Anarchisten op Airbnb: ook de radicale wijk van Athene ontkomt niet aan gentrificatie

‘Airbnb is de agressieve kanker van Athene,’ zegt Nektarios Pappas (46). ‘De kanker zaait uit, maakt de stad dood – en ik werk eraan mee.’ Zonder de inkomsten kan hij niet overleven. Theoretisch gezien is hij een anarchist, al wil hij liever geen etiket op zichzelf plakken, zegt Pappas terwijl hij uitkijkt over de grijze stad vanuit zijn kleine ‘bourgeois-bohème’ penthouse – dat voor vijftig euro per nacht op Airbnb staat. Het gebouw staat in Exarchia, de wijk in het centrum van Athene die van oudsher geldt als een bolwerk van anarchisme en links-radicalisme.

‘Het leek heel mooi en vriendelijk: het ging over een community bouwen, een lid en een “beste vriend” van die gemeenschap zijn.’

Vóór de crisis had Pappas een platenzaak om de hoek, maar die ging failliet. De winkel staat nog steeds leeg en van de inkomsten uit het Airbnb-en kan hij nu de hypotheek betalen en leven. Een gedeelte van zijn veelomvattende platencollectie staat nu in het appartement. Op de platenspeler draait een elpee van de blinde New Yorkse straatmuzikant en componist Moondog.

‘Toen ik met Airbnb begon, was ik een van de eerste driehonderd in Athene.’ Inmiddels zijn er bijna tienduizend, het dubbele van vorig jaar. ‘Het leek toen heel mooi en vriendelijk: het ging over een community bouwen, een lid en een “beste vriend” van die gemeenschap zijn. Inmiddels voel ik me meer en meer een werknemer van het bedrijf.’

Revolutionair pretpark

Exarchia verandert: kapitalistische krachten transformeren het radicale karakter van de wijk. Tegen de wil van veel bewoners in nemen Airbnb-verhuur en toerisme toe, komt er een metrostation, verschijnen steeds meer hippe kroegen, stijgen de huurprijzen en floreert de drugshandel. Volgens Pappas is de wijk tegenwoordig een ‘revolutionairen-pretpark’ geworden, en die verandering vindt hij maar niks.

Aan het Exarchia-plein, het centrum van de wijk, verkoopt boekwinkel Bibliotheque radicale literatuur van Che Guevara en Kropotkin, maar ook stripboeken over Exarchia en hippe tote bags met het gezicht van Frida Kahlo erop. Langs de winkel lopen twee oudere Amerikaanse toeristen.

De man draagt een korte broek, hoog opgetrokken sokken, een petje en een camera om zijn nek, en zegt in grote verbazing tegen zijn vrouw, wijzend naar de muur: ‘Oh my god, look! Er staan een hamer en sikkel op de muur. Er zijn hier echte communisten, alsof je terug in de tijd gaat.’ Na de graffiti geïnspecteerd te hebben, lopen ze naar een terras op het plein om daar voor vier euro een glas Heineken te drinken.

Een ‘radicaal uiterlijk’

Aan de zijkant van het plein hangt een half ingestort spandoek. Op de ene hoek staat een dure hamburgerketen waar in roze neonlicht ‘Burning down the house’ op de muur staat, op de andere hoek zit Vox, de gekraakte bioscoop en thuishaven van de militante anarchistische groep Rouvikonas, waar je een flesje bier voor twee euro koopt.

‘Wiet kopen?’ klinkt het continu wanneer je over het plein loopt. De jonge dealers, voornamelijk migranten, verkopen meer dan alleen wiet, ook cocaïne, crack en ‘sisa’: een Griekse variant van crystal meth. Waar dealers in de rest van Athene hun best doen om stiekem of subtiel te verkopen, verlopen de drugshandel en -consumptie hier in alle openheid.

Tussen de dealers zitten wat de lokale bewoners anarcho-toeristen noemen: mensen die zichzelf identificeren als radicaal links of anarchistisch en op vakantie naar Exarchia gaan om te hangen in kraakpanden, drugs te gebruiken en eventueel mee te doen met molotovcocktails gooien op de politie. Het plein zit vol blowende mensen met een ‘radicaal uiterlijk’: zwarte kleding, dreadlocks, piercings en tatoeages – ze spreken geen Grieks maar Frans of Italiaans.

‘In deze maatschappij van spektakel ga je dé crisisplek van Europa bezoeken, als je dat leuk vindt.’

Niet heel gek, volgens Georgia Alexandri, een expert op het gebied van gentrificatie. Alexandri heeft haar hele leven in Exarchia gewoond, maar doet nu een postdoc aan de Autonome Universiteit van Madrid. ‘Het beeld dat mensen sinds 2010 van Athene hebben is er een van protest. In deze maatschappij van spektakel ga je dé crisisplek van Europa bezoeken, als je dat leuk vindt.’ Volgens Alexandri zijn veel ‘anarcho-toeristen’ geen echte anarchisten, maar vormen ze eerder een subcultuur met een pretentieuze anarchistische ideologie. Hipsters, dus.

De verloedering is de eerste fase

Wat in Exarchia gebeurt lijkt op gentrificatie, een opwaardering van de wijk. Zo verschijnen er steeds meer ‘mainstream’ kroegen, waar ook het hippe volk van Athene naartoe gaat om wat te drinken. Maar volgens Alexandri betreft het een ander soort gentrificatie dan waarover je in de schoolboeken leest.

Dit is geen opwaardering van een verpauperde arbeiderswijk met lage huren, waardoor die huren stijgen en de arbeiders hun wijk moeten verlaten om plaats te maken voor yuppen. Exarchia was namelijk nooit een arbeiderswijk: het is altijd een wijk geweest voor mensen die gestudeerd hebben, niet voor arbeiders maar voor kunstenaars, radicalen en intellectuelen. De huren waren er altijd al hoog, maar worden nu nóg hoger.

‘Het is mijn volle overtuiging,’ zegt ze, ‘dat wat er in Exarchia gebeurt geen gentrificatie is, maar een zuivering van de politieke bewegingen.’ Sommige gedeelten worden inderdaad opgewaardeerd, in andere gedeelten laat de overheid de boel expres verloederen en worden drugs getolereerd. Alexandri: ‘De verloedering is de eerste fase, bedoeld om de prijzen te laten dalen. Dan kan er goedkoop geïnvesteerd worden en komt de tweede fase: herontwikkeling. De huren stijgen, tot de activisten de wijk zich niet meer kunnen veroorloven.’

In de Griekse media verschijnen nu berichten van Chinese investeerders die honderden appartementen in Exarchia kopen om via Airbnb te verhuren. Maar de kroon op de herontwikkeling van de buurt, denkt Alexandri, zal de opening van het metrostation zijn, gepland over acht jaar.

Arabische en Marokkaanse maffia

De theorie van een sterke onderdrukking vanuit de staat leeft breed onder activisten in Exarchia, vooral het idee dat de politie drugs tolereert of zelfs meewerkt met de drugsbendes – al is er geen bewijs om dat te ondersteunen. Anarcho-nihilisten N. (27) en S. (20) zien het ook zo. S: ‘Het is duidelijk dat de staat ons verzet in Exarchia wil onderdrukken. Het is een geniaal plan: je hebt een buurt waar mensen hun stem verheffen en je pusht er drugs in om te zorgen dat ze hun bek houden.’

Een lokale politiewoordvoerder begint te lachen bij de vraag of de politie meewerkt met de drugsbendes in Exarchia. ‘Het is niet waar,’ zegt hij, ‘we hebben veel mensen gearresteerd daar.’ Voor meer informatie moet er een mail gestuurd worden, waar nooit meer op gereageerd wordt.

Volgens N. en S. zijn de drugs niet alleen de schuld van de politie, maar ook van de politieke bewegingen. ‘Drugs zijn er altijd al geweest. Het ging omhoog en weer omlaag. Maar nu gaat het alleen maar omhoog, en niet meer omlaag. We hadden vroeger meer politieke kraakpanden, nu zitten ze allemaal vol met vluchtelingen. Daardoor is er nu meer Arabische en Marokkaanse maffia, die de vrijheid van Exarchia misbruiken om hun drugs te verkopen.’

Paradoxaal anarchisme

N. en S. hebben weinig begrip voor de ‘anarcho-toeristen’. Ze vinden het paradoxaal: je komt naar Exarchia voor het linksradicalisme, maar werkt daardoor mee aan een kapitalistisch proces.

‘Ik heb lang getwijfeld of ik hier wel heen moest komen,’ zegt Antonio, een Italiaanse anarchist die filosofie studeert in Bologna. Na lang praten gaat hij akkoord met een interview, maar niet met zijn echte naam erbij, dus heet hij Antonio voor de gelegenheid. Hij is drieëntwintig en schrijft een scriptie over de internationale anarchistische beweging; Athene leek hem wat dat betreft een inspirerende plek. ‘Ik dacht: ben ik dan zo’n typische anarcho-toerist?’

Uiteindelijk bedacht hij: als je naar Athene gaat om de anarchistische beweging te onderzoeken, om vervolgens die kennis in Italië te kunnen gebruiken voor de eigen beweging, dan ben je geen anarcho-toerist, maar een anarchist. Toch twijfelt hij nog steeds, een beetje. ‘Geen enkele anarcho-toerist zal zichzelf zo noemen’.

‘Het probleem is dat het tegenwoordig cool is om een anarchist te zijn. Je koopt bepaalde kleding, draagt je haar op een bepaalde manier en noemt jezelf een anarchist.’

Nu zit hij met een Atheense en een Italiaanse huisgenoot, allebei anarchisten, op de Strefi-heuvel: een hoge plek in Exarchia van waar je prachtig over de rest van de stad kunt uitkijken. Het is vooral tijdens zonsondergang een geliefde plek onder jongeren in Athene: overal zitten mensen biertjes te drinken en jointjes te roken, iemand draait drum ‘n bass op een draagbare speaker. Ook Antonio en zijn huisgenoten drinken een biertje en delen een joint, al slaat Antonio over: hij is de laatste tijd een stuk minder gaan blowen.

‘Het probleem is dat het tegenwoordig cool is om een anarchist te zijn,’ zegt hij. ‘Het is een soort merk geworden: je koopt bepaalde kleding, draagt je haar op een bepaalde manier en noemt jezelf een anarchist. Maar zo werkt het niet: anarchisme moet je dóén – het is de functie, niet de vorm.’ Dat doe je, volgens hem, bijvoorbeeld door te kraken, door je te verzetten tegen het systeem: door de anarchistische filosofie in de praktijk te brengen.

Het nieuwe Berlijn

Exarchia is een schim van wat het ooit was. Sinds de Griekse overheid toerisme heeft aangewezen tot ‘motor van de economie’ en Athene elk jaar miljoenen bezoekers meer heeft, is dat ook in deze radicale wijk voelbaar. De versplinterde radicale bewegingen zijn te klein en te zwak om zich nog met hand en tand te kunnen verzetten tegen de kapitalistische processen. Ze hebben verloren: huren nemen toe, dat metrostation komt er, en dan is er nog de paradox van het radicale linkse verzet dat het kapitalistische anarcho-toerisme aantrekt.

‘Athene is het nieuwe Berlijn’ – deze zin wordt tot vermoeiens toe herhaald, overal door de stad.

Wat dat betreft doet Exarchia sterk denken aan Christiania in Kopenhagen: een stuk land, ooit in handen van het Deense leger, maar in de jaren zeventig gekraakt. Het werd de vrijhaven van Denemarken, waar de normale regels van de maatschappij niet gelden en vrijelijk drugs gebruikt konden worden. Maar in de afgelopen jaren hebben drugsbendes gebruik gemaakt van die situatie en nu regeren zij in Christiania. De wijk is een van dé toeristische attracties geworden van Kopenhagen: horden toeristen lopen door de ‘pusher street’, waar dealers die overduidelijk weinig hebben met radicaal links gedachtegoed hun drugs verkopen.

‘Athene is het nieuwe Berlijn’ – deze zin wordt tot vermoeiens toe herhaald, overal door de stad. Voor de radicalen van Exarchia geen prettig vooruitzicht, als je kijkt naar de gentrificatie van Kreuzberg en alle kraakpanden die gelegaliseerd worden om in hippe plekken getransformeerd te worden.

De bewegingen zijn te zwak, te vermoeid om het laatste bastion nog te kunnen verdedigen. Veel hoop hebben de anarchisten N. en S. dus niet: ‘Het gaat van kwaad tot erger in Exarchia,’ zegt N. ‘Mensen komen naar het plein om drugs te gebruiken en een selfie te maken op het plein. Kapitalisme wint altijd, helaas. Niet alleen hier, maar overal.’

Toch zien hij en zijn vriend S. Exarchia niet als het nieuwe Kreuzberg, maar liever als een klein Gallisch dorpje vol guerrilla’s, dat zich ondanks alles kranig verweert tegen de almachtige Romeinen.