Liever luisteren? Hoofdredacteur Ward Wijndelts heeft het verhaal voor je ingesproken.

Hoe groter de misleiding, hoe gemakkelijker we er in trappen. Een van de fakes die aan ons ecologische post-truth tijdperk ten grondslag liggen, is vervat in de woorden ‘groene groei’, of ‘duurzame ontwikkeling’.

‘Wie gelooft dat exponentiële groei oneindig door kan blijven gaan in een eindige wereld, is of niet goed bij zijn hoofd of een econoom,’ schertste econoom en filosoof Kenneth Boulding (1910-1993).

Dit is een bewerkte en ingekorte versie van de vertaling van enkele hoofdstukken uit Ne plus se mentir van Jean Marc Gancille. Vertaling: Astrid Helstone.

Hoe kunnen we nu geloven dat we onze broeikasgasuitstoot met een factor vier kunnen verminderen (het door wetenschappers aanbevolen minimum om een catastrofe te voorkomen) terwijl alle leiders op deze planeet tegelijkertijd koppig vasthouden aan groei? Een vuurtje doven door er olie op te gooien, dat is wat ons al ten minste dertig jaar wordt voorgehouden. En de misleiding werkt!

We vertrouwen onze toekomst toe aan fantasten die ons beloven dat de productie van rijkdommen zal worden losgekoppeld van de consumptie van hulpmiddelen en energie. Meer doen met minder, wordt ons voorgehouden. Volstrekte misleiding.

Voor alle producten om ons heen (ja, zelfs de groene) en voor alles wat ons vervoert, verwarmt, informatie verschaft et cetera, is energie nodig. Om de groei te stimuleren, moeten we meer produceren en dus meer grondstoffen en energiebronnen verbruiken. Ons bbp is uiteindelijk een rechtstreeks gevolg van de energie die we verbruiken.

Automatische kattenvoerautomaat

Duizenden jaren lang hadden we slechts de beschikking over energie (dierlijke kracht, biomassa, water- en windmolens en een stel sterke armen) die ons precies in staat stelde om te produceren wat direct noodzakelijk voor ons was om te overleven. Door het gebruik van steenkool, benzine en gas is de hoeveelheid beschikbare energie per persoon exponentieel gestegen, wat het bbp heeft gestimuleerd, en dus onze welvaart.

De overvloed aan fossiele brandstoffen die sinds het industriële tijdperk wordt gewonnen, heeft ons er geleidelijk aan toe gebracht steeds meer ingewikkelde voorwerpen te produceren. Van de automatische kattenvoerautomaat met wifi tot de smart waterfles die je kan helpen om je hydratatiedoelstellingen te halen, tot de beha die aangeeft wanneer het UV-niveau gevaarlijk wordt.

Het is idioot te geloven dat we broeikasgaseffecten kunnen reduceren zonder onze energieconsumptie fors terug te brengen.

De negatieve effecten zijn in gelijke mate toegenomen: steeds meer afbraakproducten, vervuiling en CO2-uitstoot. Vanuit het gezichtspunt van de natuurkunde is het idioot om te geloven dat we broeikasgaseffecten kunnen reduceren zonder onze energieconsumptie fors terug te brengen. Toch is dat precies wat het geloof in de duurzame ontwikkeling ons heeft weten wijs te maken.

‘Jullie zullen zien,’ zo krijgen we te horen, ‘de immense vooruitgang op het terrein van de informatietechnologie en de enorme ontwikkeling van wetenschap en techniek maken een optimaal gebruik van middelen mogelijk, zodat onze economische activiteit geleidelijk aan niet langer zal hoeven te steunen op het gebruik van fossiele brandstoffen. Energie-efficiency is onze redding.’

Amen.

Helaas liegen de feiten er niet om: sinds 1970 heeft iedere verhoging van 1% van het mondiale bbp een verhoging van 0,6% van primair energieverbruik met zich meegebracht. Dit percentage is vrijwel constant, lokale afwijkingen worden gecompenseerd op wereldniveau.

Lees ookHet bbp is het machtigste cijfer ter wereld, maar bijna niemand weet wat het echt betekent2 oktober 2019

Als een land zijn industrie bijvoorbeeld verplaatst naar het buitenland, dan vermindert het zijn energie-intensiteit maar moet het voortaan meer importeren uit landen zoals China waar zowel de energieconsumptie als de export explosief is toegenomen. Waarbij bovendien massale hoeveelheden steenkool worden verbruikt. Think local, pollute global!

De legende van de energietransitie

‘Keep calm,’ wordt ons voorgehouden, want duurzame energiebronnen zullen het mogelijk maken dat de economie koolstofvrij wordt. Maar het aandeel fossiele brandstoffen in de wereldwijde energiemix is sinds de jaren tachtig nauwelijks afgenomen. Volgens het Internationaal Energieagentschap blijven fossiele brandstoffen de primaire energieconsumptie van de mensheid: 85,5%. Een derde alleen al voor benzine, 28% voor steenkool, 24% voor aardgas. Hernieuwbare energiebronnen vormen niet meer dan 3,2% van de mondiale energieconsumptie.

We consumeren gemiddeld nog altijd steeds meer energie.

En de trend stemt niet optimistisch. Een rapport van Bloomberg uit juli 2018 toont aan dat investeringen in zonne-energie, windenergie en biomassa overal ter wereld stagneren, als ze al niet totaal zijn ingestort, hetgeen het behalen van de doelstellingen van het akkoord van Parijs tot een illusie maakt. Er heeft vandaag de dag nog geen enkele energietransitie plaatsgevonden. De toename van duurzame energiebronnen is indrukwekkend, maar tussen 2011 en 2016 is er ook twee keer zoveel benzine en gas toegevoegd.

Het verzinsel van de vervanging van vervuilde energie door schone energie die door de ‘markten’ en de politiek in stand wordt gehouden, verbleekt in het licht van de realiteit: de groei van duurzame energie gaat samen op met de groei van het verbruik van fossiele brandstoffen. Wij consumeren gemiddeld nog altijd steeds meer energie.

Ken Caldeira, klimaatdeskundige van het Carnegie Institute for Science, berekende in 1998 dat, om reductie van broeikasgaseffecten te bereiken, we van 2000 tot 2050 iedere dag het equivalent van een kerncentrale in schone energie zouden moeten toevoegen. MIT Technology Review rapporteert dat Caldeira recent zijn berekeningen heeft geactualiseerd.

Conclusie: als we zo doorgaan zal de energietransitie in de komende 363 jaar nog niet zijn afgerond. In de tussentijd stapelen de broeikasgaseffecten in de atmosfeer zich op.

De realiteit is bovendien dat we steeds meer energie moeten verbruiken om energie te winnen. Denk hierbij aan de winning van ruwe aardolie uit een olieveld dat aan zijn einde is, aan de verfijning van oliezanden, aan de installatie van een offshoreplatform in een kwetsbare omgeving in het Noordpoolgebied.

Een halve eeuw geleden had je 20 centiliter olie nodig om vijftien liter benzine in de tank van een auto te pompen, vanaf de winning van ruwe aardolie tot aan de benzinepomp op het tankstation, inclusief transport en raffinage van het zwarte goud. In 2019 was daar gemiddeld 1 liter voor nodig. Dat betekent dat er meer elementaire energie nodig is om dezelfde hoeveelheid goederen en diensten te produceren. Duurzame energiebronnen ontsnappen niet aan deze regel. Of het nu gaat om windenergie of zonne-energie, er is energie nodig om deze energie te produceren, de collectors te plaatsen en te onderhouden, de ‘slimme’ systemen voor productie en distributie te verzorgen.

‘Reddende technologie’

‘Make our planet great again!’ Juist ja. Maar the show must go on! Hoe? Door een oud trucje uit de kast te halen dat onze ego’s streelt en het sinds lang vervlogen tijden goed doet: het roemen van de menselijke begaafdheid en onze fantastische vermogens tot innovatie.

Achter de ideologie van de onbegrensde wereld schuilt een hardnekkig fabeltje: dat van de technologische vooruitgang. Zuinig met energie, en immaterieel van aard, zou groene technologie ons in staat stellen om ons te bevrijden van de regels van de fysica. De technologie zal ons redden. Zonneoplossingen of koolstofarme windturbines, energievriendelijke gebouwen, elektronische voertuigen, smart cities die volgestopt zijn met objecten die op een slimme manier connected zijn, digitale technische samenwerkingsverbanden die op elkaar zijn afgestemd hebben ons geleidelijk overspoeld.

De high-techs zullen de problemen die zij pretenderen op te lossen juist nog veel groter maken.

Geen rapport zonder windenergie, geen documentaire zonder zonnepanelen, geen reportage zonder techno-enthousiaste startup, geen grote wereldstad zonder oplossingen voor een eerlijk verdeelde mobiliteit via smartphone. Er tekent zich een toekomst af die stralend en onopgesmukt is en een eerlijke verdeling voorstaat, niet meer centraal maar lokaal, bevrijd van de angstwekkende druk dat de voorraad fossiele brandstoffen opraakt. Een toekomst die duurzaam en koolstofvrij is, waarbij kunstmatige intelligentie ons kan bevrijden van de meest ondankbare taken.

Vreselijk vervuilend

De werkelijkheid is veel onheilspellender. Want de high-techs zullen de problemen die zij pretenderen op te lossen juist nog veel groter maken. Achter de beloftes van dematerialisering en koolstofneutraliteit van duurzame energie schuilen veel investeringen en zware voorzieningen die zijn samengesteld uit miljoenen batterijen, kabels, servers, terminals, microprocessors enzovoort, die allemaal bestaan uit zeldzame metalen (bismut, kobalt, germanium, silicium, tantalium, promethium) waarvan de winning, de bewerking, de uitvoer en de levensduur vreselijk vervuilend zijn.

Elektrische auto’s zijn volgepropt met metalen en batterijen die snel verouderen en moeilijk recyclebaar zijn.

Neem elektrische auto’s, dwangmatig gepresenteerd als dé mobiliteitsoplossing van duurzame steden. In een studie die in 2016 is gepubliceerd, oordeelde het Franse Agentschap voor leefmilieu en energiebeheersing dat de elektrische auto geen echte oplossing aanreikt vanwege de negatieve impact op het milieu, die tijdens de productiefase van dezelfde orde van grootte is als die van gewone auto’s. Elektrische auto’s zijn volgepropt met zeldzame metalen en elektrische batterijen die snel verouderen en moeilijk recyclebaar zijn.

En neem smartphones: een eenvoudig exemplaar vereist de winning van 70 kilo grondstoffen, die vervolgens geraffineerd en daarna verzonden worden naar de plek waar ze zullen worden verwerkt. Datzelfde geldt voor zonnepanelen, elektronische chips of de magneten in talloze industriële technieken.

En denk aan de kolossale hoeveelheden elektronisch afval waar men geen raad mee weet: 44,7 miljoen ton op wereldwijde schaal, wat het equivalent is van 4500 Eiffeltorens. Sinds 2014 is dit volume toegenomen met 8% en tussen eind 2019 en 2021 komt daar nog 17% bij.

Giftige afvalstoffen

Uiteindelijk wordt slechts een op de vijf elektronische afvalproducten gerecycled. Andere afvalstoffen worden verbrand, onder de grond gestopt of eindigen op stortplaatsen, meestal in zuidelijke landen. Het Verdrag van Bazel van 1989 dat door 166 landen is getekend stelt dat de uitvoer van gevaarlijke en giftige afvalstoffen naar zuidelijke landen onrechtmatig is, maar de geïndustrialiseerde landen, die bezwijken onder hun elektronische afvalstoffen (gevolg van een maatschappij van overconsumptie en ingecalculeerde economische veroudering) slagen er in dit verbod te omzeilen door elektronisch afval te kwalificeren als ‘tweedehands goederen’, met het schijnheilige argument daarmee de digitale kloof te dichten.

De hoop op een circulaire economie neemt steeds meer af doordat algoritmes de technologie steeds complexer maken. Minder dan 1% van het metaal dat noodzakelijk is voor nieuwe technologieën wordt op wereldschaal gerecycled.

De tragische paradox van het geloof in technologie is dat die het fatale economische model verstérkt.

En er is nog een ander probleem. Op zichzelf lijkt de aankoop van een elektrische auto of een zonnecelpaneel een goede, groene en schone ‘oplossing’. Maar zo’n oplossing moedigt de ontwikkeling van onze industriële maatschappij alleen maar aan. Bovendien zijn er ‘rebound effecten’, bijvoorbeeld in de auto-industrie, waarbij de zuinige uitvoering van motoren het mogelijk maakt om nog meer kilometers te rijden. Of in de digitale sector, waar steeds meer data worden gegenereerd, opgeslagen en gedeeld.

De tragische paradox van het vooruitstrevende technologische solutionisme is dat die uiteindelijk het fatale economische model verstérkt. De industrie en de multinationals zijn er niet de dupe van en zijn het roerend eens met de groene groei, die vooral hun eigen economische belangen dient.

Wat een wonder!

Verantwoordelijke economie, groene economie, circulaire economie, doelmatige economie, industriële ecologie, sobere economie, duurzaam-culturele economie, blauwe economie, symbiotische economie… en dat is zeker nog niet alles. Al jaren bestaat er een grote opeenstapeling van begrippen om het onwaarschijnlijk grote vermogen tot aanpassing van de economie aan de nieuwe ecologie uit te leggen.

Spaarzaam, een eerlijke verdeling, zuinig. Ondernemingen en industrieën zouden ‘collaboratives’ zijn geworden en zelfs in potentie ‘de regeneratoren van de mensheid’. Maar natuurlijk niet zonder afstand te doen van hun streven naar groei en de voordelen van winstgevendheid. Wat een wonder!

Maar er is geen enkel concreet bewijs om deze stellingen te ondersteunen, slechts overdreven voorbeelden die het goed doen in de media en zelden overtuigend zijn of enorm specifiek en niet-reproduceerbaar.

Regeringsleiders zijn bereid om alles te slikken voor een paar toezeggingen over werkgelegenheid, ondernemers willen de ecologische problemen zo graag positief zien dat ze ontkennen dat die in de eerste plaats nadelig zijn voor de economie. Zo maken ze het alleen maar moeilijker om de opofferingen die nodig zijn te accepteren.

Het einde van de groei

Er zijn natuurlijk ook oprechte ondernemers die zich inspannen voor projecten gericht op het algemeen belang. Maar waar blijft nieuw wetenschappelijk onderzoek naar de huidige economische modellen? Dat onderzoek blijft volledig uit.

Lees ookRed het kapitalisme van de kapitalisten! Econoom Bas Jacobs legt uit waarom11 maart 2020

De Britse econoom Tim Jackson stelt dat de staat ons ertoe zou moeten bewegen afstand te doen van een aantal van onze individuele vrijheden en ons in ruil daarvoor een bepaalde zekerheid zou moeten bieden. Duurzame welvaart verbiedt ons de oneindige opeenstapeling van materiële goederen maar beschermt ons in ruil hiervoor tegen de ongebreidelde opeenstapeling door anderen. Dat betekent vanzelfsprekend het einde van de groei en misschien ook dat van het kapitalisme. Maar daar zijn we nog lang niet.

Het bewijs dringt zich op, hoe we het probleem ook benaderen: de groei is onhoudbaar.

‘We willen niet leven in een wereld van achteruitgang,’ zei Jeff Bezos, CEO van Amazon. ‘We willen niet leven op een aarde waar we de groei van de bevolking zouden moeten bevriezen en de gebruikmaking van energie zouden moeten afremmen. We hebben het voordeel van een buitengewone beschaving, die steunt op energie en op de bevolking. We willen dat de bevolking op deze planeet blijft groeien. We willen gebruik blijven maken van meer energie per persoon.’

Hij kan dat wel willen, maar het kan helemaal niet. De hevigheid van de klimaatopwarming zal de droom van de heer Bezos vernietigen.

Met onze rug tegen de muur

Het bewijs dringt zich op, hoe we het probleem ook benaderen: de groei is onhoudbaar. Als alle mensen zoveel zouden consumeren als een Fransman, zouden we over 2,79 planeten moeten beschikken, als zij zouden consumeren als een Amerikaan, zouden we zelfs 4,97 planeten nodig hebben.

Om onze uitstoot tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen, moeten we die beperken tot 1,7 ton per inwoner, wat overeenkomt met een jaar gasverwarming voor een appartement van 85m2 of 10.000 km met een auto die 1 liter op 17 kilometer verbruikt. Het zal niet langer mogelijk zijn om constant maar het vliegtuig te nemen. Een wereld waarin we 1,7 ton CO2 per inwoner uitstoten, rekening houdend met wonen, vervoer, voeding en alle consumptieproducten, lijkt in niets op de wereld van vandaag.

We zijn er ijzersterk in geworden om onze verantwoordelijkheden af te schuiven op de rijken, de armen, ‘rechts’, ‘links’, de Chinezen en het kapitalisme.

We staan met onze rug tegen de muur. Diep in ons hart weten we dat het inmiddels absoluut noodzakelijk is dat we onszelf beperkingen opleggen. Dat we zo maximaal, radicaal en krachtig mogelijk moeten ingrijpen.

Maar in welke richting we ook kijken, alles wijst erop dat er geen enkele radicale maatregel zal worden genomen.

We zijn er ijzersterk in geworden om de oorzaken steeds weer ergens anders te leggen en onze verantwoordelijkheden af te schuiven op de rijken, de armen, ‘rechts’, ‘links’, de Chinezen en het kapitalisme. En ondertussen gaat de bewoonbaarheid van de aarde steeds verder achteruit, stort de mensheid in. We kunnen geen kant meer op.

Een nieuw record

De gemiddelde CO2-uitstoot in de atmosfeer heeft inmiddels een nieuw record bereikt van 405,5 delen per miljoen (ppm). De laatste keer dat de aarde een dergelijke concentratie koolstofdioxide heeft gekend, is drie tot vijf miljoen jaren geleden, toen de temperatuur 2 of 3 graden hoger lag en de zeespiegel 10 tot 20 meter hoger.

De effecten van de klimatologische ontregeling en de instorting van de biodiversiteit op gezondheid, voeding, water, infrastructuur, economie en veiligheid maken de mensheid Lees ookNee, een duurzame wereld begint niet bij jezelf. Een pleidooi tegen consumentenactivisme18 november 2019kwetsbaarder dan ooit. Geen enkele politieke wil, geen enkele technologische innovatie, geen enkele radicale omschakeling in onze leefwijze, geen enkel nieuw verhaal, hoe positief en opwekkend ook, kan de wetten van de biofysica tegenhouden binnen de tijd die er nog resteert om actie te ondernemen.

We zullen de onontkoombaarheid van de ramp onder ogen moeten zien.

We zullen de onontkoombaarheid van de ramp onder ogen moeten zien om te beseffen dat we de schade nog steeds kunnen minimaliseren. Als we de realiteit van het allerergste scenario onderkennen, kan dat motiveren tot een doelgericht en passend actieplan.

Geen hoop maar moed

Vanaf nu zullen we geen hoop maar moed nodig hebben. We zullen op de proef worden gesteld ten aanzien van wat we nu werkelijk willen en wie wij echt zijn. Erken nu voor eens en voor altijd dat al die mooie praatjes over ecologische transitie de crashtest van de planeet, waaraan wij zullen worden blootgesteld, niet zullen doorstaan.

Is er nog tijd? Om de toestand terug te draaien zeker niet. Misschien nog wel om ons aan te passen aan een radicaal verstoord leefmilieu – als we de planten- en dierenwereld tenminste niet helemaal vernietigen (denk aan de simpele noodzakelijkheid om ons te blijven voeden).

In de onvermijdelijke beproeving van de klimaatontregeling, de afname van energiebronnen, het opraken van hulpbronnen en de teloorgang van de biodiversiteit die we zullen moeten doorstaan, moeten we een grondig beroep doen op waarden die een gemeenschap altijd helpen de werkelijkheid onder ogen te zien: scherpzinnigheid, integriteit, rechtvaardigheid, waardigheid, verantwoordelijkheid, verbroedering, moed, dapperheid, durf. En vermoedelijk ook een andere wezenlijke waarde, waaraan het ons vandaag de dag ontbreekt: mededogen ten opzichte van alle levensvormen op deze planeet.

Astrid Helstone verzorgde de vertaling van deze hoofdstukken uit Ne plus se mentir van Jean Marc Gancille.

Laten we elkaar niet voor de gek houden: groene groei bestaat niet