Jettens nachtmerrie

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Amber Wiznitzer en Teun van de Keuken

Analyse

<div class="info-box">
<p><iframe src="https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/858071068&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=true&amp;show_comments=false&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=false" width="100%" height="150" frameborder="no" scrolling="no"><span data-mce-type="bookmark" style="display: inline-block; width: 0px; overflow: hidden; line-height: 0;" class="mce_SELRES_start">﻿</span></iframe><br />
<em>Dit verhaal is ook te beluisteren met dank aan Blendle.</em></p>
</div>
<p>Groep acht is het spannendste jaar van de basisschool, niet alleen voor kinderen maar ook voor hun ouders. Voordat leerlingen aan de middelbare school beginnen, maken ze de eindtoets en krijgen ze van hun leraar een advies mee over op welk niveau hij of zij die middelbare school het beste zou kunnen gaan volgen. Het advies is tweeledig: vanuit de leerkracht en de eindtoets.</p>
<p>Alleen komen het schooladvies en het toetsadvies niet altijd overeen. Wanneer het schooladvies lager is dan het toetsadvies, is er sprake van onderadvisering. Het omgekeerde wordt overadvisering genoemd. Als oorzaken van deze verschillen worden vaak het inkomen en opleidingsniveau van de ouders van leerlingen en migratieachtergrond genoemd. Maar opvallend is dat de mate van onderadvisering ook regionaal verschilt.</p>
<h5>Plek van de school</h5>
<p>Sinds 2014 bepaalt de Wet Eindtoetsing PO dat niet de eindtoets, maar de inschatting van de school het zwaarst weegt bij het middelbareschooladvies dat leerlingen in groep acht krijgen. In ieder geval een van de doelen van de wet is bereikt, bleek vorig jaar uit de eindrapportage: er is gemiddeld genomen een stijging in de overeenstemming tussen het schooladvies en de eindtoetsscore. Leerlingen komen vaker op een passend niveau terecht.</p>
<p>Toch kan niet iedereen meeprofiteren van dit goede nieuws. Kinderen met lager opgeleide ouders worden vaker ondergeadviseerd, terwijl leerlingen met hogeropgeleide ouders juist vaker een schooladvies krijgen dat hoger dan het toetsadvies ligt, laten de cijfers van de Onderwijsinspectie zien. Van ondergeadviseerde kinderen moet het advies verplicht heroverwogen worden, maar minder dan een tiende van de adviezen wordt daadwerkelijk bijgesteld.</p>
<p>Naast het opleidingsniveau en inkomen van de ouders maakt de plek waar de school staat ook een verschil. Leerlingen die in Oost-Groningen, de Achterhoek of Noord-Limburg op school zitten worden vaker ondergeadviseerd dan hun leeftijdsgenootjes in stedelijkere regio’s, zoals Amsterdam, Utrecht en Haarlem en omgeving.</p>
<p>In het schooljaar 2018-2019 kreeg op Haarlemse scholen 42 procent van de leerlingen een schooladvies dat minstens een half niveau boven het toetsadvies lag. (Een half niveau is bijvoorbeeld het verschil tussen ‘havo/vwo’ en ‘vwo’).</p>
<blockquote><p>De Achterhoek is een van de regio’s waar leerlingen vaak worden ondergeadviseerd.</p></blockquote>
<p>Van die 42 procent kreeg bijna de helft zelfs een schooladvies dat minstens een heel niveau hoger dan het toetsadvies lag.</p>
<p>Kijk je een stuk noordelijker, dan is er een totaal ander beeld te zien. Aan de andere kant van het spectrum ligt namelijk de regio Noord-Friesland, waar juist de helft werd ondergeadviseerd. Overadvisering komt in die regio veel minder voor dan in Haarlem. Van jaar tot jaar verschillen de percentages een beetje, maar het beeld blijft hetzelfde.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_1280 wp-image-475241" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/Verhaal-onderadvisering-kaart-regios-1280x1174.png" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/Verhaal-onderadvisering-kaart-regios-320x293.png 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/Verhaal-onderadvisering-kaart-regios-640x587.png 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/Verhaal-onderadvisering-kaart-regios-1280x1174.png 1280w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/Verhaal-onderadvisering-kaart-regios-1920x1760.png 1920w" alt="overadvisering" width="1280" height="1174" /></p>
<h5>niet alleen naar cijfers gekeken</h5>
<p>De Achterhoek is een van de regio’s waar leerlingen vaak worden ondergeadviseerd. Gemiddeld krijgt 46 procent een lager schooladvies dan vervolgens uit de toets blijkt. Directeur Henk Wijnholts van de Mariabasisschool in ‘s-Heerenberg kan erover meepraten. Vorig jaar werd ruim driekwart van ‘zijn’ achtstegroepers ondergeadviseerd, waarvan het grootste deel een middelbareschooladvies kreeg dat zelfs een heel niveau of meer lager was dan in april uit de citotoets rolde. De Mariabasisschool werd verrast toen de gemiddelde citoscore 538 bleek te zijn.</p>
<p>Als er naar de cijfers wordt gekeken is er sprake van onderadvisering, maar het is de directeur nog nooit door het hoofd geschoten dat zijn school misschien wat aan de voorzichtige kant adviseert. Wijnholts spreekt liever van ‘zorgvuldig adviseren’ in plaats van de term onderadvisering te gebruiken.</p>
<blockquote><p>&#8216;We kijken niet alleen naar cognitie, maar naar de totaliteit.’</p></blockquote>
<p>Al vanaf groep zes betrekt de Mariabasisschool zowel ouder als leerling actief in het proces en wordt er vooruit gekeken naar welke opties op tafel liggen. De eindtoets in groep acht is een momentopname, terwijl in het schooladvies de prestaties van drie jaar worden meegewogen, op grond waarvan een weloverwogen keuze wordt gemaakt.</p>
<p>Daarnaast wordt er bij een schooladvies niet alleen naar cijfers gekeken: ‘Ook andere aspecten doen mee. Dat zijn aspecten van doorzettingsvermogen, en zo zijn er ook een aantal persoonskenmerken die meetellen. We kijken niet alleen naar cognitie, maar naar de totaliteit’, vertelt Wijnholts.</p>
<p>Die weloverwogenheid van het advies, goede samenwerking met het voortgezet onderwijs en feit dat veel van zijn oud-leerlingen in het derde jaar middelbare school nog op het schooladviesniveau zitten maakt het dat Wijnholts zich geen ernstige zorgen maakt. Een zorgvuldig en in samenspraak met ouders en leerling samengesteld advies is het belangrijkst voor de schoolleider: “‘Zijn we het wel met elkaar eens?’, dat is voor mij leidend.”</p>
<h5>Studentensteden</h5>
<p>Toch zijn ze er: de cijfers. Het is een feit dat een scholier meer risico loopt om ondergeadviseerd te worden als je in Oost-Groningen woont dan wanneer je in Haarlem naar school gaat.</p>
<p>Anneke Timmermans, universitair docent en onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen, doet onderzoek naar de oorzaken van onder- en overadvisering. Ze ontdekte dat opleidingsniveau de regionale verschillen voor een groot deel bepaalt: ‘Als je naar de provincie Groningen en naar de gemeente hier kijkt, zie je dat patroon heel erg terug. Er hoeft veel minder heroverwogen te worden in de stad Groningen.’ Voor nabijgelegen plaatsen Haren en Leek, waar eveneens hogeropgeleide studenten gaan wonen, geldt hetzelfde.</p>
<blockquote><p>Op de meeste plekken waar meer leerlingen worden overgeadviseerd, wonen veel mensen die daar niet geboren zijn.</p></blockquote>
<p>Tegelijkertijd ziet Timmermans een stuk meer onderadvisering in de rest van Groningen en de wat meer perifere gebieden van de provincie. Dat komt vooral door de studenten die het ouderlijk huis verlaten om zo dichterbij hun studieplek te gaan wonen.</p>
<p>Dat de regionale verschillen mede hierdoor worden veroorzaakt, beaamt sociaal geograaf Josse de Voogd. Op de meeste plekken waar meer leerlingen worden overgeadviseerd, wonen veel mensen die daar niet geboren zijn: ‘In veel steden en welvarende randgemeenten wonen mensen die daar naartoe zijn getrokken om te studeren. Daarna krijgen ze gezinnen en blijven ze daar. Die band zie je heel duidelijk. Randstad met uitloop over de Utrechtse Heuvelrug, de kringen rond Groningen en Arnhem/Nijmegen, daar is meer overadvisering dan in de rest van het land.’</p>
<h5>beoordeling aanpassen aan de groep</h5>
<p>In gebieden waar wordt overgeadviseerd wonen veel hogeropgeleiden, die zich daar dus veelal blijvend vestigen. Als van beide verschillen kaarten worden gemaakt en die naast elkaar worden gehouden is te zien dat die met elkaar corresponderen. Alleen de regioverschillen zijn qua advisering nog groter dan de verschillen tussen de opleidingsniveaus van de ouders van leerlingen. De Voogd denkt dat er meer aan de hand is: ‘In sommige gebieden is er wel héél veel overadvisering. Het heeft hetzelfde patroon als opleidingsniveau, maar dan nog extremer.’</p>
<blockquote><p>Hoe er tegen status en opleiding wordt aangekeken en welke ambities er zijn, verschilt regionaal.</p></blockquote>
<p>Naast opleidingsniveau speelt de Wet van Posthumus een belangrijke rol. Deze door de onderwijskundige met dezelfde naam ontdekte wet stelt dat leraren hun beoordeling altijd aanpassen aan het niveau van de groep. Stel dat een schoolklas in Haarlem voor het grootste deel bestaat uit kinderen van hoogopgeleide ouders, maar dat er ook een paar kinderen met laagopgeleide ouders tussen zitten. De kans is dan groot dat de leerkracht niet alleen de leerlingen met hoogopgeleide ouders een te hoog advies geeft, maar ook die paar kinderen met lager opgeleide ouders.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-image_640 wp-image-475249" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/grafiek-640x423.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/grafiek-320x211.jpg 320w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2020/07/grafiek-640x423.jpg 640w" alt="" width="640" height="423" /></p>
<h5>Status en ambitie</h5>
<p>Niet overal in het land wordt er opgekeken tegen mensen die een ‘hoge’ studie hebben afgerond. Hoe er tegen status en opleiding wordt aangekeken en welke ambities er zijn, verschilt regionaal. De Voogd: ‘In het dorp waar ik vandaan kom werd er veel minder gewicht gehangen aan opleiding. Mensen met de hoogste status, dat waren mensen die een eigen bedrijf hadden. Die waren vaak helemaal niet hoog opgeleid, maar wel heel succesvol en de kinderen namen dan gewoon dat bedrijf over. Opleidingsniveau was ook niet zo relevant. Je werd bijvoorbeeld ook gepest met hoge cijfers. Het was minder een ‘issue’. Dat verklaart misschien ook waarom daar in de stad meer aandacht voor is.’</p>
<p>De Voogd moet wel toegeven dat hij een wat geromantiseerd beeld van het platteland schetst. Op het platteland worden bijvoorbeeld boerenbedrijven immers steeds groter en complexer en daar heb je ook steeds meer opleiding voor nodig. ‘Het land wordt gewoon steeds meer een diplomademocratie.’ Daarnaast denkt hij dat het effect van onderadvisering in de grote steden misschien nog wel iets heftiger is dan daarbuiten, omdat er in de stad sprake is van sterkere segregatie: ‘Woon je in een grote stad in een slechte wijk, dan is het vaak ook echt een slechte wijk. Terwijl het in een dorp vaak eerder één straatje is dat arm is.’ Het lot hangt daarom mogelijk meer van het schooladvies af.</p>
<p>Veelgehoord is het idee dat hogeropgeleiden, en daarmee vooral ouders in grote steden, assertiever zouden zijn. Ouders die er bijvoorbeeld bij de leerkracht op aandringen dat hun zoon of dochter echt wel naar het vwo kan, ook al vindt de school dat de havo beter bij de leerling past en dat het vwo nog een stap te ver weg is.</p>
<p>Wijnholts kan daarin meegaan. Hij heeft niet te maken met ouders die erop staan dat hun zoon of dochter echt naar het vwo moet, terwijl de school eigenlijk van plan is anders te adviseren, maar het omgekeerde is wel waar: ‘Eerder komt voor dat we af en toe ouders moeten stimuleren om juist wél die stap naar de havo of het vwo te nemen. Het komt wel eens voor dat wij graag wat meer willen dan ouders’, vertelt de directeur.</p>
<h5>op- en afstromers</h5>
<p>In een grote stad als Amsterdam of Rotterdam ligt elk gewenst niveau bij wijze van spreken om de hoek. Het maakt niet uit of vmbo, havo of vwo het beste bij het kind past; een paar minuten met de fiets of zelfs lopend en je bent bij een school die dat niveau aanbiedt. In minder stedelijke gebieden is dat allemaal niet even vanzelfsprekend als in een grote stad en is het aanbod vaak veel kleiner. Leerlingen krijgen vaker een enkel vwo-advies als er een categoraal gymnasium in de buurt staat dan wanneer dat niet zo is.</p>
<p>‘Enerzijds zal het advies worden aangepast op het aanbod. Anderzijds is het voor een middelbare school veel makkelijker om druk uit te oefenen op een basisschool wanneer een groot deel van de scholieren van dezelfde school komt’, legt Timmermans uit. Middelbare scholen worden door de inspectie onder meer beoordeeld op hoe leerlingen door de onderbouw stromen en of zij in het derde jaar nog wel steeds op het niveau van het schooladvies zitten. ‘Opstromers’ gelden als pluspunt. Voor ‘afstromers’ geldt het omgekeerde.</p>
<p>Timmermans: ‘Voor scholen in het voortgezet onderwijs is het dus heel akelig als zij heel veel leerlingen krijgen van scholen die hele hoge adviezen geven. Want dan is de kans dat er heel veel leerlingen afstromen relatief groter. Als je nou heel veel leerlingen van één specifieke basisschool hebt gehaald, dan is het natuurlijk makkelijker om basisscholen daarop aan te spreken.’</p>
<h5>Randstedelijke kloof</h5>
<p>De rol die regio speelt, is ook zichtbaar wanneer er naar migratieachtergrond wordt gekeken. De vermeende kloof tussen leerlingen met en leerlingen zonder niet-westerse migratieachtergrond wordt in het debat over onder- en overadvisering regelmatig aangehaald. In de G4-gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) is die meer aanwezig dan daarbuiten.</p>
<blockquote><p>Stereotype meewegen krijgt minder kans als er maar één leerling met een migratieachtergrond in de klas zit.</p></blockquote>
<p>Zo werd in Amsterdam in het schooljaar 2016/’17 (de meeste recente cijfers die de Onderwijsinspectie daarover beschikbaar heeft) een op de tien leerlingen zonder migratieachtergrond ondergeadviseerd. Binnen de tweede generatie niet-westerse leerlingen is dit percentage groter: 17 procent. Deze kloof is in Utrecht zelfs nog groter (respectievelijk 20 procent en 35 procent).</p>
<p>In de gemeenten die niet tot de G4 behoren heerst echter een andere realiteit: het percentage ondergeadviseerden is hier nagenoeg gelijk voor zowel leerlingen mét als zonder migratieachtergrond. Sterker nog: leerlingen zonder migratieachtergrond krijgen zelfs net iets vaker een te laag schooladvies dan leerlingen die tot de tweede generatie niet-westerse migranten behoren.</p>
<p>Dat mensen met een niet-westerse migratieachtergrond veelal in grote steden wonen in combinatie met theorie over stereotypering kan dit verklaren. Als er in een klas meerdere groepen leerlingen met een migratieachtergrond zitten – bijvoorbeeld verschillende leerlingen met Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse achtergronden – kan stereotypering een veel grotere rol gaan spelen bij de advisering.</p>
<p>Stereotype meewegen krijgt minder kans als er bijvoorbeeld maar één leerling met een migratieachtergrond in de klas zit. Timmermans: ‘Want dan ga je je veel meer richten op dat ene kind dan de kenmerken van de groep. Als je die groepen heel expliciet in je klas hebt, dan is er meer kans dat dat ook veel meer zijn weg vindt naar het schooladvies.’ Timmermans deed er tot dusver geen onderzoek naar, ‘maar puur vanuit theoretisch oogpunt en de manier waarop we denken over stereotypering zou dat heel goed een verklaring kunnen zijn.’</p>
<h5>HET MAAKT DE VERSCHILLEN NET IETS GROTER</h5>
<p>Opleidingsniveau van de ouders van leerlingen speelt een belangrijke rol, maar dat is niet het volledige antwoord op de vraag waarom er op sommige plekken in Nederland meer wordt overgeadviseerd dan op andere plekken.</p>
<p>Onder meer mobiliteit, ambitieverschillen en het aanbod van middelbare scholen versterken de mate van overadvisering in stedelijke gebieden en onderadvisering daarbuiten. Zo wordt niet overal dezelfde waarde aan een ‘hoge’ opleiding gehangen en krijgen leerlingen vaker een vwo-advies als er een gymnasium in de buurt staat; iets dat in grote steden vaker het geval is. Dit alles maakt de verschillen nét een beetje groter.</p>



Amsterdam of Achterhoek: ook regio speelt een rol bij het schooladvies (al zou dat niet moeten)