Kunst / Het raadsel is dat er geen raadsel is
In een interview met een Zweedse journaliste zei Andy Warhol: &#8216;Als je wilt weten wie Andy Warhol is, hoef je alleen maar naar de oppervlakte van mijn schilderijen en films te kijken. Dat is het, dat ben ikzelf. Daarachter is niets.&#8217; Voor Warholianen is dit nog steeds een intrigerende uitspraak, even ontluisterend als raadselachtig. De koning van de buitenkant benadrukt dat achter die buitenkant géén binnenste is, geen verborgen verleider, geen identiteit, geen diepte, geen ziel, niets. Truman Capote typeerde Warhol ooit als &#8216;een sfinx zonder geheimen&#8217;, maar vrijwel iedereen die meedoet aan de Warhol-Forschung gaat desondanks op zoek naar het geheim van de oppervlakte, naar de diamant in de grenzeloze leegte, naar het hart van de man die benadrukte van plastic te zijn.
In vrijwel alle boeken over Warhol speelt de uitspraak over de alomtegenwoordigheid van de oppervlakte een grote rol. Sommige Warholianen baseren er zelfs hun essays en boeken op. Recent verscheen Arthur Danto&#8217;s Andy Warhol, een essay van honderdzestig bladzijden. Al aan het begin van het eerste hoofdstuk citeert Danto de genoemde uitspraak over de oppervlakte. Hij noemt die uitspraak fascinerend &#8211; en duikt vervolgens de diepte in.
Kunstcriticus Danto schreef al veel over wat volgens hem het cruciale Warhol-kunstwerk is: de Brillo Boxes, uit 1964. In de kleine studie Andy Warhol brengt hij alle informatie en ideeën over deze Brillo-dozen nog eens bijeen. De Brillo Boxes bestaat uit op elkaar gestapelde dozen waarin keukensponsjes waren verpakt, bedoeld voor de supermarkt. Volgens Danto rondde Andy Warhol met dit kunstwerk het gebaar af dat Marcel Duchamp ooit maakte door een alledaags voorwerp louter op grond van een keuze, een besluit, tot kunst te bestempelen. Duchamp signeerde in 1917 met het pseudoniem R. Mutt een pisbak en liet die vervolgens tentoonstellen. Maar bij Duchamp fungeerde die handtekening nog als minimale ingreep in de werkelijkheid. Warhol verzamelde gewoon wat van die inpakdozen, stapelde de dozen op elkaar &#8211; en het kunstwerk was een feit. Gemakkelijk? Arthur Danto zal het niet ontkennen. Briljant en vérstrekkend? Jazeker, beweert Danto, en neemt vervolgens de tijd om uit te leggen dat Brillo Boxes misschien wel hét sleutelkunstwerk vormt van de twintigste eeuw.
Ná deze dozen kon letterlijk &#8216;alles&#8217; volgens Danto kunst zijn, en was de kunstenaar niet meer uitsluitend een ambachtelijk begaafde figuur of een romantisch ingesteld genie met scheppingsdrang, maar ook en vooral een koele, berekenende bemiddelaar tussen idee en verschijningsvorm, tussen Ding en Gedachte. Het concept vormde vanaf de Brillo Boxes het alfa en omega van de moderne kunst, met voor de kunstenaar voortaan een ongekende uitbreiding van activiteiten en werkwijzen. Zoals Danto het in een interview in Vrij Nederland in 2002 zei: &#8216;Vanaf de Brillo-boxen kon ik de vragen die ik als analytisch filosoof had gesteld, projecteren op moderne kunst.&#8217; Die vragen koppelt Danto in Andy Warhol en ook in veel van zijn andere boeken en essays aan de kunstfilosofie van Hegel, die de ontwikkeling in de kunst loskoppelt van vastliggende tijdvakken en drie stadia onderscheidt &#8211; klassiek, symbolisch, romantisch &#8211; met de Absolute Geest als na te streven entiteit van kunst én kunstenaar ineen.
En dat allemaal naar aanleiding van op elkaar gestapelde supermarktdozen. Danto zal direct beamen dat Andy Warhol van zijn levensdagen nooit één letter van Hegel zal hebben gelezen. Maar dat maakt voor Danto&#8217;s gedachtengang niets uit. Warhol hoefde zich ook helemaal niet van de filosofische implicaties van zijn actie met de Brillo-dozen bewust te zijn; hij doet wat kunstenaars geacht worden te doen. De toeschouwer bekijkt de wereld voorgoed op een andere manier &#8211; en dat is wat Danto bij het zien van de Brillo-dozen overkwam.
Gemaakt domme antwoorden
Terwijl Arthur Danto zich concentreert op Warhols Brillo-dozen, spitst Pop. The Genius of Andy Warhol van Tony Scherman en David Dalton zich toe op acht jaar uit Warhols leven: de kardinale jaren 1961-1968. Sherman en Dalton belichten vooral de allesbehalve soepele transformatie van Warhol van succesvol reclametekenaar tot held van de avant-gardekunst. Eind jaren vijftig, begin zestig liep de inner circle van artistiek New York weg met Robert Rauschenberg en Jasper Johns. Warhol werd gezien als een nichterige reclamejongen die goed illustraties kon maken, maar van kunst geen benul had.
Volhardend en soms wanhopig probeerde Warhol in de smaak te vallen bij galeristen en ook bij Johns en Rauschenberg. Dat wilde maar niet lukken. Het was uit eerdere biografieën al redelijk bekend dat de New Yorkse kunstwereld aanvankelijk een gesloten front vormde tegen Warhol, maar nu het allemaal tot in details wordt toegelicht en gereconstrueerd, rijst het beeld op van een verlegen, onaantrekkelijke jongen die glimlachend andermans kunst kocht teneinde in het gevlij te komen bij handelaren en galeriehouders.
Lezend in Pop zien we het persona Warhol stukje bij beetje ontstaan. Aan álles moest aanvankelijk hard gewerkt worden. Zo was ook Warhols fameuze sonore en lijzige spreekstijl er niet van begin af aan. Hetzelfde geldt voor de opzettelijk futloze statements in interviews, zo blijkt uit Pop. Aanvankelijk gaf Warhol ook helemaal niet zulke slimme (want: gemaakt domme) antwoorden in interviews. Gevraagd naar de betekenis van zijn werk, antwoordde Warhol in vroege interviews uit begin jaren zestig dat hij zelf &#8216;geen flauw idee&#8217; had waarom hij alledaagse dingen schilderde.
Met die boertige onnozelheid wist Warhol de aandacht niet op zich te vestigen. Het roer moest om. Dat ging zo, in een interview voor de Londense Evening Standard: &#8216;Ik wil de monotonie van het dagelijks leven laten zien. Wat ik schilder, zie je al elke dag, en door die alledaagse voorwerpen te schilderen, laat ik de kijker beseffen hoe ontzettend vervelend het leven eigenlijk is.&#8217; Warhol als woordrijke cultuurpessimist &#8211; wie had dat kunnen denken?
Ook die &#8216;strategie&#8217; werkte niet. De New Yorkse cercle raakte niet geïnteresseerd in platte beelden waar de maker zelf kritische gedachten over had. Hierna ontdekte Warhol het antwoord dat hij vervolgens de rest van zijn leven zou geven op de vraag waarom hij maakte wat hij maakte: &#8216;Al die alledaagse, afgetrapte beelden waarmee we dag in, dag uit leven zijn prachtig, en niemand die het beseft. Ik wel.&#8217;
Eureka &#8211; de geest van de Pop Art was uit de fles. Niet lang daarna verklaarde Warhol doodeenvoudig dat hij alles &#8216;fabulous&#8217; vond &#8211; de rest is geschiedenis. Die geschiedenis wordt in Pop. The Genius of Andy Warhol verteld met wederom Warhols uitspraak van over de &#8216;oppervlakte&#8217; als aanjager voor een spannend verhaal over een onhandige en licht verwijfde jongen die lijzigheid en apathie tot zijn handelsmerk maakte.
Warholianen blijken nooit &#8216;klaar&#8217; te zijn met hun onderwerp. Wat zullen Arthur Danto, Tony Sherman, David Dalton en al die andere schrijvers over Warhol bijvoorbeeld denken over de &#8211; eindelijk &#8211; teruggevonden tapes waar woordelijk Andy&#8217;s befaamde uitspraak over de &#8216;oppervlakte&#8217; is terug te horen. Wat blijkt? Andy zei zelf, heel karakteristiek, helemaal niets! Het was de interviewer zelf, een Zweede journaliste, die hem de uitspraak in de mond legt.
Interviewer: &#8216;Het is dus allemaal oppervlakte. Dat is wat we in jouw werk zien.&#8217;
Andy: &#8216;Ja, ik denk het wel.&#8217;
I: &#8216;Waar hou je eigenlijk van?&#8217;
A: &#8216;De oppervlakte.&#8217;
I: &#8216;Als we dus iets willen weten over Andy Warhol, dan moeten we naar de oppervlakte van je schilderijen en je films kijken.&#8217;
A: &#8216;Ja.&#8217;
I: &#8216;Daaronder of daarachter is niets?&#8217;
A: &#8216;Eh, nee.&#8217;
Waarna de interviewster het gesprek enigszins&#8230; smeuïger, welsprekender maakte, zullen we maar zeggen. Het was een archivaris van het Warhol Museum in Pittsburgh die deze tapes twee jaar geleden in handen kreeg en bestudeerde. De ontdekking van de tapes voegt in één keer een Nieuwe Naam toe aan in de Warhologie: Gretchen Berg. Onthoud die naam. Over een jaar of wat verschijnt er vast en zeker een boek over haar. En over Het Interview. Er blijkt niet alleen niets achter de Warholeske oppervlakte schuil te gaan, zelfs de uitspraak zélf is nooit door Warhol gedaan. In feite vervolmaakt deze ontdekking het ultieme Niets dat Andy Warhol inmiddels lijkt te belichamen. Het raadsel is dat er geen raadsel is. Als dat geen groot en dwingend raadsel is.
Arthur Danto, ‘Andy Warhol’, Yale University Press, 162 p., € 23,90;
Tony Sherman en David Dalton, ‘Pop The Genius of An­dy Warhol’, Harper, 509 p., € 31,90

Joost Zwagerman

Anti Warhol

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel