Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

<div class="lead"><span class="03_Intro_Kapitaal">Duizenden Turken zitten vast, </span>verdacht van betrokkenheid bij de coup, tienduizenden zijn hun baan kwijt. Joost Lagendijk, die nu zeven jaar in Turkije woont en werkt als docent en publicist (hij schrijft aan een boek over Erdogan) hield een dagboek bij over de nasleep van de mislukte staatsgreep.</div>
<p class="p_1">Een half jaar geleden is een droom in vervulling gegaan toen wij ons opgeknapte houten huis konden betrekken op Buyukada, een autovrij eiland voor de kust van Istanboel. Maar helemaal onbekommerd waren die afgelopen zes maanden niet voor mijn vrouw Nevin Sungur, freelance journaliste, en mijzelf. In maart werden de kranten Zaman en Today’s Zaman, waarvoor ik sinds eind 2010 twee keer per week een column schreef, geconfisqueerd door de regering. Die onvriendelijke overname was onderdeel van Erdogans al twee jaar durende campagne tegen de Gülen-beweging, waartoe beide kranten behoren. Sinds met die beweging verbonden rechters en officieren van justitie met corruptie-aanklachten Erdogan in het nauw dreven, is het oorlog tussen de Turkse president en aanhangers van Fethullah Gülen, de moslimgeleerde die sinds 1999 in de VS verblijft en miljoenen over de hele wereld inspireert. De laatste paar maanden werden de geruchten steeds hardnekkiger dat ook de Suleyman Shah Universiteit, waar ik twee dagen in de week les geef over Europa en de EU, op een zwarte lijst staat, omdat een aantal van de oprichters van de universiteit ook activiteiten van de Gülen-beweging financieel ondersteund zouden hebben. We hoopten dat de wolken zouden overdrijven omdat Erdogan andere, meer urgente gevaren zoals de IS het hoofd moest bieden. Tot vrijdag 15 juli.</p>
<h4>Vrijdag 15 juli</h4>
<h5>Alarmerende telefoontjes</h5>
<p class="tekst">Samen met mijn zus zit ik te eten op het terras van ons huis. Zij is een paar dagen geleden voor een weekje vakantie over uit Nederland. Haar man is druk in een nieuwe baan en Nevin is bij haar zus in Bodrum die ze helpt bij het runnen van haar restaurant tijdens de zomerse topdrukte.</p>
<p class="tekst">Na een paar alarmerende telefoontjes van Nevin kantelt de avond plotseling. Geruchten over bezette bruggen en laagvliegende straaljagers in Ankara worden snel bewaarheid. Vanaf 23.00 uur word ik gebeld door de Vlaamse en Nederlandse radio om commentaar. Verbijsterd gaan we voor de televisie zitten en zien een duidelijk geïntimideerde nieuwslezeres op de staatstelevisie TRT een verklaring voorlezen van de coupplegers. Onvergetelijk is de Facetime-oproep van Erdogan aan de Turkse bevolking om de straat op te gaan en de Turkse democratie te redden. De TRT-zenders gaan op zwart, maar op alle commerciële kanalen zijn beelden te zien uit Ankara en Istanboel. Urenlang is volstrekt onduidelijk hoeveel steun de coup heeft binnen het leger en waar Erdogan precies is. Na 02.00 uur wordt steeds duidelijker dat tienduizenden Turken gehoor hebben gegeven aan Erdogan’s aansporing. De bezetters van het vliegveld in Istanboel trekken zich terug, maar op de bruggen over de Bosporus wordt nog geschoten en in Ankara vallen nog bommen. Als ik om 04.00 uur naar bed ga voor een korte nacht – ook op zaterdagochtend vroeg wil Hilversum duiding – lijkt het momentum van de coup reeds voorbij.</p>
<h4>Zaterdag 16 juli</h4>
<h5>Amateuristische coupplegers</h5>
<p class="tekst">Hoewel in Ankara nog schermutselingen plaatsvinden, haalt Istanboel opgelucht adem. Op Twitter en Facebook delen velen hun blijdschap over het mislukken van de coup en hun trots over de moedige landgenoten die met hun blote handen en gevaar voor eigen leven de tanks gestopt hebben.</p>
<p><q class="pull-left">Verbijsterd zitten we voor de televisie en zien een geïntimideerde nieuwslezeres een verklaring lezen van de coupplegers.</q></p>
<p>Veel vragen blijven nog onbeantwoord, maar de kwade genius achter de staatsgreep blijkt al bekend. Iedere minister die voor een camera komt, en vooral president Erdogan zelf, laat er geen enkel misverstand over bestaan: deze putsch komt uit de koker van de Gülenisten die in het leger geïnfiltreerd zijn en hun handlangers elders. Minder dan 24 uur na het begin van de coup worden ruim 2.400 rechters en officieren van justitie ontslagen of op non-actief gesteld.<br />
Deze bliksemreactie, gevoegd bij het wel heel snelle einde van de staatsgreep en het soms ronduit amateuristische optreden van de coupplegers, is koren op de molen van argwanende Erdogan-critici. Op de sociale media rollen de samenzweringstheorieën over elkaar heen. Centrale claim: Erdogan zit zelf achter de putsch en gebruikt de geplande mislukking nu om zijn reeds eerder opgestelde zuiveringsagenda door te drukken.</p>
<p class="tekst">In een interview met <em>Trouw</em> spreek ik me uit tegen deze theorie van de doorgestoken kaart. Het lijkt er eerder op dat Erdogan uiterst snel en slim inspeelt op de ontstane situatie door plannen die al langer in de pijplijn zaten nu versneld uit te voeren: uitlevering van Gülen door de VS afdwingen en diens beweging met wortel en tak uitroeien. Ik kan me alleen moeilijk voorstellen dat er nog zoveel Gülenisten in het leger zitten. Het leger was nooit dol op gelovige moslims in haar gelederen en de jacht op Gülen-aanhangers binnen de staatsorganen is al meer dan twee jaar in volle gang. Het lijkt me stug dat de hele coup alleen is voorbereid en uitgevoerd door Gülenisten.</p>
<h4>Maandag 18 juli</h4>
<h5>Het krediet van Gülen</h5>
<p class="tekst">Dat de pro-Erdogan-pers vol staat met beschuldigingen aan het adres van Gülen hoeft geen verbazing te wekken. Bijna alle televisiezenders en de meeste kranten worden direct of indirect gecontroleerd door de president en zijn entourage. Wat wel opvalt, zijn de steunbetuigingen door columnisten en journalisten die niet bepaald bekend staan als fans van Erdogan. Ook zij beweren zonder aarzeling dat het heel aannemelijk is dat de coup uit de Gülen-koker komt en dat daarom de naamgever van die verraderlijke beweging onmiddellijk moet worden uitgeleverd aan Turkije om daar te worden berecht. Hard bewijs voor die boude bewering is er bijna niet en zal er de komende dagen ook niet komen. Van een enkele bekentenis is duidelijk dat hij door marteling is afgedwongen. Toch zijn heel veel Turken, ook politieke tegenstanders van Erdogan en zijn regerende AKP, bereid de president te geloven. Het is een bewijs van de overtuigingskracht van Erdogan en zijn gelijkgeschakelde media. Maar het geeft ook aan hoeveel krediet de Gülen-beweging de afgelopen jaren heeft verspeeld door haar betrokkenheid bij dubieuze rechtszaken en door haar ondoorzichtige manier van opereren.</p>
<h4>Dinsdag 19 juli</h4>
<h5>Wantrouwen tegen het perfide westen</h5>
<p>Voor het eerst sinds de coup kom ik van ons eiland af, voor een interview met Maarten van Aalderen, de correspondent van <em>De Telegraaf</em> in Italië die al jarenlang ook goed geinformeerd over Turkije bericht. We spreken af op het centrale Taksim-plein dat net vol begint te lopen met Erdogan-aanhangers die hier voor de derde opeenvolgende avond luidruchtig de redding van de Turkse democratie komen vieren en het hoofd van Gülen eisen. Vrienden hebben me afgeraden hier naartoe te komen, omdat het gevaar bestaat dat ik herkend word en publiekelijk aan de schandpaal word genageld als Gülen-aanhanger. Het lijkt me overdreven, maar als ik met Maarten het plein op loop voor een foto voel ik me toch niet op mijn gemak in de wetenschap dat één heethoofd voldoende is om mij hier in grote problemen te brengen. In het interview benadruk ik de groeiende kloof tussen Turkije en de rest van de wereld als het gaat om de perceptie van de coup. In Nederland en veel andere landen heerst het beeld van een schlemielig uitgevoerde, kansloze staatsgreep die nu maximaal wordt uitgebuit door Erdogan om zo ongeveer elke opposant een kopje kleiner te maken. Dat laatste klopt weliswaar, maar de grote meerderheid van de Turken is het met die eerste waarneming absoluut niet eens. Voor- en tegenstanders van Erdogan hebben het gevoel dat Turkije langs de rand van de afgrond is gegaan en dat de coup ook had kunnen slagen. Alleen door heldhaftig verzet dat het leven van meer dan tweehonderd mensen heeft gekost, is de staatsgreep mislukt. Men verwacht vanuit de VS en Europa meer waardering voor dat optreden en ergert zich aan oproepen uit Brussel en Washington die vooral de rechten van de verdachten beklemtonen. Dat gebrek aan inlevingsvermogen en de slecht getimede vermaningen voeden het oude Turkse wantrouwen tegen het perfide en arrogante Westen. Niemand die dat sentiment beter kan uitbuiten dan Erdogan.</p>
<figure id="post-335037 media-335037" class="align-left"><img decoding="async" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/580015554_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/580015554_preview-320x213.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/580015554_preview-640x427.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/580015554_preview-1280x854.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Universiteiten die verdacht worden van banden met de Gülen-beweging zijn gesloten. Foto: Danielle Villasana/Bloomberg/Getty Images</figcaption></figure>
<h4>Woensdag 20 juli</h4>
<h5>Economische dip</h5>
<p class="tekst">Ik heb mijn maandelijkse lunch met een klein gezelschap ondernemers van Europese komaf die al jaren in Turkije wonen en het land goed kennen. Centraal staat de toekomst van de Turkse economie en de negatieve impact van de coup en de daarop volgende zuiveringsoperaties. Op basis van hun eigen ervaringen en de prognoses van hun bedrijfsanalisten voorspellen de meesten een behoorlijke dip in de tweede helft van 2016 en het jaar daarop. Veel buitenlandse investeerders wachten af of hebben zich al teruggetrokken. Bedrijven houden niet van onvoorspelbaarheid en politieke instabiliteit. Veel Turkse ondernemers hebben zich de afgelopen jaren in de schulden gestoken, vaak terug te betalen in dollars of euro’s. De waardevermindering van de Turkse lira maakt die schulden tot een extra last en zet hun winstgevendheid onder grote druk. Turkse consumenten hebben de afgelopen jaren de economie een oppepper gegeven door veel te besteden, maar ook aan die trend lijkt een eind te komen.</p>
<h4>Zaterdag 23 juli</h4>
<h5>Nog nooit zulke hatelijkheden ontvangen</h5>
<p class="tekst">Twee dagen geleden is de noodtoestand afgekondigd en vandaag zijn de eerste decreten van de president en de regering publiek gemaakt. Duizend scholen, vijfendertig ziekenhuizen, tientallen stichtingen en vijftien universiteiten worden per direct gesloten. Allemaal verdacht van banden met de Gülen-beweging. Een van die universiteiten is de mijne. Via Twitter deel ik mijn teleurstelling over die sluiting. Het leidt tot een stroom van verwensingen uit Turkije en Nederland met als gemeenschappelijke noemer: en nu oprotten, opgeruimd staat netjes. Zo’n serie hatelijkheden heb ik nog nooit ontvangen. Het is een indicatie van de extreme polarisatie in Turkije en Nederland tussen Erdogan-aanhangers en andere Gülen-haters aan de ene kant en (vermeende) Gülen-sympathisanten aan de andere. Alleen een oproep tot kalmte van Erdogan zelf zou deze gewelddadige confrontatie een halt kunnen toeroepen. Maar juist de president heeft er op dit moment geen enkel belang bij de gemoederen te sussen. Hij is op zijn best als de spanningen oplopen en hij zich kan presenteren als de Redder des Vaderlands, de eerste politicus in de Turkse geschiedenis die een militaire coup heeft overleefd en de enige man die Turkije kan opstoten in de vaart de volkeren.</p>
<h4 class="tekst">Zondag 24 juli</h4>
<h5>Gedwongen vertrekken?</h5>
<p>Op bezoek bij Nederlandse vrienden komt onvermijdelijk de vraag naar een Plan B op. Kunnen en willen Nevin en ik nog wel in Turkije blijven als de situatie nog verder verslechtert? Ik wil het liefst hier doorgaan, zeker nu we in zo’n fantastisch huis wonen. Maar er is natuurlijk wel een ondergrens. Als ik niet meer kan zeggen en schrijven wat ik wil, dan houdt het op. Zover zijn we gelukkig nog niet, maar ook ik kan een noodgedwongen vertrek niet langer helemaal uitsluiten. ’s Avonds heb ik het er natuurlijk over met Nevin, die voor een paar dagen is overgekomen uit Bodrum. Zij is van nature wat pessimistischer dan ik en schat ook de huidige omstandigheden negatiever in. Maar ook zij wil nu geen overhaaste stappen maken. Toch maar even afwachten dus.</p>
<h4><q class="pull-right">Hoewel we allebei atheïst zijn, voelden we ons prima thuis op de opiniepagina&#8217;s van de gelovige Gülen-beweging.</q></h4>
<h4>Dinsdag 26 juli</h4>
<h5>Deadline Erdogan</h5>
<p>Ik probeer de afgelopen twee dagen de draad weer op te pakken van de korte biografie over Erdogan waaraan ik twee maanden geleden begonnen ben, op verzoek van uitgeverij Prometheus. Het meeste voorwerk is al verricht, maar ik wil nog een aantal mensen spreken die de huidige president kennen uit zijn tijd als burgemeester van Istanboel in de jaren negentig van de vorige eeuw. In de week na de coup had ik het te druk met het volgen van de actualiteit en het commentaar geven in de media. Het valt niet mee om terug te keren naar het genuanceerd beschrijven van leven en werken van de man die nu zo dominant aanwezig is en met zijn besluiten ook direct een stempel drukt op mijn leven. Mijn deadline ligt in de eerste week van september. De belangstelling voor Erdogan zal als gevolg van de coup alleen maar zijn toegenomen. Aan mij de taak om duidelijk te maken wat de man bezielt die door roeien en ruiten gaat om een Nieuw Turkije op te bouwen.</p>
<h4>Woensdag 27 juli</h4>
<h5>Collega’s gearresteerd</h5>
<p class="tekst">Vanmorgen is een lijst van 47 mensen gepubliceerd die aangehouden zullen worden vanwege betrokkenheid in het verleden bij <em>Zaman</em> en <em>Today’s Zaman</em>. Het komt nu wel akelig dichtbij: een aantal van hen zijn mijn voormalige collega-columnisten. Vanochtend vroeg is Sahin Alpay al door de politie meegenomen voor ondervraging. Met Sahin sprak ik tot voor kort regelmatig af om de situatie in het land door te nemen. Ik deel met hem een radicaal links verleden en een inmiddels wat gematigder kijk op heden en toekomst. Ondanks het feit dat we beiden atheïst zijn, voelden we ons prima thuis op de opiniepagina’s van de kranten van de gelovige Gülen-beweging. Ik kan alleen maar hopen dat hij snel weer vrijkomt en fatsoenlijk behandeld wordt.</p>
<figure id="post-335039 media-335039" class="align-left"><img decoding="async" class="alignleft" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/583544862_preview.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/583544862_preview-320x236.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/583544862_preview-640x472.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2016/08/583544862_preview-1280x943.jpg 1280w" alt="" /><figcaption>Erdogan is de eerste Turkse politicus die een militaire coup overleefde. Foto: Abdullah Coskun/Anadolu Agency/Getty Images</figcaption></figure>
<p class="tekst">Iedereen die het om wat voor reden dan ook niet met hem eens is, moet vrezen om vandaag of morgen getroffen te worden door de woede van de president die uit is op vergelding en het verstevigen van zijn alleenheerschappij.</p>
<h4>Zaterdag 30 juli</h4>
<h5>Zwaar mishandeld</h5>
<p class="tekst">Het is vandaag twee weken geleden dat de coup mislukte. Vanaf het allereerste begin is het er bij de Turken ingehamerd dat Fethullah Gülen het brein achter deze aanval op de democratie was. Die uitleg kan rekenen op brede steun. Ook van journalisten die normaal geneigd zijn de woorden van Erdogan kritisch tegen het licht te houden. Het verbaast me steeds meer dat bijna niemand vraagtekens zet bij die officiële versie. De bewijzen zijn namelijk tot op de dag van vandaag uiterst pover. Steeds worden dezelfde “bekentenissen” gerecycled. Een is van de rechterhand van de chef-staf van het leger. De foto van de man net na zijn verhoor (inmiddels verwijderd van internet) laat er geen enkele twijfel over bestaan dat hij zwaar mishandeld is.<br />
Durft niemand te zeggen dat dit toch wel heel schamele argumenten zijn uit angst voor Gülen-aanhanger en coup-supporter te worden uitgemaakt? Of overheerst ook bij tegenstanders van Erdogan de diep gevoelde behoefte om nu, na zo’n traumatische ervaring, de rijen te sluiten? Is kritische distantie nu even niet op zijn plek?</p>
<h4>Maandag 1 augustus</h4>
<h5>De argwaan blijft groot</h5>
<p>Het lijkt erop dat Erdogan besloten heeft dat, naast een voortgezette heksenjacht op Gülen-aanhangers, verzoening nodig is om Turkije vooruit te helpen. Er is overleg met de oppositiepartijen (maar niet met de Koerden) over wenselijke grondwetswijzigingen en de bijna tweeduizend aanklachten wegens persoonlijke belediging laat de president vallen. Ook kondigt Erdogan aan dat het leger voortaan onder grotere politieke en civiele controle zal komen te staan. Maatregelen die al jarenlang door de EU en Turkse democraten worden voorgesteld.</p>
<p class="tekst">Maar de argwaan blijft groot: is hier sprake van een toe te juichen koerswijziging of is dit een goed voorbeeld van de ultieme machtspoliticus die nu behoefte heeft aan brede steun maar uiteindelijk altijd zal kiezen voor versteviging van zijn eigen positie?</p>
<p class="tekst">Van veel vrienden uit Nederland krijg ik de vraag voorgelegd of ik bezorgd ben over mijn toekomst in Turkije. Ik moet denken aan de film <em>Bridge of Spies</em>. Daarin speelt Mark Rylance op formidabele manier de rol van Rudolf Abel, de Russische spion die uitgeruild moet worden tegen een Amerikaanse geheim agent. Bij herhaling krijgt Abel de vraag of hij zich geen grote zorgen maakt over zijn precaire situatie. Zijn antwoord is steeds: <em>‘Would it help?’</em> Ik geloof het niet.</p>
<div class="info-box">
<p class="kader"><strong><span class="30_Kadertekst_Bladwijzer Tussenkop zwart">Joost Lagendijk<br />
</span></strong>Joost Lagendijk is politiek analist en publicist in Istanboel. Van 1998 tot 2009 was hij lid van het Europees Parlement voor GroenLinks.</p>
<p class="kader">In oktober verschijnt bij uitgeverij Prometheus zijn nieuwe boek <em>Erdogan, Alleenheerser van het Nieuwe Turkije.</em></p>
</div>
<p class="onderschrift">


Joost Lagendijk

‘De bewijzen tegen Gülen zijn nog steeds uiterst pover’