Verkapte discriminatie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Hannah Prins, Amber Wiznitzer en Hans Stegeman

Opnieuw relevant

<div class="info-box">
<h5>opnieuw relevant, want</h5>
Het is 76 jaar geleden dat de PvdA werd opgericht. Joop den Uyl, van 1973 tot 1977 minister-president van Nederland, sprak zich kort na de oprichting uit over de positie van Vrij Nederland vis-à-vis de partij.
</div>
Op het eerste congres van de Partij van de Arbeid besloot prof. Banning zijn rede met de constatering: ‘Nu wij hier de Partij van de Arbeid voorstellen aan ons Nederlandse volk, mag ik het dankbaar uitspreken: Er is een doorbraak, er wordt een nieuwe begin gemaakt, een nieuwe weg wordt geopend.’
Er zullen weinigen zijn, die de congressen de vorige week hebben meegemaakt, die niet de indruk hebben meegenomen dat de woorden van prof. Banning inderdaad een kern van waarheid bevatten. Over betekenis en draagwijdte van deze doorbraak, over voordelen en bezwaren, kan men van mening verschillen. Maar dat de totstandkoming van de Partij van de Arbeid een novum in de geschiedenis van ons volk betekent, boven de verwachting van ieder die het neerdrukkende klimaat van het openbare leven in ons land voor 1940 bewust heeft ondergaan, is onbetwijfelbaar. Ook al waren de sprekers op het congres geen redenaars van klassieke stijl, toch was er een element van bevrijding, dat meer inhield dan uitsluitend instemming met een juiste gedachte of een geslaagde formulering. De ovatie, die op het congres aan Geert Ruygers na zijn rede werd gebracht, gold zeker voor alles het feit, dat hier eindelijk, eindelijk een katholiek die de band tussen zijn geloof en zijn politieke overtuiging niet verloochent, op hetzelfde platform sprak met protestanten en ongelovigen. Eenzelfde geestdriftige instemming oogstte de uitspraak van prof. Lieftinck, dat hij niet ondanks maar juist vanwege zijn christelijk beginsel toetrad tot de Partij van de Arbeid.
Deze doorbreking van de antithese kan de werkgemeenschap Vrij Nederland slechts dankbaar stemmen. In het folder, dat wij bij het begin van ons werk na de bevrijding uitgaven, werd immers met zoveel woorden gezegd dat ‘in geestelijke zin onze grenzen daar liggen, waar men de antithese als organisatorisch principe aanvaardt en hanteert’ en Vrij Nederland begroet de totstandkoming van de nieuwe partij als de gedeeltelijke verwezenlijking van één van de idealen, waarvoor het na de bevrijding zijn werk tijdens de bezetting heeft voortgezet.
<h5>Niet praten, maar doen</h5>
Op dit moment is het goed iets meer te zeggen van de positie van Vrij Nederland (V.N.). Daar bestaat des te meer reden toe, omdat ons blad op enkele congressen in één verband genoemd is met Het Parool en De Baanbreker, waarbij gesuggereerd werd dat V.N. met deze bladen samen een radicale groepering zou vormen, die rechten kon doen gelden op enkele zetels in het bestuur van de nieuwe partij. Het noemen van V.N. in dit verband berust op een misschien niet helemaal onbegrijpelijk, maar daarom niet minder ernstig misverstand. V.N. heeft zich in de maanden na de bevrijding ervan laten weerhouden om de lezers uit te leggen, wat het wil, waarom het dit artikel niet en dat artikel wel opneemt, waarom het zus is en niet zo. Zonder verhoovaardiging mogen wij misschien zeggen, dat er een stukje van de beste illegale traditie in was, wanneer wij zeilden onder het motto: niet praten, maar doen.
<blockquote>‘V.N. is van de aanvang af meer geweest dan een primitief verzet tegen vreemde heerschappij.’</blockquote>
Wij wisten niettemin dat er een risico in school. Heeft niet Frederik van Eeden in zijn Grassprietjes van Cornelis Paradijs het mensdom in de ziel gekeken, toen hij van zijn tijdschrift zei: ‘Er stond niet wat wij willen in, dus vatte niemand hunnen zin’? Wij zijn niet met de illusie scheep gegaan, dat wij het iedereen naar de zin zouden kunnen maken, maar uit talloze misverstanden blijkt, dat wij het inzicht van Cornelis Paradijs onderschat hebben. V.N. is van de aanvang af meer geweest dan een primitief verzet tegen vreemde heerschappij. Negatief verzet werkt verwoestend en is een geestelijke potvertering op grote schaal. Daarom hebben wij midden in de strijd tegen den overweldiger nooit afgelaten te arbeiden aan een nieuwe bewustwording van ons volk, een nieuw besef van de grote tradities, waaruit wij leven.
Deze taak was met de bevrijding niet afgelopen, integendeel, zij kon eerst toen met volle kracht worden aangepakt. Wij hebben ons uitgangspunt toen uitsluitend negatief omschreven, tegen de antithese, d.w.z. tegen de identificatie van een bepaalde geloofsovertuiging met een bepaalde partijpolitiek en tegen het liberalistisch kapitalisme. Wij hebben ons uitgesproken voor de democratie, maar dit slechts onder beding dat zij zou worden gezien als een minimum, waarzonder geen waardig leven mogelijk is, en niet als een maximum, dat de functie van een alles omvattende wereldbeschouwing zou gaan vervullen.
<h5>Politiek orgaan?</h5>
Zo is de werkgemeenschap Vrij Nederland tot stand gekomen, die met verschillende middelen — het weekblad, het vormingscentrum, de uitgeverij, lezingen en verschillende acties — wil werken op het terrein van de volksopvoeding. Daarbij willen wij bijzondere ruimte geven aan het getuigenis van de christelijke kerk, omdat wij, welke verschillende politieke opvattingen of geloofsovertuigingen wij ook mogen zijn toegedaan, van mening zijn dat de stem van de kerk niet alleen moet worden gehoord in het kerkgebouw of in de specifiek kerkelijke organisaties, maar midden in het dagelijks leven, zoals dat o.a. zijn weerslag moet vinden in ons weekblad en vormingscentrum.
Dit alles klinkt vrij formeel en degene, die er behoefte aan heeft om alles en iedereen te etiquetteren, zal zich door deze uitspraken niet laten weerhouden ook V.N. in een bepaalde hoek te klassificeren of nog liever in een bepaald hokje op te sluiten. In zover hebben die ijverige lieden gelijk, dat een blad wel onafhankelijk kan zijn van een partij of groep, die bepaalde machtspretenties heeft, maar altijd afhankelijk zal zijn van een bepaalde idee. In het meer geciteerde folder heette het dan ook: ‘Wij verwerpen het 19e eeuwse neutraliteitsbegrip als kleurloos, onwaarachtig en onmogelijk, wij hebben een standpunt, wij hebben een overtuiging en wij weten waarvoor wij staan.’
<blockquote>
‘Het spreken over V.N. als behorende tot een bepaalde groepering in de PvdA is beslist onjuist.’
</blockquote>
Vanuit deze overtuiging staan wij dan ook positief tegenover vele idealen, die de Partij van de Arbeid in haar vaandel gaat schrijven. Maar wij binden ons als V.N. niet aan een bepaalde vorm van socialisme; onder de engste kring van medewerkers zijn er, die zich zeker niet socialist zouden willen noemen. Wij zijn geen politiek orgaan en wij willen het bewust niet zijn. Wij nemen wel deel aan de vorming en beïnvloeding van de openbare mening, niet aan de machtsvorming. Daarom is het spreken over V.N. als behorende tot een bepaalde groepering in de Partij van de Arbeid, zoals dit door vertegenwoordigers van de Paroolgroep gebeurde, ook beslist onjuist. Het Parool wil deze machtsvorming blijkbaar wel, wij willen het niet in en door middel van V.N., omdat wij menen dat het voor de vervulling van onze taak nuttig en nodig is dat wij voortdurend deze distantie tot de politiek (het terrein van de machtsvorming) bewaren.
<h5>Ontmoeting van standpunten</h5>
Men kan de vraag opwerpen of een instelling als V.N. in deze zin een toekomst gegeven is, en wat eigenlijk de voorrang dient te hebben in de huidige constellatie, de politiek of de opvoeding. Met volledige erkenning van de noodzaak van politieke partijen en organen, ook van politieke weekbladen, geloven wij dat de gemeenschap, die V.N. tot stand heeft weten te brengen, haar taak anders moet zien. Zo menen wij dat V.N. bij uitstek aangewezen is om na te gaan in hoeverre de principiële doorbraak, waarvan de Partij van de Arbeid het resultaat is, werkelijk geslaagd mag heten. Wanneer men hier een vraagteken achter zet, behoeft men niet uitsluitend op aantallen te letten.
Belangrijker is dat het gemak waarmee figuren, die zich nog kort geleden als vrij felle tegenstanders uitten, thans dezelfde taal spreken, de vraag doet rijzen of de ontmoeting inderdaad door voldoende ernst en breedte is gekenmerkt geweest. En op dit laatste komt het aan. Een van de oorzaken tot het ontstaan van het huidige V.N. is juist geweest de overtuiging, dat de ontmoeting tussen verschillende bevolkingsgroepen voor de oorlog gekenmerkt werd door een tekort aan ernst en geestelijke moed. Men pleitte tot vermoeienis toe voor eigen parochie of bekogelde elkaar uit veilig verschanste torens met projectielen, die echter te versleten waren om nog te kunnen ontploffen.
Wat wij beogen is geen vertroebeling van beginselen, is geen eenheidsbeweging uitsluitend ter wille van de eenheid, maar een ontmoeting van standpunten en opvattingen, waarbij het mogelijk wordt dat men niet meer uitsluitend de toon, maar ook de inhoud hoort van hetgeen de ander te zeggen heeft. Dat eist het volstrekte van de boodschap van de kerk, dat vraagt een opnieuw zich van zijn verantwoordelijkheid bewust wordend humanisme, dat is de blijvende roeping van protestant en katholiek, met minder kan een niet verzakende socialistische beweging het niet doen, zonder dat blijven wij beneden de ernst die de dreigende situatie op dit ogenblik van ons vraagt.
<h5>Deskundige voorlichting</h5>
Wij hebben dus in ons blad een poging gewaagd mensen aan het woord te laten, die vroeger slechts terecht konden in organen van eigen parochie, vereniging of partij. Dit stelt onvermijdelijk hoge eisen aan het kritisch onderscheidingsvermogen en de bereidheid tot luisteren naar andermans mening van onze lezers. Dat geldt met name voor de rubrieken:
‘Wij geven deze week het woord aan&#8230;’ en de  ‘Vrije Tribune’, waarin wij ook tegenstanders aan het woord laten. Wij wensen daarbij niet krenterig te zijn en wij laten ons dus ook niet afschrikken van ons doel, wanneer een lezer, die de vrijheid blijkbaar slecht kan verdragen, boos wordt. Uiteraard zijn er bepaalde grenzen, grenzen van fatsoen en stijl, waaraan elk scribent moet voldoen, en wij sluiten evenmin uit, dat de redactie soms fouten maakt. Maar wij vinden dat de poging, die in Vrij Nederland wordt ondernomen, een uitglijden ter linker of ter rechter zijde verontschuldigen. Dit geldt in bijzondere mate voor hetgeen er in ons blad geschreven is over Indonesië. Zonder ons aan een staatsrechtelijke formule te binden hebben wij getracht het enig juiste uitgangspunt — het heil van Indonesië en Nederland beide — zo duidelijk mogelijk te stellen. Binnen dit raam beperken wij ons dan tot het geven van deskundige voorlichting.
In deze zin hoopt V.N. ook straks bij de verkiezingen zijn stem te laten horen, niet door propaganda voor een bepaalde partij, maar wel door een poging de discussies op hoger plan te brengen en de uiteindelijke keuze meer verantwoord te maken dan zij in het verleden veelal was.

<h5>Intellectueel steekspel</h5>
Het is niet onze schuld, dat sommigen van de speciale positie van V.N. misbruik maken, zoals onlangs gebeurde, toen De Waarheid een artikel uit de rubriek: ‘Wij geven het woord aan&#8230;’ weergaf als gold het de mening van Vrij Nederland. Wij menen dat het een nationaal belang is dat de communisten, voorzover zij oprechte democraten willen zijn, niet worden geïsoleerd en wij menen zelfs sterker, dat naar de mate waarin de communistische partij de &#8216;verworpenen der aarde&#8217; organiseert, hier bepaald een roeping voor heel ons volk ligt. Maar het zijn juist ‘kleinigheden’ als hier gesignaleerd, die ons telkens weer doen twijfelen aan de overeenstemming tussen woorden en daden bij hen.
Ook zullen er altijd mensen zijn, die van V.N. blijven vragen wat het niet wil geven: scherpe politieke stellingname of een intellectueel steekspel. Het doel van V.N. brengt noodzakelijk beperkingen mee, die men met het doel heeft te accepteren. De vernieuwing van ons volksbestaan, die de achtergrond vormt van het streven van V.N., maakt dat wij soms bijzonder deskundige of hyper-intellectuele artikelen retourneren, omdat V.N. zijn taak slechts dan zal kunnen vervullen, wanneer het blijvend een brede laag bereikt. En omgekeerd, al wil V.N. graag alles geven aan gezelligheid en speelsheid, wat dienstig is om iets van die volledige menselijkheid op te vangen, die wij graag tot groter ontplooiing zouden zien gebracht — de omvang van de ‘lichte stof’ vindt nu eenmaal zijn grenzen daar, waar wij overtuigd zijn dat het vruchtbaarder is voor de lezers, dat zij in een artikel hun tanden zetten, dan dat zij er een vrolijke avond aan beleven, hoezeer wij hun dit laatste ook gunnen.
<blockquote>‘V.N. wil graag alles geven aan gezelligheid en speelsheid, wat dienstig is om iets van die volledige menselijkheid op te vangen, die wij graag tot groter ontplooiing zouden zien gebracht.’</blockquote>
Zo vervolgt V.N., nu een eerste doorbraak gelukt is, zijn weg, zonder de illusie, dat wij de loop der wereldgeschiedenis kunnen tegenhouden, zonder de bedoeling socialisten en anti-revolutionairen, katholieken en communisten, onder een grootste gemene deler te brengen, maar wel in het besef, dat er hier en nu concrete mogelijkheden gegeven zijn tot een doordringing van de maatschappelijke orde met meer gerechtigheid en met de verrassende ervaring dat de uiterste in ons volk, dank zij nieuw gewonnen inzicht, elkaar op concrete punten weten te vinden.
Wij zijn ons bewust dat geestelijke vragen hierbij voorrang hebben en stellen daarom vóór alles prijs op die sfeer van openheid en openhartigheid, die een vriendschappelijk gesprek mogelijk maakt, waar de meningen vér uiteenlopen en de levenssfeer diepgaand verschilt. Wanneer wij in het bovenstaande een politieke binding verworpen hebben, betekent dit echter geenszins, dat wij met behoud van deze sfeer niet gaarne zouden willen medewerken met allen, die naar hetzelfde streven. Wij zijn in een periode, waarin het getij der Europese cultuur schijnt te verlopen, niet de eerste en zeker niet de enigen, die zich willen bezinnen op en werken aan het behoud van hetgeen ons gemeenschappelijk is toevertrouwd: het erfgoed van onze beschaving. Wij verrichten dat werk voor ons deel zeker niet overmoedig (we zijn niet onnozel), maar stellig ook niet zonder vertrouwen: in de zon der herwonnen vrijheid kan ontdooien, wat lange tijd voorgoed bevroren leek.

Joop den Uyl

76 jaar PvdA: dit had VN-redacteur Joop den Uyl over de oprichting te zeggen

VN 80

Mei 1945: het rood wit en blauw hangt verfomfaaid en verregend, want de vrijheid is gekomen en de vlag hangt weken lang uit. De vrijheid veroudert nooit, haar symbolen wel. Eerst lang nadat de vlaggen weer zijn ingehaald ontdekt een volk, dat vrijheid een geschenk met verplichtingen is, een ruimte die gevuld moet worden met onze energie en doelbewuste wil. In Mei overheerst nog de vreemdheid van het ontwaken na een diepe slaap: ieder verwacht meer dan er is. Er komt geen paradijs, wel biscuits en vlees in blik. De BS verovert de straat en kaalgeschoren meiden demonstreren de overmaat aan energie, waarmee het verraad wordt ingerekend. Er zijn vertrouwensmannen en officiële afkondigingen; men vergelijkt met 1813. Maar in plaats van adellijke namen is er de radio en wettige souvereinen arriveren thans per vliegmachine in plaats van per sloep. Er is van alles dooreen, honger en chocolade, terugkeer en definitief gemis. NSB’ers achter de tralies en Grüne Polizei met het geweer in aanslag op wacht, militair gezag en het gezag van de ondergrondse frontsoldaat.
De tijd was gecompliceerd geworden, Duitsland had gecapituleerd en niet gecapituleerd, wij waren bevrijd en onze bevrijders waren er nog niet, onbekenden werden leiders en leiders waren onbekenden. Een volk hervond zijn vrijheid, maar het volk hervond zichzelf en zijn weg naar de toekomst nog niet.
Mei 1946: In dezelfde Hollandse steden hangen opnieuw afkondigingen, zij appelleren aan hetzelfde volk, maar het volk is een ander geworden en de plakkaten spreken tegen elkaar in, bijna even misleidend met gelijke woorden schermend als toen een vreemde stadhouder zich aan onze begrippen vergreep. Er liggen broodkorsten op straat en de verlichting brandt de ganse nacht. Een man loopt met een paar fietsbanden onder zijn arm en de arbeidsreserve ruimt het laatste puin. Het leven heeft zich hernomen en een volk beweegt zich naar zijn werk, naar de verstrooiing, naar een toekomst.
<blockquote>Onder de grijze sluier der apathie sluimert de zekerheid, dat „vroeger” nooit meer terug mag keren</blockquote>
Dit volk gaat zich een vertegenwoordiging kiezen en in deze verkiezing gaat het oordelen over hen, die het een jaar lang regeerden. En meer nog: het gaat oordelen over zichzelf, over zijn vermogen tot onderscheid, zijn moed tot vernieuwing, zijn wil tot leven. Het is volgens ieder, die het tempo van zijn bestaan en de hartstocht van zijn verlangen tracht op te voeren een moe volk, moe van vijf jaar onderdrukking, van zoveel jaren uitzichtloosheid, moe van een lang jaar met de last van veel teleurgestelde verwachtingen, veel onvervulde wensen. En het meest: een volk dat moeite heeft de illusie, dat het nieuwe vanzelf zou komen te laten vallen voor de werkelijkheid, waarin het ervoor vechten moet.
<h5>Onder het oppervlak</h5>
En toch zou degeen, die uit dit beeld meent te kunnen concluderen, dat Nederland in het achterliggende jaar onzeker is geworden over wat het wil en niet wil, zich vergissen. Onder de grijze sluier der apathie sluimert de zekerheid, dat „vroeger” nooit meer terug mag keren, niet de ontrechting van de bezetter, maar ook niet de mistroostige gelatenheid, waarin de Duitsers ons konden overvallen. Niet de werkloosheid en niet meer de kleine politiek van 30 of 50 partijen, niet meer het isolement en de afgeslotenheid naar binnen en naar buiten. Er is in de achterliggende jaren nu eenmaal door Nederland en in het bijzonder door zijn jeugd, die in het verzet stond, een schok gevaren, die het het besef gegeven heeft, dat er een ander leven, een andere werkelijkheid bestond dan de grauwe van voor 1940.
En dit besef laat het zich niet meer ontnemen, al drukt de moeheid van de tijd het denken over het nieuwe en de wil naar verwezenlijking daarvan ook diep omlaag. En deze vernieuwingswil staat gelukkig niet met lege handen. Er is dit jaar in Nederland gebouwd en geproduceerd, gesticht en verenigd, huizen herbouwd, land teruggewonnen, geld gezuiverd, een nieuw leger uit de grond gestampt, veel verraad berecht, talloze onzuiveren uitgezuiverd, oude partijverhoudingen doorbroken en kerkelijke scheidsmuren geslecht.
Het heeft weinig zin in het kort bestek van dit overzicht af te wegen, wat van de waarlijk niet geringe massa werk, die dit jaar in Nederland is verzet, nu precies herstel en wat vernieuwing was. Geslaagde vernieuwing houdt immers herstel inen alles wordt dus beslist door de geest, de gezindheid, waarin gewerkt werd. Dit eerste jaar konden nog slechts fundamenten gelegd worden, slechts waar het noodwoningen betreft zijn de omtrekken van een nieuw huis reeds waarneembaar. Wil men weten, of in Nederland de wijzers van de klok inderdaad vooruitdraaien, dan dient men te kijken naar meningen en plannen. Aan beide bestaat geen gebrek.
Een stortvloed van opiniebladen produceert elke week een stroom van meningen, de regering zowel als vele semi-ambtelijke en particuliere instituten hebben ons vergast op een reeks plannen, waarvan de consequenties bij uitvoering nog lang niet kunnen worden overzien.
<h5>Vertraagde bewustwording</h5>
De bestaande wil tot vernieuwing wordt veelal uitsluitend toegeschreven aan de verandering der geesten, die zich gedurende de oorlog heeft voltrokken en die reeds gedurende de bezettingsjaren viel te constateren in talloze studiekringen, huisvergaderingen en de ondergrondse pers. Dit is natuurlijk slechts zeer gedeeltelijk juist. In de oorlog heeft zich een proces van bewustwording voltrokken, maar dit proces was ondenkbaar zonder het bestaan van een maatschappelijke realiteit, die ons dwong ons rekenschap te geven van de veranderingen, die zich in de wereld reeds vóór de oorlog voltrokken. In dit verband is het een veelszins vertroebelende omstandigheid geweest, dat de situatie ons noopte ons vooral met de geestelijke strijd tegen het nationaal-socialisme bezig te houden, wat tot gevolg had dat de maatschappelijke omwenteling die deze oorlog mede veroorzaakte en versnelde, voortdurend aan onze aandacht dreigde te ontsnappen.
Daaruit is ook te verklaren, dat b.v. in de illegale pers eerst de laatste twee jaren van de oorlog aandacht werd geschonken aan de maatschappelijke en politieke hervorming, die na deze oorlog moest worden verwezenlijkt. Dat was niet alleen een gebrek aan tijd en energie in de eerste jaren. Wie enigszins bekend is met de verhoudingen in die eerste tijd weet, dat slechts zeer weinigen zich toen bewust waren dat de barbarie der Duitsers een maatschappelijk bestel omver wierp, dat ook zonder deze Teutoonse woede in die jaren ineen zou zijn gestort, zij het dan op andere wijze. Het is een helaas nog niet geheel verdwenen fictie, dat de chaos, waarin Hitler zijn kans kreeg, een specifiek Duits verschijnsel was. Slechts de harde confrontatie met het Duits nihilisme heeft de Westerse maatschappij met haar formalistische democratie, vastgelopen kapitalisme en verintellectualiseerde cultuur behoed voor ontbindingsverschijnselen, waarvan wij de omvang en diepte kunnen meten aan hun schaduwen, waarin wij vóór 1940 leefden.
Nu wij, enigszins op adem gekomen, kunnen overleggen, welk een smalle strook ons slechts scheidde van de afgrond, waarin Hitler Europa wilde storten, nu moet het tot ons doordringen, dat de eerste wereldoorlog een waarschuwing geweest is, die wij maar al te slecht hebben begrepen. Wel beschouwd heeft Europa in onze eeuw niet veel meer gedaan dan potverteren: zonder volledig ernst te maken met haar steeds poverder wordend geestelijk en organisatorisch bezit, parasiteerde het op de verworvenheden van een vorige eeuw; het kapitalisme, de liberale democratie en een rationalistische vrijzinnigheid. Tussen de twee oorlogen hebben velen de noodklok geluid zonder een nieuwe weg te wijzen.
Blijkbaar is Hitler nodig geweest om ook in Nederland het besef te wekken dat dit geslacht tot taak heeft aan de eigen tijd een eigen gestalte te geven. Daarom was dit eerste bevrijdingsjaar ondanks alle goedkope praat en de vele ruzies om kleine dingen wel terdege beslissend voor ons bestaan als volk tot in een verre toekomst. Het ging en gaat wel degelijk om een nieuwe eeuw, een nieuw tijdperk van stabilisatie, een nieuw fundament voor een cultuur en een menswaardig bestaan.
<h5>Politiek als bederf</h5>
Toen minister Schermerhorn in zijn grote redevoering het program van zijn kabinet ontvouwde, ging er een zucht van verlichting door het land. Dat was niet alleen voor de oorlog in regeringsverklaringen aan gewend was, nu eindelijk een stuk met inhoud kreeg, maar meer nog omdat men deels bewust deels intuïtief voelde, dat de hoofdtrekken van het geprojecteerde regeringsbeleid een synthese bevatten van de enig mogelijke nieuwe koers voor ons volksleven. Dat gevoel van verlichting heeft dit jaar niet ongeschokt overleefd en Schermerhorn heeft meer dan eens getuigd van zijn teleurstelling over de weerstanden en het onbegrip, die de regering bij haar poging tot vernieuwing ondervond. In zijn toespraak op de Vughter hei, bij de herdenking van de fusillering der gijzelaars, heeft hij gesproken van de macht, waarin onvermijdelijk het bederf gelegen schijnt te zijn.
Daarmee heeft hij de plek aangewezen, waar in de politieke sfeer van het na-oorlogse Nederland het bederf en de reactie het eerst de kop op hebben gestoken. De regering was trouwens niet in het bezit van de steen der Wijzen en niemand zal betwisten, dat in de veelheid en gecompliceerdheid der problemen door deze regeringsploeg fouten zijn gemaakt en in de ploeg zelf ernstige zwakheden aan den dag zijn getreden.
Maar wat niet verloren mag gaan in het politiek tumult rondom de erfenis van de bezetting, de berechting yan Arnold Meyer, de radio-organisatie en de voormalige illegaliteit rondom benoemingen en baantjes, is het uitzicht op de grote lijn der ontwikkeling naar nieuwe vormen. Er is door deze regering een begin gemaakt met het scheppen van voorwaarden voor deze ontwikkeling op vrijwel elk gebied. Er is ruimte gekomen, waar voor de oorlog de horizon potdicht was. Er is openheid ontstaan, waar vooroorlogs isolement elke voortgang uitsloop. De economie is dit jaar niet zonder haken en ogen, maar toch doelbewust geleid en wie waagt het zich een beeld te maken van de chaos, waarin ons materieel bestaan zou zijn gestort, wanneer deze leiding ontbroken had&#8230;
Gelukkig bewijzen tal van verschijnselen, dat de regering bij het leggen van de fundamenten voor een nieuwe gemeenschap niet alleen staat. Naast de socialistische beweging, die dank zij haar internationale oriëntering en ondanks haar dogmatisme reeds voor de oorlog een concreet beeld had geschapen van nieuwe samenlevingsvormen, staat b.v. het reveil in de Hervormde Kerk, dat als niet alle tekenen bedriegen een omvang en gevolg gaat krijgen, waarvoor men ter vergelijking eeuwen terug moet gaan in onze geschiedenis.
<h5>Politiek als beslissing</h5>
Het is op zichzelf een grote winst, dat met name in deze verkiezingsstrijd vrijwel geen enkele partij zich durft aandienen die niet zegt naar vernieuwing te streven. De tegenstellingen voert men dan gaarne terug tot een verschil in methode en ideaal. Een Christelijk sociale orde, waarbij de vrijheid van het individu gewaarborgd zal zijn of een rationalistisch socialistische maatschappij, waarin de staat de vrijheid van het bedrijfsleven, van de cultuur en van het gezin voortdurend zal bedreigen.
Men moet wel een naïeve instelling tot de politieke geschiedenis der laatste decennia bezitten om deze tegenstelling als juist te accepteren. Allereerst wordt in de kringen, die de tegenwoordige koers der regering steunen, hardnekkig geworsteld om de vrijheid voor allen tot haar recht te laten komen door de „vrije krachten” die in het verleden een dodelijk gevaar voor deze wezenlijke vrijheid bleken, te beheersen en zo nodig uit te schakelen. Belangrijker is dat de stromingen en partijen, die zich zo nadrukkelijk ter verdediging van de vrijheden in ons volksbestaan opwerpen, tot in het recente verleden toe gedemonstreerd hebben, dat zij met hun eeuwige beginselen gevangen waren in oe maalstroom van een liberalistisch kapitalistische denkwijze.
De werkelijke tegenstelling, die men op het ogenblik in ons volk kan waarnemen, loopt tussen hen, die begrepen hebben dat men radicaal met het verleden moet breken om de ruimte te scheppen voor een nieuwe ordening en hen, die menen dat men oude beginselen slechts hoeft bij te slijpen om aan de eisen van ’n nieuwe tijd te voldoen. Nederland gaat in zijn gang naar de stembus beslissen over de ontwikkeling, die het de komende jaren zal volgen. In Mei 1945 knipperde het met de ogen tegen het zonlicht der bevrijding, omdat het wel wikt, waarvan het bevrijd wilde worden, maar nog onduidelijk zag, wat het met de vrijheid wilde aanvangen. „Gods molens malen langzaam in deze lage landen” heeft Schermerhorn gezegd toen hij tegenover zijn vrienden uit het verzet zijn indrukken samenvatte van dat eerste jaar.
Inderdaad, wij reageren traag en liever boksen wij tegen een veranderde werkelijkheid dan een ons dierbaar beginsel uit vroeger tijd prijs te geven, ook al strijdt het honderdvoudig tegen de nieuwe werkelijkheid. En, nietwaar, de mensen, zij zijn gelijk gebleven. Corruptie, afpersing, intrigue, laster, afgunst, machtswellust, zij zullen Nederland op weg naar de vormgeving van zijn vrijheid vergezellen, zoals zij het van oudsher gedaan hebben.
Maar als wij zien wat ondanks dit menselijke al te menselijke dit jaar in Nederland kon gebeuren, dan is er de zekerheid dat de tol, die wij aan de Duitse verschrikking moesten betalen, niet vergeefs is betaald. Er is een nieuw begin gemaakt in het jaar, dat voorbij ging. Een nieuwe eeuw is begonnen, en een terug is niet meer mogelijk.

76 jaar PvdA: dit had VN-redacteur Joop den Uyl over de oprichting te zeggen

Een jaar voorbij, een eeuw vooruit