<div class="wpg-element paragraph">
26-07-2008 Door Joost Zwagerman
Op het dak van een New Yorkse wolkenkrabber liggen plukjes mensen te slapen, soms keurig naast elkaar, maar vaker schots en scheef en half over elkaar heen, jong, oud, man, vrouw. Zijn ze dakloos geraakt? Zijn het immigranten, verbannen naar daken en balkons? Fout. Het schijnt een alledaags verschijnsel te zijn geweest in het zomerse New York van vóór de airconditioning. Als de nachten te warm waren om binnenshuis te slapen, trokken hele gezinnen uit flatgebouwen in volkswijken naar het dak, waar het beter toeven was dan in huis of op straat. 
De ets Roofs, Summer Night (1906) van John Sloan (1871-1951) beantwoordt aan de artistieke eisen van de zogeheten Ashcan School van etsers en illustratoren. Deze kunstenaars wilden de dynamiek van het stadse leven uitbeelden, met een nadruk op het leven aan de onderkant van de samenleving. Sloan muntte in dit verband de term ‘The American Scene’. Deze term staat niet voor een groep gelijkgestemde kunstenaars die een scene of club of claque vormden, maar voor de typisch stadse situaties en scènes die de onderwerpen vormden voor tekeningen, etsen, litho’s en houtsneden. 
Showbizz en sport Behalve Sloan behoorde ook George Bellows tot de kunstenaars van de Ashcan School. Maar meer dan Sloan onderdrukte Bellows de politieke boodschappenjongen in zichzelf. Als hij bijvoorbeeld in Dance in a Madhouse enigszins leip bewegende mensen in een psychiatrisch gesticht afbeeldt, dan is dat geen aanklacht tegen de sociale psychiatrie of het isolement van geestelijk gehandicapten, maar registreert hij eerst en vooral de zinderende vreugde van bewoners van het dolhuis tijdens een drieste dans. 
Bellows’ meesterstuk in de tentoonstelling The American Scene. Prints from Hopper to Pol­lock in het Bri­tish Mu­seum, is A Stag at Shar­key’s (1917). Tom Shar­key’s Athletic Club was een New York­se privésportclub waar illegale bokswedstrijden werden georganiseerd. Bel­lows maakte zestien litho’s waarop boksers elkaar bevechten. Daarvan groeide A Stag at Sharkey’s uit tot een iconografisch beeld van het twintigste-eeuwse Amerika. Het is alsof twee renaissancistische helden zich hebben ontworsteld uit een sculptuur van Mi­chel­an­gelo. Maar hoe heroïsch ze ook zijn afgebeeld, de boksers blijven anoniem. Hun gezichten gaan schuil achter elkaars armen; het is alsof hun hoofden in elkaars schaduw aan elkaar zijn gehecht. De gezichten van veel toeschouwers, daarentegen, zijn juist uitstekend te zien. Bel­lows toont een mêlee van New Yor­kers, arbeiders en notabelen, kantoorklerken en penose. Het ging hem dan ook om dat publiek: Bel­lows liet zien dat notabelen en straatschoffies elkaar vonden in hun ademloze bewondering voor spektakelsport. Showbizz en sport als bindende kracht in een economisch gezien sterk hiërarchische samenleving: dat is ook nu nog erg Amerikaans.
Meiske in het hooi Het jaar 1913 moet aan Sloan, Bellows en de andere traditionalisten van de Ashcan School tamelijk geruisloos voorbij zijn gegaan. In dat jaar vond in New York de legendarische Armory Show plaats, een tentoonstelling waarin het publiek in de Verenigde Staten voor het eerst inzicht kreeg in het Europese modernisme. Amerika leerde dankzij de Armory Show het werk kennen van Picasso, Braque, Pica­bia, Du­champ en andere tegenwoordige hogepriesters van het modernisme. Dat was voor veel Amerikaanse kunstenaars een openbaring. De Armory Show betekende voor hen een spoedcursus avant-garde. Zo noteerde Man Ray in zijn memoires dat hij na zijn bezoek aan de tentoonstelling van pure opwinding en bewondering een half jaar lang niet kon werken. 
De revolutie van de Armory Show beïnvloedde ook direct de grafische kunst in Ame­ri­ka. Veel stadsgezichten van New York van na 1913 zien eruit alsof het Parijs van Marc Cha­gall zich over Manhattan heeft gedrapeerd. Grappig genoeg is, in vergelijking met het werk van veel experimenterende grafici in die jaren, een vroege litho van een van de naamgevers van de tentoonstelling, Jackson Pollock, penetrant traditioneel, op het lullige af. Op Stacking Hay (1935) is een hooibaal te zien plus een zwoegende boer en een meiske in het hooi. Had er een andere naam onder gestaan, dan haalde het nog niet de braderie van Zoeterwoude. Het werkje illustreert nu hoogstens hoe lang de weg was die Pollock had te gaan voordat hij de action painting en de dripping-techniek gewaar werd. 
Pollock maakt in The American Scene een mooie revanche met enkele zeefdrukken uit de jaren veertig en vijftig. Voorstudies voor zijn meesterstuk op doek Number 8 laten zien dat niets meer fout ging nadat hij zijn dripping-techniek had veroverd. Ook op het zeer kleine formaat van de zeefdruk is het een wonder dat trance en toeval de compositie van de drippende sjamaan de compositie bepaalden. Toch had het samenspel van zwarte slierten, slingers en strepen geen fractie anders kunnen zijn. 
Radicale spotprent Die andere Grote Naam van deze tentoonstelling, Edward Hopper, wordt gepresenteerd als de verbindende figuur tussen Sloan en Pollock, tussen Bellows en De Kooning. Voordat Hop­per financieel onafhankelijk was en kon gaan werken aan de doeken die hem bekend zouden maken, werkte hij als commercieel illustrator en verdiende hij ook geld met zijn etsen. Tussen 1915 en 1923 maakte hij er bijna zeventig. Uit het viertal dat is te zien in het British Museum wordt duidelijk dat Hopper al ver voor zijn tijd als schilder zijn onderwerpen had gevonden. We zien de typische Hopper-taferelen: gestolen en verstolen momenten in bijna-lege decors. Evening Wind, een ets uit 1921, lijkt wel een voorstudie van het schilderij Morning Sun van zo’n dertig jaar later. 
Hopper had zich er, zo blijkt, al in de jaren twintig in bekwaamd om zich als het ware náást de gebeurtenis op te stellen. Er is in de werken van Hopper altijd net iets gebeurd, of er staat iets te gebeuren. Wat dat is, blijft in nevelen gehuld. Het verstilde, bijna dode moment dat aan zo’n gebeurtenis voorafgaat of dat er op volgt, is bij Hopper altijd beeldbepalend. De actie en dynamiek vinden plaats buiten de lijnen van het kunstwerk dat zelf een surplace maakt. The American Scene is bij Hopper niet het sociaal-realistische tableau, maar de bevriezing van het lege, ‘dode’ moment, het moment dat de eenzaamheid tekent van bewoners van een dynamisch en wervelend geacht land. Die inkadering van de ‘dode momenten’ maakt Hoppers werk intens filmisch en daarmee intens Amerikaans. 
Hoppers felrealistische etsen relativeren de opmars van het abstract-expressionisme in de Amerikaanse kunst. Want er bleven ook gewoon veel kunstenaars bezig die in hun grafisch werk geen afstand deden van de traditie van het sociale engagement van de Ashcan School. In de jaren voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog resulteerde dit engagement in tot dan toe ongekend grimmig werk. Uit sommige grafiek uit de oorlogsjaren spreekt de sterke vrees dat het nazisme in Europa zou overslaan naar de Verenigde Staten. Zo waarschuwde de Amerikaanse vice-president Henry Wallace in 1942 in een speech voor een vijfde colonne van nazi-sympathisanten die de Verenigde Staten van binnenuit zou kunnen uithollen en saboteren. Op die speech baseerde Hugo Gellert de zeefdruk The Fifth Column (1943). Een bruine rat knaagt aan het rulle touw waaraan een Amerikaanse vlag fier wappert. Erg nadrukkelijk en erg boodschapperig – maar tegelijkertijd is die zeefdruk, gezien door hedendaagse ogen, óók een voorafschaduwing van de pop-art. Het is alsof met Gellert een Andy Warhol avant la lettre een radicale spotprent afleverde.
Nirvana van de abstractie Gedurende de Tweede Wereldoorlog laaide in Amerika de discussie op wat kunst in tijden van wereldcrisis vermag. Wat was de taak van de kunstenaar? Pamflettistische kunst maken of los van het gewemel blijven doorwerken aan abstractie en modernisme? Joseph Leboit maakte over dit dilemma in 1940 de ets Tranquility die in het British Museum een ereplaats heeft gekregen. Een kunstenaar met een gasmasker op zit achter zijn schildersdoek en vlak bij een open raam. Buiten vliegen oorlogsvliegtuigen laag over en raakt een stad in puin, maar binnen zit de begasmaskerde adept van het abstract-expressionisme gefixeerd te loeren naar het meesterwerk dat hij onder handen heeft. Aan zijn voeten lummelen twee slome hondjes die, net als hun baasje, kennelijk van niks weten – maar de hondjes zijn prinsjes van onschuld, terwijl de gekwelde kunstenaar wordt afgebeeld als een potsierlijke, zo niet pathetische figuur. 
Zo hadden wij het, denkend aan Rothko, Pollock en De Kooning, nog niet bekeken, en als wij het voor even wél zo bekijken, moet de conclusie natuurlijk zijn dat op lange termijn de kunstenaars-met-gasmasker het pleit royaal hebben gewonnen. Hún werk brengt tegenwoordig tientallen miljoenen dollars per doek op en hangt ostentatief gemusealiseerd te zijn in de belangrijkste musea ter wereld, terwijl de eerste collectioneur nog geboren moet worden die meer dan tienduizend dollar over heeft voor ‘een’ Joseph Leboit – Joseph wie? Dagelijks worden mensen naar eigen zeggen opgetild naar God zelf, of anders wel naar ietsistische sferen, zodra ze in de Tate Modern of elders oog in oog staan met de meditatieve kiloknallers van Mark Rothko, maar heeft ooit iemand de aanraking van een opperwezen gevoeld bij het aanschouwen van sociaal relevante kunst van Sloan, Bellows of Leboit in The American Scene? 
En toch. Laat Rothko in de slag zijn met het nirvana van de abstractie, maar iemand moet toch klaarstaan met kunstenaarsarsenaal als op snikhete dagen New Yorkse sappelaars de daken op gaan om te slapen? Iemand moet toch het publiek vereeuwigen dat joelend twee buffels van boksers ophitst? Iemand moet toch de getormenteerde kunstenaar betrappen als hij verdiept is in zijn zelfbenoemde genialiteit terwijl buiten de bommen vallen? Juist. Goed dat The American Scene bestond en bestaat. De Amerikaanse kunst heeft altijd het beste van beide werelden omvat: God en de gewone man, de kosmos en het straatrumoer.
‘The American Scene. Prints from Hopper to Pollock’, tot 7 september in het British Museum, Londen en daarna in Nottingham, Brighton en Manchester
</div>

Joost Zwagerman

Amerikanen in British Museum

Vast in zijn eigen gelijk

Heinen

Verhaal van de Week

Social media hacks

Midterms

Premier Jetten

Exit-strategie

Flashback

Hans Stegeman

Tijd voor activisime

Teun van de Keuken

Stop Big Money

Montana

Zo verslaan we radicaal-rechts

Lula uitgelegd

Werkt het nog?

Demonsteren

Schrijver

S.A. Cosby

Ons nieuwe maandblad!

Nu in de winkel