Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips

Analyse

Fundamenteel veranderd: de vaste collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam, gepresenteerd in de vorm van een drietrapsraket in de oudbouw. Twee trappen waren eerder dit jaar al klaargezet, met de laatste gaat vanaf 10 september de raket de lucht in. Het museum heeft zich hiermee omgevormd tot een instituut voor sociale actie. Een ontwikkeling die door de nieuwe cultuurstrijd, aangewakkerd door onder andere BlackLivesMatter, ‘witte schuld’ en #MeToo, internationaal een hoge vlucht heeft genomen.
Volgens de in 2019 benoemde directeur Rein Wolfs heeft het Stedelijk te lang de westerse canon van de kunstgeschiedenis aan het woord gelaten. Hij wil nu andere, meerdere stemmen laten horen, vooral van kunstenaars die zelden of nooit het woord hebben gekregen, die monddood zijn gemaakt, gemarginaliseerd of genegeerd. Geschiedenis wordt volgens Wolfs niet langer alleen geschreven door de overwinnaars. Iedereen telt mee.
<h5>Politieke dimensie</h5>
Deze opvatting heeft in Amsterdam een belangrijke politieke dimensie. Met Het museum als dynamisch geheugen, een advies voor de gemeente in 2017, stipte Felix Rottenberg (PvdA), de voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad, de nieuwe marsroute van het museum voor Wolfs uit.
Deze ingrijpende beleidswijziging werd door de benoemingen van nieuwe stafleden bevestigd. De twee curators-at-large, Yvette Mutumba (afkomstig van Weltkulturen Frankfurt) en Adam Szymczyk (voorheen directeur van Kunsthalle Basel en medeverantwoordelijk voor de voorlaatste Documenta 14 in Kassel en Athene) moesten ‘de kennisvorming van het Stedelijk tegen het licht te houden’ en verhalen ‘ontsluiten die het West-Europese modernisme overstijgen’. Opdat het museum ‘zijn eigen fundamenten kritisch onderzoekt’.
Het nieuwe hoofd Onderzoek &amp; Curatorial Practice Charl Landvreugd sprak van ‘een bijna etnografische benadering’ van de collectie. ‘Het Stedelijk Museum wil laten zien wie we kunnen worden, nu en over honderd jaar,’ lichtte hij toe in NRC. Zonder het verleden te cancellen, zei hij erbij.
<h5>Wurggreep</h5>
De recente collectiepresentatie kan ‘de grote historische reparatie’ worden gedoopt. Er is geworsteld met kunst en sociale ontwikkelingen.
De thema’s die in elke zaal aan de orde worden gesteld, fungeren als ontstekingsmechanismen van de rakettrappen waarmee de bezoeker naar een betere toekomst wordt geslingerd. ‘Vrouwelijke gevoeligheid’, ‘Afval, recycling, massaconsumptie’, ‘Hybride identiteiten’, ‘Matisse in context’ zijn een paar van de thema’s in Everyday, Someday, and Other Stories, zoals het circuit met kunst en kunstnijverheid van 1950 tot 1980 heet. In het circuit Tomorrow is a Different Day, kunst van 1980 tot nu, zijn de thema’s navenant hybride.
Er wordt heen en weer gependeld van sociologisch-politiek tot kunsthistorisch en geschiedkundig, waardoor de bezoeker bij vrijwel elke lancering van baan moet wisselen om zich opnieuw te oriënteren. In welk universum zijn we nu beland?
<blockquote>Het lijkt erop dat het thema leidend is, de kunst illustreert een onderwerp, ongeacht de kunsthistorische context of kwaliteit.</blockquote>
Daarbij komt dat de presentatie van de objecten weinig houvast biedt. Het lijkt erop dat het thema leidend is, de kunst illustreert een onderwerp. Elk werk krijgt een ‘contextuele’ behandeling, zeg maar gerust: wurggreep. Het wordt qua inhoud en vorm in het thema geperst en gecombineerd met werken waar het historisch en artistiek niets mee te maken heeft.
Wolfs neemt ook de gelegenheid te baat recente aankopen, aangeschaft met de emancipatorische taak van het museum in het achterhoofd, te laten zien om de bestaande collectie in die richting te duwen. Zo hangt de recent aangekochte assemblage van El Anatsui tegenover die van Sigmar Polke, een kunstwerk dat al langer in bezit is van het museum. Beide werken stellen grote maatschappelijke problemen aan de orde: onder andere (radioactief) afval, dolgedraaide consumptie, slavernij. Jammer alleen dat beide werken elkaar visueel in de weg staan en als ‘grondstof’ worden gepresenteerd.
<h5>Met de haren erbij gesleept</h5>
Bij de entree van Everyday, Someday, and Other Stories wordt de vraag gesteld of er een ‘vrouwelijke gevoeligheid’ bestaat in de beeldende kunsten. Wat dat betreft is de video van de Amerikaanse Lynda Benglis, Female Sensibility, een voltreffer. Het werk is ontstaan in 1973, op het hoogtepunt van de zogenoemde tweede feministische golf. De camera zoomt in op de hoofden en vooral de monden van Benglis en kunstenaar Marilyn Lenkowsky die elkaar stevig zoenen. De soundtrack met countrymuziek en machopraatjes op de radio staat in scherp contrast met de beelden.
Maar sluit het pièce de résistance van deze zaal aan bij het thema? Het overrompelende werk uit 1961 van de Amerikaanse Lee Bontecou, een representatief voorbeeld van haar oeuvre, gaat niet over een vrouwelijke of mannelijke sensibiliteit. Het reliëf, dat het midden houdt tussen schilder- en beeldhouwkunst, met drie onheilspellende zwarte gaten, is een reflectie en commentaar op de onzekere maatschappelijke omstandigheden van die tijd. De Koude Oorlog neemt een stevige negatieve wending met de Cubacrisis in Amerika, de eerste troepen worden naar Vietnam gestuurd, de bouw van de muur in Berlijn begint; daarover maakt Bontecou zich naar eigen zeggen zorgen. Ook zonder die kennis staat het werk visueel stevig op eigen benen, het balanceert tussen vrees en hoop, tussen agressie en mildheid, tussen afstoten en aantrekken.
Willem Sandberg, de eerste directeur van het Stedelijk na WOII, kocht het werk heel alert aan in het jaar van ontstaan, niet omdat het door een vrouw was gemaakt, maar omdat het paste in zijn visie van de contemporaine kunst die volgens hem over ‘vitaliteit’ zou gaan.
Bontecous object is er in de context van de al dan niet bestaande vrouwelijke sensibiliteit met de haren bijgesleept. Die context ontkent de artistieke en emotionele registers die haar oeuvre bespeelt, haar stem wordt erdoor gesmoord. Daarmee wordt haar opvallende en unieke bijdrage aan de geschiedenis van de beeldende kunst tekortgedaan.
<figure id="attachment_549613" aria-describedby="caption-attachment-549613" style="width: 1280px" class="wp-caption alignnone"><img decoding="async" class="wp-image-549613 size-image_1280" src="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2022/09/KleineRijks-1280x720.jpg" srcset="https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2022/09/KleineRijks-640x360.jpg 640w, https://www.vn.nl/wp-content/uploads/2022/09/KleineRijks-1280x720.jpg 1280w" alt="" width="1280" height="720" /><figcaption id="caption-attachment-549613" class="wp-caption-text">Entreezaal in salonopstelling, over het ontstaan van de collectie van het Stedelijk. Foto: Gert Jan van Rooij.</figcaption></figure>
<h5>Aan de goede kant van de geschiedenis</h5>
Op botsende karakters stuit je voortdurend. Om het varkentje van Jeff Koons kan niemand heen in de eerste zaal van Tomorrow is a Different Day. Het beeldhouwwerk is een van de meest omstreden aankopen van Wim Beeren, directeur van 1985 tot 1992, en daardoor ook wel de ‘big van Beeren’ gedoopt. Het is een blijvertje, want present in vrijwel elke presentatie van de collectie. Dit keer wordt het gecombineerd met werken van drie vrouwelijke kunstenaars: een schilderij van Marlene Dumas, foto’s van Cosima von Bonin en Louise Lawler en een documentaire foto van een actie van de Guerrilla Girls in 1996 op de stoep van het Stedelijk. De groep protesteerde tegen een overzichtstentoonstelling van Amerikaanse kunst waar maar één procent van de werken was gemaakt door vrouwelijke kunstenaars en nul door kunstenaars van kleur.
Welk verhaal vertelt het Stedelijk met deze zaal? ‘De overheersende mannelijk blik’ is het eerste wat in je opkomt. ‘Auteurschap en feministische kunstkritiek,&#8217; zegt het Stedelijk wat deftiger. De bijdrage van de Guerrilla Girls in deze zaal laat aan de verbeelding inderdaad niets te wensen over. De foto van Cosima von Bonin evenmin. Stoer toont een vrouw haar naakte tors met daarop een aantal namen van mannelijke kunstenaars van wie zij kennelijk de buik vol heeft. Complexer, inhoudelijk en schilderkunstig, is Big Artists, het schilderij van Marlene Dumas met een aantal kleuters op een rij die spelen met hun veel te groot uitgevallen pik. Hilarisch en prikkelend.
Serieuzer, eleganter en implicieter dan Dumas, maar even weldadig, is de kritische blik van Louise Lawler. Op haar museumwand vullende foto zijn het varkentje van Koons en de iconische stalen blokkendoos van Donald Judd te zien bij een eerdere opstelling in het Stedelijk. Niet zonder reden, want we kijken naar de sculpturen van twee mannelijke kunstenaars die met hun objecten graag hun artistieke spierballen laten rollen.
Zou de boodschap niet veel duidelijker zijn zonder het mierzoete biggetje van Koons dat doet denken aan een van de snuisterijen op een dressoir met plastic rozen? Het beeld slecht de grens tussen kunst en kitsch, tussen complexe en voorgekookte emoties, en haalt in de kunst heiligverklaarde begrippen als authenticiteit en originaliteit onderuit. Het wil ons de weg wijzen naar de banaliteit, zoals de titel van het werk, Ushering in Banality, verraadt. Dat artistieke perspectief wordt in deze zaal gesmoord door een ander, feministisch perspectief. Koons als kop van Jut. Is dat het stadium voordat zijn kunst wordt gecanceld?
<blockquote>Michael Tedja wijst op een sociaal fenomeen dat er paradoxaal voor zorgt dat ‘de zwarten zwarter worden en de witten witter’.</blockquote>
Het historisch perspectief raakt regelmatig zoek. Zo worden kunstenaars met een Surinaamse achtergrond twee keer in één zaal gepresenteerd. Is hier sprake van de ‘etnografische benadering’ waarover het hoofd Onderzoek &amp; Curatorial Practice sprak? Michael Tedja, aanwezig met werk in een van de zalen, vindt dat museumdirecteuren, curatoren en kunsthistorici een ernstige denkfout maken als het werk van een kunstenaar wordt gereduceerd tot zijn geografische oorsprong. In een recent <a href="https://www.nrc.nl/nieuws/2022/08/23/maak-beleid-voor-de-schone-kunsten-en-niet-voor-politieke-kunstagendas-a4139639">essay</a> in NRC zegt Tedja de roep om inclusiviteit en diversiteit te begrijpen, maar wijst hij tegelijk op een sociaal fenomeen dat er paradoxaal voor zorgt dat ‘de zwarten zwarter worden en de witten witter’. Hij spreekt over ‘een gecultiveerde schijnwerkelijkheid die pretendeert duidelijkheid te verschaffen in de maatschappelijke chaos maar ondertussen de onderlinge verschillen versterkt.’
Er woedt in de wereld van de moderne kunst al decennia een debat over de politieke en sociale context van kunst en de rol van musea in dat spanningsveld. Men wil af van de eeuwige kunsthistorische canon waarin stromingen en stijlen als onwrikbare feiten worden gepresenteerd, naast en na elkaar.
Een markante stem in dit debat is Claire Bishop, kunsthistorica en hoogleraar aan de City University in New York (CUNY). Zij signaleerde de trend al in 2013 in haar pamflet Radical Museology. Het Van Abbemuseum in Eindhoven, het Reina Sofia in Madrid en het Museum of Contemporary Art Metelkova (MSUM) in Ljubjana zijn volgens haar de pioniers. Deze musea pogen verhalen op te rakelen van in de samenleving gemarginaliseerde of onderdrukte groepen, zonder de kunst ondergeschikt te maken aan dat verhaal. Ze willen ons ‘opporren tot de noodzaak aan de goede kant van de geschiedenis te staan.’
<h5>Meerstemmigheid</h5>
In dit debat is de meest recente presentatie van de vaste collectie in het Van Abbe een meesterzet. Directeur Charles Esche werd soms aangevallen om zijn sociaal-politieke benadering, maar hij is over zijn schaduw heengestapt: anders dan in Amsterdam staat in Eindhoven de kunst centraal. Uit het gepresenteerde ensemble wordt onnadrukkelijk een (historisch, sociaal, kunsthistorisch) thema gedestilleerd. Daardoor komende maatschappelijke en historische context van het museum en de collectie goed uit de verf, terwijl de artistieke inspiratie en integriteit van de getoonde werken volop in de schijnwerper staan. De combinaties verrassen voortdurend. De thema’s en teksten zijn helder. Zo leren we dat de naamgever en stichter van het museum zijn geld vergaarde als radertje in het koloniale systeem en worden ‘verborgen verbanden’ uit de doeken gedaan tussen de kunstenaars Pablo Picasso, Wilfredo Lam, Alicia Penalba en de dichter-politicus Aimée Césaire, grondlegger van de beweging van de Négritude. Een eyeopener.
Deze presentatie laat zien welke verschillen er schuilen in ‘meerstemmigheid’ en ‘veelheid van perspectieven’. De een spreekt immers luider of genuanceerder dan de ander, de een legt meer of minder gewicht in de schaal dan de ander. Deze collectiepresentatie is een schoolvoorbeeld van wat een museum voor moderne en hedendaagse kunst kan zijn. Het toont de ‘vergangene Zukunft’, zoals historicus Reinhart Kosselleck het heeft genoemd: de toekomst die voorbij is. Daarin is onze eigen toekomst ook maar een gezichtspunt.

<h5>Verdwaald en beteuterd</h5>
Waar het Van Abbe slaagt, faalt het Stedelijk. Behalve door de verwarring in de gekozen thema’s, de vaak onbegrijpelijke teksten en de minachting voor de kwaliteit van een werk, heeft de bezoeker het gevoel dat hij het voorwerp is van een politiek dictaat, waarin de toekomst van gisteren is vervalst. Er is maar één stem de juiste en dat is die van het museum en zijn staf. Zij hebben de dwalingen van het verleden gerepareerd die ons het zicht op de juiste weg hebben ontnomen.
Er is niets mis met een grote historische reparatie, daarvan valt veel te leren, mits die goed over het voetlicht wordt gebracht, in elk geval minder leerstellig.
De combinatie van kunstwerken in het Stedelijk mist veelal visuele overtuigingskracht. Ze staan elkaar vaker in de weg dan dat ze elkaar aanvullen of versterken, of met elkaar contrasteren.
<blockquote>Je bent meer bezig met het achterhalen van de bedoeling van het aan de orde gestelde thema dan met het kijken en ervaren van kunst. Het publiek blijft verdwaald en beteuterd rondlopen.</blockquote>
Waar de Van Abbe-presentatie met hulp van een ontwerper flitsend is vormgegeven, blinkt de collectiepresentatie in het Stedelijk ook niet uit door een dramatische mise-en-scène: plausibel, overrompelend of verbluffend is zij zelden. Je bent meer bezig met het achterhalen van de bedoeling van het aan de orde gestelde thema dan met het kijken en ervaren van kunst. Het publiek blijft verdwaald en beteuterd rondlopen.
Daar komt bij dat kunstvormen als video en performance stiefmoederlijk worden behandeld. Een groot gemis. Tino Sehgal bijvoorbeeld, die in 2015 het publiek in het Stedelijk een jaar lang op totaal ontregelende performances trakteerde, wist veel vragen te stellen over kunst en leven. Die fase is het Stedelijk kennelijk voorbij. Het geeft maar één antwoord, het enige correcte, volgens het museum.
<div class="info-box">
Stedelijk Museum Amsterdam. Twee van de drie delen van de collectiepresentatie zijn geopend, het derde deel is vanaf 10 september te zien.
</div>
<div class="info-box">
Egbert Dommering is emeritus-hoogleraar informatierecht en auteur van een <a href="http://www.egbertdommering.nl/?p=1468%20.">kunstblog</a>.
Jhim Lamoree is kunsthistoricus en criticus, en auteur van de meest recente geschiedenis van het Stedelijk Museum Amsterdam.
</div>

Jhim Lamoree

Egbert Dommering

In het Stedelijk Museum Amsterdam heeft het eigen gelijk een ereplek gekregen