Vriend wordt vijand

De stemmen van Vrij Nederland

Columns van Chard van den Berg, Hannah Prins en Nicolaas Veul

Reportage

Don Alvaro werd 71 jaar geleden geboren op een koffieplantage in de Eje Cafetero, de koffieregio tussen de Colombiaanse steden Cali, Medellin en Bogota. Groene heuvels, ingeklemd tussen de Cordilleras, de ruggengraten van het Andesgebergte. Heet of koud wordt het hier nooit en het wolkendek is een vast gegeven: het regent hier vaker wel dan niet.
Een fijne biotoop voor de koffiestruiken die dik twee eeuwen geleden de Amerika’s binnenkwamen, volgens de overlevering in het kielzog van Hollandse Jezuïeten.
Don Alvaro knijpt zijn ogen toe en denkt een jaar of zestig terug. ‘Mijn vader teelde koffiebessen. Die plukten we en de bonen verkochten we. Mijn vader dronk geen koffie. Niemand dronk koffie. We dronken lekker chocola.’
Don Alvaro verliet de koffieplantage, werd chemicus, trouwde een Amerikaanse vrouw en kreeg Amerikaanse kinderen. Ergens eind vorige eeuw kocht hij toch weer een koffieplantage in Circasia, Colombia, voor de vakanties en na zijn pensioen. Zes jaar geleden keerde zijn dochter niet meer van vakantie terug naar haar architectenbaan in de VS. Nu wijdt ze zich met een mix van toewijding en doorzettingsvermogen aan de teelt van specialty coffee, die elk jaar beter zijn weg vindt naar klanten dichtbij en ver. ‘Die hoeft niet veel duurder te zijn dan andere koffie, want ik heb al die middlemen niet.’
<h5>Ze doen maar wat</h5>
Miljoenen koffieboeren in Midden- en Zuid-Amerika telen koffiebessen, maar drinken er zelf maar weinig van. Een bakje passado kun je ’s ochtends vroeg krijgen in Peru, Ecuador of Colombia: een kopje heet water waar je wat koffie-extract uit een kannetje aan toevoegt.
In grotere steden vind je wel hippe coffeeshops met espresso’s en lattes voor stedelingen en toeristen, voor de latino’s zelf is koffie vooral nog de cash crop die het al zo lang is: koffiebessen telen in ruil voor geld, waarmee je het hoognodige kunt kopen, of je kinderen naar school kunt sturen.
<blockquote>Koffieboeren en klanten hebben elkaar gevonden in een nichemarkt die specialty coffee heet: koffie die aan hogere kwaliteitseisen voldoet, in ruil voor een prijs die de vooruitgang op gang brengt en zorgt voor betere scholing, schonere productie, lekkerdere koffie en nog betere prijzen.</blockquote>
Heel eerlijk was die ruil nooit. Multatuli schreef het anderhalve eeuw geleden al op in zijn Max Havelaar. Ondertitels van recentere boeken als Black Gold; the Dark History of Coffee en Cofffeeland; One Man’s Dark Empire and the Making of our Favorite Drug suggereren hetzelfde: koffie is exemplarisch voor de donkere kant van het kapitalisme.
Maar er is wel iets aan het veranderen. In het kielzog van Starbucks en aangespoord door een groeiend leger ambachtelijke koffiebranders hebben koffieboeren en klanten elkaar gevonden in een nichemarkt die specialty coffee heet: koffie die aan hogere kwaliteitseisen voldoet, in ruil voor een prijs die de vooruitgang op gang brengt en zorgt voor betere scholing, schonere productie, lekkerdere koffie, nog betere prijzen. En een schaalniveau hoger voor minder vervuiling en migratie.
<h5>Cuppingcursus</h5>
‘Kijk,’ zegt Luberrlly Tocto, een blad van een koffiestruik in zijn hand. ‘Zie je die roodgele vlekken? Dat is koffieroest. Luberrlly, derde zoon van Finca Churupampa, een koffiefamilie met twaalf hectares steile hellingen, vijfduizend kilo koffiebonen jaarlijks, klimt nog een stukje bergop, om meteen zijn oplossing te tonen: een overdekt kompostfabriekje. ‘Nu hebben we hetzelfde volume als met kunstmest, maar een veel hogere kwaliteit.’
De kwaliteit van de koffie wordt gemeten in Chirinos. Daar stapelen potige Peruanen zakken koffie op een stapel. Monsters van elke partij gaan een verdieping hoger naar het coffee lab, waar de grijsgroene boontjes gestandaardiseerde brand-, maal- en zetprocedures doorlopen alvorens geschoolde medewerkers ze ‘cuppen’: besnuffelen, roeren, luidruchtig opslurpen en uiteindelijk van een score voorzien. ‘Is heus niet zo moeilijk, gewoon veel doen, dan ga je smaken herkennen,’ zegt een van de cuppers.
Krijgt de koffie een cuppingscore van 80 of meer (op een schaal van 100) dan mag die specialty coffee heten en flink meer kosten. Gewone koffie – commodity coffee – is veroordeeld tot dagkoersen van de door speculatie geregeerde New Yorkse koffiebeurs. Afgelopen jaar piekte de markt en leverde de beste commodity tot vijf dollar per kilogram op, maar de daling is alweer ingezet. Er zijn jaren geweest dat de prijs de twee dollar niet haalde. Specialty coffee trekt zich minder aan van de koffiebeurs en begint dit jaar pas bij zes dollar per kilo.
Speciale koffie is een product van wat in koffieland de third wave heet: in de jaren negentig gingen kleine koffiebranders uit de VS en Europa zelf hun koffiebonen ophalen bij koffieboeren. Die groeiende focus op kwaliteit zag Luberrlly’s oudere broer Eber twintig jaar geleden, op cuppingcursus in Panama. ‘Ik zag boeren zulke goede koffie maken, dat wilde ik hier kopiëren. Binnen de lokale coöperatie schoot dat niet op, toen zijn we hier op Finca Churupampa zelf maar begonnen.’
Kunstmest, insecticiden en herbiciden verdwenen gaandeweg uit het instrumentarium, kompostfabriekjes, overdekte droogbedden en testapparatuur verschenen. Het tweede jaar sloten zeven buren aan, het jaar erop dertig. In 2018 voeren al bijna tweehonderd families het merk Finca Churupampa, genoemd naar de boerderij van de familie Tocto. ‘Vorig jaar vierhonderd families. In 2030 zeshonderd, groter moeten we niet worden,’ zegt Eber Tocto, wiens plannetje in tien jaar is uitgegroeid tot een waar imperium.
<h5>Perfecte koffie</h5>
De fincas – plantages – van aangesloten koffiefamilies liggen in alle windstreken van koffiestadje Chirinos. Een halfuur over gravelwegen naar het westen geldt Cleber Acosta binnen Churupampa als voorbeeldboer. Zijn intens groene hellingen zijn steil als alle andere in Peru, maar ogen ruimer, de planten vitaler. ‘Ik zet ze verder uit elkaar, zodat planten niet onderling concurreren, anders moet je toch weer kunstmest gebruiken. Ik heb nu misschien lagere volumes, maar betere koffie.’
Op de gewonnen ruimte plant Acosta bomen en gewassen die je kunt eten of verkopen en die goed samengaan met Coffea arabica, zoals ananassen. ‘Ananas werkt goed tegen de pied negro, een schimmel.’
Tien jaar geleden zag de toekomst er heel anders uit, vertelt Acosta. ‘Ik stond op het punt mijn koffie te rooien en andere gewassen te planten, totdat Tocto me vroeg of ik land had. Ja, zei ik, maar de koffie is het niet waard. Wel als je je specialiseert, zei Tocto.’
<blockquote>Wederkerigheid is essentieel: sourcers komen koffiebonen halen, brengen kennis terug en betalen een duurzame prijs, zodat de boer koffie kan blijven leveren.</blockquote>
Acosta heeft nu zelfs zijn eigen coffee lab. Daar kan hij altijd zelf proeven wat hij maakt. Vandaag is René Padilla Quiroz langs om te proeven. Quiroz is een sourcer op zoek naar kwaliteitskoffie. ‘Heerlijke koffie. Ik ben onder de indruk.’
Wederkerigheid is essentieel: sourcers komen koffiebonen halen, brengen kennis terug en betalen een duurzame prijs, zodat de boer koffie kan blijven leveren. Quiroz: ‘We hebben Cleber zelf de zaden geleverd, nu levert hij ons koffiebonen terug.’
Een kwartiertje verder zoekt Quiroz naar nieuwe kwaliteitskoffie bij koffieboer Wilder Falcando. Falcando toont de plantage, de bassins waar hij zijn koffiebessen pulpt en tot bonen verwerkt, de overdekte droogbedden waar schimmels geen kans krijgen, allemaal geleerd binnen Churupampa. ‘Ik heb mijn vader zo hard zien werken dat ik dacht: zodra ik kan, ga ik naar de stad. Totdat ik in aanraking kwam met Churupampa. Ik werk net zo hard als mijn vader, maar nu levert het wat op,’ zegt Falcando, zijn ogen gespannen gericht op Quiroz, die aandachtig zijn jongste koffie drinkt.
Churupampa betaalt aangesloten telers dit jaar sowieso minimaal driehonderd dollar voor een quintale, een zak van 55 kilo koffiebonen die aan de basiseisen voldoen: een score van rond de 83, die als een boer zorgvuldig teelt en verwerkt goed haalbaar is. Eber Tocto rekent voor: ‘Dat is honderdtachtig voor de gemaakte kosten van de teler, vijftien voor transport, twee voor onze winst. Blijft over honderd dollar per zak winst voor de boer. Of meer, als zijn koffie beter scoort dan 85.’
Tocto zelf woont tegenwoordig onderaan de bergen, achter de opslagplaats waar arbeiders zakken koffie op hun schouder de containers in sjouwen. Op de oorspronkelijke boerderij Churupampa in Chirinos hebben de broers een bar getimmerd en een zwembad aangelegd, voor feesten met aangesloten families. Tocto: ‘Om iedereen te laten zien dat je voor vooruitgang niet per se naar de stad hoeft te migreren. Dat je dat betere leven hier misschien wel makkelijker kan bereiken.’
<h5>Disrupters op basis van vertrouwen</h5>
De Peruanen moeten hun koffie nog wel verkocht krijgen aan de andere kant van de oceanen. In de lange keten tussen koffiebes en kopje koffie heeft de tussenhandel – de middlemen – een notoir slechte naam; koffie wordt zo vaak verhandeld dat van de kiloprijs soms maar een fractie bij de boer belandt.
This Side Up, gevestigd in Amsterdam-Noord, noemt zich the good middleman die koffie van kleine boerencoöperaties bundelt en koppelt aan kleine branders. Kleine koffiebranders kopen er hun groene koffiebonen, uit alle windstreken. Op hun website staat vermeld welke boer de bonen heeft geteeld, of ze smaken naar noten of fruit, wat de cupscores zijn. Ernaast in een taartdiagram staat wat de boer krijgt, wat het transport kost en wat the good middleman zelf opstrijkt.
Eigenaren Lennart Clerkx en Maarten van Keulen beschrijven zichzelf als ‘disrupters’. Aan keurmerken doen ze niet, wel aan korte, traceerbare lijntjes, want ook mooie intenties lopen wel eens spaak. Van Keulen: ‘We komen met een nieuw systeem dat het bestaande systeem vervangt. Alles transparant en op basis van vertrouwen. Dat je lief kunt zijn voor elkaar, voor het milieu en toch nog geld kunt verdienen.’
<blockquote>Aan keurmerken doen ze niet, wel aan korte, traceerbare lijntjes, want ook mooie intenties lopen wel eens spaak.</blockquote>
This Side Up groeide de afgelopen jaren als kool, van vijf zakjes in 2013 naar vijfentwintig containers afgelopen jaar. Van Keulen: ‘Dat zijn al vijftig miljoen kopjes koffie. Niet slecht voor een nichemarkt waarvan wordt gezegd dat die niet schaalbaar is.’
Of zelfbenoemde disrupters als Van Keulen en Clerkx specialty coffee meer mainstream kunnen maken is de komende jaren de vraag. De van marketing en oplichting vergeven koffiemarkt wemelt van moeilijk te verifiëren claims als duurzaam en eerlijk. Van Keulen: ‘Het is moeilijk, maar maak de kritische consument in jezelf los. Kijk naar branddatum. Naar herkomst. Hoe gedetailleerder, hoe beter.’
Van Keulen en Clerkx vinden certificeerders als Rainforest Alliance, UTZ en Fairtrade, die net als This Side Up streven ook naar de koffiehandel eerlijker en schoner te maken, lastig. Van Keulen schaart die keurmerken onder het kopje greenwashing. ‘Zij schaven alleen de scherpe hoekjes af van het neokoloniale systeem, de vraag is of de koffieboer er echt iets mee opschiet. Wij leggen de koppeling tussen kwaliteit en betere prijs: we willen jou beter betalen. Als je dit en dat doet, kunnen wij het ook verkopen.’

<h5>Het stempel fairtrade</h5>
Terug de Atlantische Oceaan over probeert Ronald de Hommel zich verstaanbaar te maken over het gekletter heen van een volgende tropische bui, op het dak van zijn enorme koffieloods in Colombia. Ruim twee dozijn medewerkers van De Hommel sturen namens de overkoepelende onderneming Coffee Quest – specialty coffee with added value – jaarlijks tegen de dertig containers groene kwaliteitskoffie rond de wereld.
Wilson Ordoñez, koffieboer van de vijfde generatie, levert De Hommel elk jaar zesduizend kilo topkoffies uit San Agustin, Huila, Zuid-Colombia. Dankzij de prijzen van Coffee Quest boert Ordoñez goed, maar om hem heen ziet hij jongere collega’s de commodity koffie juist verlaten. ‘Het is werken van zes uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds. De kosten zijn hoog, de baten laag, er blijft weinig over. Daar hebben jongeren geen zin meer in.’
Eric Fernando Bravo was achttien jaar toen hij uit zijn dorp vertrok naar Bogota, vierentwintig toen hij terugkeerde op Finca Chaperotte. Daar werkt Bravo nu alweer zes jaar in de koffie. ‘Werken in een kledingfabriek in Bogota was ook niet alles. Hier zit mijn familie, hier is licht en lucht.’
Met hulp van onder andere Coffee Quest schakelde Bravo en zijn vader hun plantage om naar Specialty Coffee. De vijfduizend kilo jaarlijks leveren nu voldoende cash om negen mensen te voeden, aangevuld met gewassen als mais, yucca en bananen die tussen de koffie groeien en de kippen die eronder scharrelen.
Helemaal zonder kunstmest teelt Bravo zijn koffie nog niet. Ook moet er soms nog chemisch een ziekte worden bestreden. Maar alles wordt afgebouwd, met instemming van Ronald de Hommel, die zich ergert aan keurmerken en certificeerders. ‘Geef die boeren wat ruimte, help hen bij de omschakeling. Met vertrouwen kom je veel verder, anders gaan ze alles verstoppen als de controleur komt.’
<blockquote>Uiteindelijk kan alleen de koppeling met kwaliteit de koffieteelt redden.</blockquote>
Van het stempel fairtrade wordt De Hommel ook ‘doodziek’. ‘Je betaalt een kwartje meer voor je koffie, daarvan gaat twintig cent naar die keurmerken en vijf naar die boer, als het er al terecht komt.’ Iets positiever is hij over grootschalige inkopers als Nespresso en Starbucks. ‘Boeren zijn blij, want die inkopers betalen weer iets meer. Maar als je ziet hoeveel miljoenen zij verdienen, betalen ze hun boeren nog steeds belachelijk weinig.’
Uiteindelijk kan alleen de koppeling met kwaliteit de koffieteelt redden, denkt De Hommel. ‘Nespresso en Starbucks hebben wel bewustzijn gecreëerd. Door hen zijn de koffiebarretjes ontstaan, waar je veel betere koffie kunt krijgen dan bij Starbucks zelf. Ze voelen onze hete adem in de nek. Als we die commodity traders nog een paar treden omhoog kunnen krijgen, is dat winst, voor de boeren. En voor ons. Anders wil over twee generaties niemand nog in de koffie werken.’
<div class="info-box">
Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het <a href="http://www.fondsbjp.nl">Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten</a>.
</div>

Een goeie bak koffie kan veel goeddoen