinsdag af had’. ’ Ook voor het gezinsleven doet het wonderen: ‘Z’n broertje krijgt nu eindelijk ook eens wat rust en aandacht.’
<h5>4. De schroom en de schaamte</h5>
De voordelen zijn voor de gebruikers overduidelijk, maar toch speelt schroom en schaamte een rol bij het gebruik van dit type medicijn. Je zult mensen niet snel op een feestje horen zeggen: ‘Ik doe rustig aan met de alcohol vandaag, ik zit aan de antidepressiva’, terwijl een antibioticakuurtje juist een uitstekend excuus kan zijn als je gewoon even geen zin hebt in bier, maar dát niet durft te zeggen. De meeste gebruikers zeggen te hebben geaarzeld om te beginnen met de medicijnen, omdat ze zich zorgen maakten of ze zichzelf (of hun kinderen) te veel zouden veranderen.
Ook zorgen over gewenning spelen een rol. Mijn schoonzus slikt sinds de geboorte van haar tweede een pramvariant om haar postnatale depressie te verlichten. De medicijnen werken enorm goed om de ontregeling in de hormoonhuishouding, die soms ontstaat na een zwangerschap en die tot hevige angst en somberheid kan leiden, tegen te gaan. Het verschil met de ervaring na haar eerste – een periode van angst en slapeloosheid, maar zonder diagnose – is groot en ze is blij dat ze deze medicijnen krijgt. ‘Ik was terughoudend omdat ik bang was dat de medicijnen me af zouden vlakken. Bovendien raakt je chemische huishouding gewend aan de medicijnen, waardoor stoppen niet 1-2-3 gaat. Maar ik heb uitstekende begeleiding gekregen bij de gespecialiseerde POP poli en het bevalt goed.’ Ze zou eigenlijk al mogen stoppen (haar jongste is nu één jaar oud), maar wacht daar nog even mee. ‘Ik ben van nature al een gevoelig mens dat veel nadenkt en het is best fijn om me iets minder zorgen te maken over dingen. Ik heb eigenlijk het gevoel dat ik meer mezelf ben, alsof er een blokkade is weggehaald die me eerst in de weg zat. Ik wil wel stoppen, maar pas wanneer ons leven in rustiger vaarwater terecht is gekomen.’
<blockquote>‘IJsbaden werken ook heel goed tegen angst.’ Of: ‘Vroeger was Pietje gewoon een beetje druk en nu moet dat allemaal meteen maar aan de Ritalin’</blockquote>
Unaniem is men in de irritatie over de reacties van mensen op hun medicijngebruik. Mensen geven graag ongevraagd advies, willen je ervan overtuigen dat er ook alternatieven zijn voor medicijngebruik. ‘IJsbaden werken ook heel goed tegen angst.’ Of: ‘Vroeger was Pietje gewoon een beetje druk en nu moet dat allemaal meteen maar aan de Ritalin.’ De één gaat in reactie daarop de frontale aanval aan – ‘jij koopt toch ook een bril als je de overkant van de straat niet meer kan zien?’ – en de ander houdt het medicijngebruik voor zich, omdat ze geen zin heeft zichzelf voortdurend te verantwoorden.
Wanneer ik mensen vertel over de Ozempic, gebeuren er meestal twee dingen. Ten eerste is men nieuwsgierig: waar koop je dat dan? (Ik stuur je wel een linkje met kortingscode). Is dat niet illegaal? (Zolang er een arts met BIG registratie bij betrokken is niet, maar het reguliere Nederlandse zorgsysteem juicht het niet toe). En hoeveel ben je al kwijt? (5 kilo in 7 weken). Wat meestal als tweede gezegd wordt, is dat men er absoluut geen oordeel over heeft. Welnu, als mensen dat erbij zeggen, weet je dat er wel degelijk sprake is van een oordeel, ten opzichte waarvan mijn gesprekspartner en ik ons moeten verhouden. Dat impliciete oordeel is ook de reden dat ik het (tot nu toe) niet aan de grote klok heb gehangen. En waarom mijn vriendinnen niet aan Jan en alleman vertellen dat zij en hun kinderen aan de Ritalin of antidepressiva zitten.
<img decoding="async" class="size-image_1280 wp-image-895565" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_02_hormoon-1280x1644.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_02_hormoon-640x822.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2025/11/DEF_02_hormoon-1280x1644.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="1644" />
Er bestaat één interessante uitzondering op het – al wel in kracht afnemende – taboe op medicijnen die je geestesgesteldheid beïnvloeden en dat zijn medicijnen tegen overgangsverschijnselen. Hier lijkt het eerder de kwaal dan het medicijn te zijn, waar het stigma op rust. Mogelijk is dit omdat men het idee heeft dat er iets rechtgezet wordt, dat een vrouw door die medicijnen naar haar oorspronkelijke staat wordt teruggebracht. Een vriendin beschreef de start van haar perimenopauze als een tijd waarin een eigen doodswens zich afwisselde met de sterke aandrang haar man te vermoorden. Maar de oestrogeenspray werkt als een zonnetje en na enig rommelen met de dosering, kan ze het leven weer aan, met als bonus het libido van een 23-jarige corpsstudent, en dito seksleven. Het schrikbeeld van de aanstaande menopauze (ik ben 44) heeft sinds haar bekentenis dat ze met enige regelmaat met bijna-vreemden in bed belandt (open relaties zijn in de mode in Amsterdam) enorm aan kracht verloren. Ik krijg er bijna zin in.
<h5>5. De Laatste Mens in wording</h5>
Waar zit dat oordeel in, waar mijn gesprekspartners en ik mee te maken hebben? Waarom zou je niet een betere versie van jezelf creëren als de middelen voorhanden zijn? Soms speelt er een vleugje jaloezie. Eén zeer slanke vriend die altijd eet als een bootwerker klaagde zonder spoor van ironie dat het niet eerlijk was: het was gedaan met zijn concurrentievoordeel als dun persoon.
Maar er speelt ook iets op een dieper sociaal-moreel niveau. Ik zou het willen aanmerken als een gevoel van ‘zo zit het leven nu eenmaal niet in elkaar’. Als je te veel eet, word je te dik en als je die kilo’s kwijt wil, moet je minder eten en/of veel sporten. Op tijd komen is een kwestie van op tijd vertrekken. Angst overwin je door flink te zijn. En nu ga ik iets geks doen: ik ga die weerstand tegen ‘chemische optimalisatie’ verdedigen.
Het even bij mijn eigen fouten houdend: onmatigheid is in alle menselijke beschavingen iets dat afgewezen wordt. Voor de Grieken was het een ondeugd, voor de Christenen een zonde, voor de Boeddhisten een vergissing, maar dat het vermeden moet worden, daarover is iedereen het altijd wel eens geweest. De straf die erop staat is morele veroordeling en soms ook juridische (denk bijvoorbeeld aan het alcoholverbod​ bij de Islam). De manier om te ontsnappen aan die veroordeling, wordt van oudsher gevonden in de kracht van de menselijke geest. Voor de Grieken was matiging een kwestie van oefening en het vinden van het juiste midden door gebruik van de rede. Bij de Christenen speelt de vrije wil een grote rol, een vrije wil die kan kiezen voor het goede of het kwade. Al duizenden jaren begrijpt de Westerse mens zichzelf als een wezen dat tégen zijn eigen driften in kan handelen, dat nee kan zeggen tegen zijn eigen natuur. Dat maakt ons tot mensen, en geen dieren.
<blockquote>Wij worden steeds meer ons lichaam, zien onszelf in toenemende mate als een vat van biochemische reacties, waar we zelf geen controle over hebben</blockquote>
De chemische wetenschap ontslaat mij nu van die verantwoordelijkheid en dat voelt niet minder dan bevrijdend, maar is het dat ook?
Wij worden steeds meer ons lichaam, zien onszelf in toenemende mate als een vat van biochemische reacties, waar we zelf geen controle over hebben. De kracht van de technologie, in dit geval medicinale chemie, neemt onze geesteskracht over. Wij hoeven niet meer te oefenen, niet meer te streven, ons niet meer te beheersen om de mens te zijn die we willen zijn. We nemen een pilletje en klaar zijn we.
Ik wil niet het lijden van de mensen die ik heb gesproken en hun lotgenoten diskwalificeren.Dat lijden is echt en ik vind hun medicijngebruik gerechtvaardigd (veel meer dan het mijne). Mijn punt is dat er ook iets verloren gaat wanneer we onszelf chemisch modificeren, vooral omdat die medicijnen zo ontzettend goed werken.
Wat ik voor me zie is een wereld, niet zo heel ver meer van ons verwijderd, waarin iedereen vanaf zijn 16de, wanneer alles chemisch een beetje is gestabiliseerd, op basis van een neuro-chemische analyse een pilletje krijgt met een op maat gemaakte cocktail van hormoon-en neurotransmitterkopieën. Een beetje Ritalin voor de concentratie, een beetje Ozempic voor de matigheid, een prammetje om je op te vrolijken en een pammetje om je angst te dempen. Met als resultaat allemaal perfect op de samenleving afgestemde mensen, mentaal lijden verleden tijd.
De Duitse cultuurfilosoof Peter Sloterdijk besprak deze ontwikkeling al in 1999, in een lezing die is gepubliceerd onder de naam: Regels voor het Mensenpark; de realiteit dat het traditionele humanistische Bildungsideaal (geesteskracht opbouwen door literatuur, cultuur, opvoeding) irrelevant is geworden ten opzichte van onze technologie. Hij kondigt het tijdperk van het posthumanisme aan, een tijdperk waarin we aan biopolitiek moeten gaan doen: het bepalen van regels en kaders waarbinnen wij onszelf mogen vormen, met behulp van onze technologische macht. Zijn lezing hierover werd als zeer controversieel ervaren – hij sprak over het fokken en telen van mensen (dit is in de tijd van gekloonde schaap Dolly) en dat ligt gevoelig, zeker in Duitsland – maar de filosofische analyse was integer.
Waar hij op wees, is dat de mens altijd al een wezen is geweest dat zichzelf vormgeeft, maar dat onze middelen hiertoe steeds machtiger worden. Daarmee wordt de vraag ook steeds prangender: hoe willen wij onze soort vormgeven? Wie willen wij zijn? Als we die discussie niet breed en democratisch voeren, gaan fabrikanten van kunstmatige hormonen bepalen hoe de mensheid eruit zal zien, op basis van onze menselijke behoeften, die geboren worden uit het lijden dat menszijn met zich meebrengt.
Nietzsche zag dat al het grootse voortkomt uit menselijk lijden: filosofie, kunst, religie, de tastbare wereld die we om ons heen bouwen – het zijn allemaal beschermingsmechanismen. En ook de technologie die steeds verder vordert in het beëindigen van menselijk lijden, vindt zijn drijfveer in dat lijden. Wat als onze technologie daarin slaagt: heft ze zichzelf dan op? Nietzsche noemde het menselijke wezen dat niet meer lijdt en dus niet meer streeft, de ‘laatste mens’. Ik zie een samenleving voor me van chemisch geoptimaliseerde, perfect gematigde, op tijd komende en vrolijke, maar niet té vrolijke mensen; kinderen van Ned Flanders en Mary Poppins, waarschijnlijk ook allemaal heteroseksueel, liefst zonder rare fetisjen. De mens is een paradoxaal wezen; hij voelt instinctief aan dat uniformiteit de hel is, maar verlangt naar niets zoveel als te zijn zoals de rest.
Ondanks de filosofische bezwaren die ik hierboven zo gedreven uiteen zet, prik ik straks weer een dosis matiging in mijn been. Tijdelijk verlost te zijn van mijn grillige vrije wil en het idee om straks slank te zijn, zoals het hoort, is veel verleidelijker dan het bewandelen van een morele hoogvlakte.
Zie hier de mens. De laatste, zou Nietzsche zeggen.
<div class="info-box">
Joséphine de Vries is filosoof, econoom en schrijver. Ze hing na 15 jaar haar carrière als strategieconsultant aan de wilgen en publiceert nu verhalen op het snijvlak van de actualiteit en filosofie; met een bijzondere interesse voor waarheid, macht, betekenis en identiteit.
</div>

Niet sporten maar spuiten