Rondgang / Doorploeterende schrijvers
In 2009, na de publicatie van zijn vijfde roman, De onderbreking, kreeg schrijver en leraar Thomas van Aalten van zijn uitgever te horen dat ze geen Boekenbaluitnodiging voor hem hadden. Er waren nu eenmaal meer schrijvers dan kaartjes en daarnaast hadden ze ook hun personeel nog. Desalniettemin wist Thomas binnen te komen. Dankzij een schoonmaker. Via een zij-ingang. En wie waren de eerste gasten die hij rustig van een biertje zag nippen? De bloggers Bert Brussen en Ernst-Jan Pfauth. ‘Dat geloof je toch niet!’ roept de auteur lachend, tegenover me in café-restaurant De Ysbreeker te Amsterdam. ‘Ik had vijf romans op m’n naam staan en ik kreeg geen kaartje. En deze twee jongens, die weet ik veel wat met het ínternet doen, die waren wél uitgenodigd?’
Ik spreek de dertiger – auteur van inmiddels zes romans – omdat ik van hem wil horen hoe híj omgaat met de strijd van het schrijverschap in de marge. Als ik zeg ‘in de marge’ bedoel ik dat niet denigrerend. Ik reken Van Aalten tot de groep schrijvers waartoe ook ik behoor: de schrijvers die hooguit een eerste druk uitverkopen. Een veel grotere groep, natuurlijk, dan die van de bestsellerauteurs. Als je het zo bekijkt zijn juist zij – die veelverkopers – de schrijvers in de marge. Maar u begrijpt wat ik bedoel.
Wat ik van Van Aalten wil weten – en van de twee andere ‘marginale’ auteurs die ik voor dit stuk heb gesproken – is hoe hij opkrabbelt na een negatieve recensie en, meer nog, hoe hij omgaat met de ijzingwekkende stilte wanneer langzaam duidelijk wordt dat er überhaupt geen recensies zullen komen. Hoe is het om twee jaar te ploeteren op een boek dat niet verkoopt? En hoe gaat hij om met het succes van andere auteurs?
Stel je voor dat
Waarom ik dit wil weten? Simpel: zelf heb ik er enorm veel moeite mee. Moeite met alles wat niet het schrijven zélf is. Die storm van anticipatie, hoop, zenuwen en soms zelfs angst die opsteekt zodra de eerste letter op papier staat. Een storm die me oppakt en neerflikkert zonder dat ik er iets aan kan doen. Een storm – mijn excuses voor het uitwringen van deze metafoor – die ook nog een paar tinten donkerder kleurt wanneer, na publicatie, de eerste negatieve recensie volgt, of juist die desolate stilte. Het moment waarop ik weet: het wordt niks meer met mijn boek, en ik leeggezogen en gedesillusioneerd voor mijn laptop ga zitten om toch weer te beginnen aan de vólgende roman. Waarna opnieuw die storm opsteekt: wat als, stel je voor dat, het zal toch niet wéér&#8230;
Vier romans schreef ik. De eerste werd zowel positief als negatief ontvangen. Volgens Het Parool had ik ‘het leukste debuut sinds tijden’ geschreven. Ik was euforisch, zag mijn boek al op de bestsellertafels liggen. Maar volgens een Belgische website – de naam heb ik verdrongen – was mijn boek lectuur voor gespierde mannen op het strand. Eén ster. Die recensie raakte me in mijn buik. Als een vuistslag. Het deed er niet toe dat de website onbekend was en dat de recensent, zoals mijn moeder zei, ‘het boek niet had begrepen’. Al had die recensie in een buurtblaadje gestaan, uitgeprint bij de supermarkt en voorzien van nietjes door buurtcomitévoorzitter Gerrie, dan nog zou mijn gemoedstoestand erdoor beïnvloed zijn geweest. Een positieve recensie tilt me op, een negatieve slaat me neer. En een middelmatige recensie laat me achter met een, nou ja, laten we zeggen middelmatig gevoel.
De andere recensies varieerden van positief tot negatief en alles daartussenin. En mijn gemoedstoestand varieerde mee. Toen ik begon aan de tweede roman, Smet, had ik het gevoel dat ik een betere schrijver was geworden. Dus als de eerste al overwegend positief werd besproken, dan de tweede zéker. En sowieso zou er meer aandacht voor zijn. Dat kon niet anders.
Nee dus. Suizende, oorverdovende stilte. De stilte van een nachtmerrie waarin je valt en blijft vallen. De eerste week dacht ik nog: het is nog te vroeg voor recensies. De tweede week dacht ik: nu zou er zo onderhand wel eentje kunnen verschijnen. De derde week idem dito. De vierde week: nu duurt het wel érg lang. En de vijfde week las ik de eerste recensie van een andere roman, die ná de mijne was verschenen. En dat was dan ook nog, adding insult to injury, een positieve recensie. Maar toch: misschien had iemand dat boek onder het mijne gelegd en was ik hierna aan de beurt. Het gevoel van anticipatie en sluimerende teleurstelling was op sommige momenten letterlijk misselijkmakend. En na twee maanden moest ik erkennen: ze komen niet meer.
Gewoon helemaal níet
In het geval van Van Aalten was het misschien nog erger. Zijn debuut werd lovend ontvangen en breed uitgemeten in de pers. Hij vertelt: ‘Ik was eenentwintig en dat boek kreeg meteen enorm veel aandacht. Ik dacht dus dat dat normaal was. Ook over mijn tweede roman werd nog veel geschreven.’ Maar daarna ging het balletje steeds trager rollen en bij de publicatie van zijn vierde roman, Coyote, kwam het helemaal tot stilstand. Die roman werd niet gerecenseerd. Gewoon helemaal níet. Thomas, gelukkig steeds met een vrolijke glimlach: ‘Ik weet nog dat ik na de publicatie meteen op vakantie ging, met het idee op die manier de recensies niet te hoeven lezen, maar ik verwachtte echt wel een paar sms’jes van het thuisfront: je hebt een recensie in die en die krant! Maar het bleef stil. Ik kreeg zelfs argwaan. Had de pr-afdeling haar werk wel goed gedaan?’
O ja, de argwaan. Ook die is mij niet vreemd. Doet de uitgever wel genoeg voor me? Waarom laten ze voor mij geen posters drukken en wel voor Pietje? Is mijn boek überhaupt wel naar de kranten gestuurd? Bellen ze wel na?
Een nieuwe auto
Auteur en muziekdocent Gerwin van der Werf maakte een soortgelijke ontwikkeling door. Ik spreek hem thuis aan zijn eettafel. We eten een broodje. Naast zijn bord ligt Nemesis van Philip Roth. Slechts vijf jaar geleden begon Van der Werf met schrijven. Hij won schrijfwedstrijden van de Volkskrant en Trouw. ‘Toen dacht ik: hé, ik geloof dat ik dit kan.’ Met een handvol korte verhalen stapte hij naar uitgeverij Contact en niet lang daarna tekende hij het contract voor Gewapende man, zijn debuutroman. Maar het werd nog mooier: ongeveer twee maanden voor de publicatie van zijn debuut won hij ook nog de Turing Nationale Gedichtenwedstrijd. Van der Werf: ‘Ik voelde me de koning te rijk. Ik had voor mijn veertigste een contract getekend, had een poëzieprijs van tienduizend euro gewonnen, stond in alle kranten, mocht live voordragen bij De wereld draait door en zou over twee maanden debuteren. Ik dacht écht dat ik binnen was. Dit gaat gewoon in één keer goed, dacht ik. Misschien kan ik straks wel gewoon een nieuwe auto kopen!’
Maar een maand later: stilte. Het rumoer rondom zijn prijs was verstomd. Het debuut kwam uit, maar werd amper gerecenseerd. ‘Zes weken later stond er ineens een grote recensie in de NRC, waar ik heel blij mee was, maar waar verder niks uit voortkwam. Een andere recensie, van Recensieweb.nl, was heel negatief en juist dát was de recensie die op internet bovenaan stond als je mijn boek googelde. Die van de NRC stond er niet eens tussen.’
Van der Werf trok het zich enorm aan. ‘Daar hebben ze hier thuis ook wel onder geleden,’ vertelt hij. ‘Ja, dat waren toch wel symptomen van een depressie te noemen. En dan werd ik ook nog eens ziek van de positieve recensies die ándere schrijvers kregen. Dat was zo destructief, daar moest ik echt uit zien te komen.’
Dan ontplof je
Symptomen van een depressie. Ik weet waarover hij spreekt. De somberte en teleurstelling na een ‘geflopt’ boek kunnen haast verlammend werken. Het is een fulltime bezigheid. Begint er dan óók nog een kind te jengelen, dan ontplof je. En ook: het vergiftigt je. Van der Werf is de eerste auteur die ik hoor toegeven dat hij ziek werd van de positieve recensies van anderen.
Want ook dát ken ik. Afgunst. It rears its ugly head en er is niks wat ik eraan kan doen. Mijn allereerste gevoel wanneer ik een vier- of vijfsterrenrecensie lees, is een gevoel van lichte walging. Het heeft een hele tijd geduurd voordat ik dat durfde toegeven. Zelfs aan mezelf. Want ik ben zo niet, zo iemand, zo kleinzielig en geborneerd. Maar het is toch echt zo. Ik voel wat ik voel. Ik kan daar net zo min iets aan doen als aan het sluiten van mijn ogen wanneer er een hard voorwerp naar me wordt gegooid.
Maar gek genoeg heeft juist de naakte erkenning van deze eerste, intuïtieve onderbuikreactie het veel minder giftig en schadelijk gemaakt. Als het nu gebeurt dan herken ik haar en laat ik haar gaan. Soms zelfs met een glimlach: ah, daar ga ik weer. Ze blijft niet hangen en etteren. En dat is maar goed ook, want in deze tijd van Twitter en Facebook slingeren alle auteurs hun recensies meteen online. Een virtuele zee van oogverblindend succes.
Gewapende man van Gerwin van der Werf ging toch nog twaalfhonderd keer over de toonbank, wat voor een debuut eigenlijk helemaal niet slecht is. Maar de start die hij had gemaakt, met die prijs en alle media-aandacht, hadden hoge verwachtingen geschapen. Niettemin krabbelde de schrijver op en schreef Wild, zijn tweede roman. Meteen na publicatie werd het al positief besproken in HP/De Tijd en in Het Parool. ‘Op de uitgeverij zeiden ze: nu begint het.’ En toen toch weer de stilte. Er werden zeshonderd exemplaren verkocht. Van der Werf was uit het veld geslagen. ‘Beter dan dit boek kón ik niet. Daarom was ik zo blij met mijn plaats op de longlist van de Libris Prijs. Het boek was dus wel íemand opgevallen. Het was dus niet níks. Kijk, zolang ik dat soort erkenning krijg dan is het allang goed. Laat die anderen maar honderdduizend boeken verkopen.’
Inmiddels ligt het volgende manuscript alweer op het bureau van zijn uitgever. Maar een contract heeft hij nog niet getekend. Ik ben verbijsterd. ‘Ze willen het eerst lezen,’ vertelt de schrijver. ‘Lui als ik bieden ze niet meer zomaar een contract aan,’ zegt een auteur die de Turing won en twee romans schreef waarvan er één een plaats op de longlist van de Libris Prijs bemachtigde. Nadat we een tijdje in stilte op ons brood hebben gekauwd, zegt hij: ‘Al met al heeft mijn literaire leven me niet heel veel opgeleverd, behalve veel doodsangst.’ En dan schieten we samen in de lach.
Fuck dat schrijven
Opstaan en doorgaan. Moedwillig nog een keertje die storm instappen. Zo ook ik. Na de moordende stilte die volgde op Smet ging ik weer aan de slag. Het hielp dat mijn tweede roman op de valreep was genomineerd voor de BNG Nieuwe Literatuurprijs. Daar klampte ik me aan vast. Net als Gerwin aan zijn plaatsje op de longlist van de Libris: het boek was dus wel íemand opgevallen.
En net als auteur Roel Smits, die na de stilte rondom zijn laatste roman drie maanden niet heeft kunnen schrijven. In zijn huis in Eindhoven vertelt hij me dat er toen ineens een brief van het Letterenfonds op de mat lag. Toen hij het bedrag van zijn beurs zag staan, aan hem toegekend voor het schrijven van de volgende roman, geloofde hij eerst zijn ogen niet. Dat was zíjn boei. Hij heeft besloten dat zijn volgende roman het moet hebben van de kwaliteit alleen. Met Twitter en Facebook is hij gestopt. ‘Ik voelde me daar helemaal niet goed bij. Vond het zelfs een beetje vernederend. Ik ben ook helemaal niet mediageniek. Nu wil ik gewoon een zo goed mogelijk boek schrijven en daar zo veel mogelijk plezier aan beleven.’
Ja, natuurlijk. Zo moet het ook. Logisch. Op die manier moet je erin staan. Roel noemt zijn leven als schrijver ‘een geschenk’ en dat is het ook. Maar dat is nu juist het probleem: ik kán er zo niet instaan. Ik ben als een man die probeert weg te rennen voor zijn schaduw. Zodra ik begin aan een nieuw boek – dat heerlijke, bijna goddelijke proces – steekt ook meteen die storm op. Het vreet energie en vergt niet alleen veel van mij, maar ook van de mensen om mij heen. ‘Het is heus niet makkelijk om de vrouw van een kunstenaar te zijn,’ zegt mijn moeder altijd tegen mijn echtgenote. Ik kan me voorstellen dat er een punt komt waarop ik mijn strijd écht de moeite niet meer waard vind.
Dit doet me denken aan de schrijver Alex Boogers, die ook ooit op het punt van stoppen heeft gestaan. Die misschien zelfs wel altíjd op het punt van stoppen staat. Vier jaar geleden stonden er in Volkskrant Magazine een paar portretten van schrijvers de er de brui aan wilden geven. Alex was er een van. Hij was arm en kon geen kleren kopen voor zijn zoontje, dus fuck dat schrijven. Want daar heb ik het natuurlijk nog niet over gehad, dat geen boeken verkopen ook betekent: geen geld verdienen. Maar hoe dan ook, niet veel later zag ik Tommy Wieringa een column voordragen over diezelfde geportretteerde schrijvers, en over Alex in het bijzonder. Een hautain stukje over de innerlijke noodzaak van het schrijven. Alsof Alex geen echte schrijver zou zijn omdat hij overwoog te stoppen vanwege gebrek aan financiële compensatie. Of alsof hij zich aanstelde.
Ik kende Alex toen nog niet, maar stond direct aan zijn kant. Wat een makkelijk gelul van iemand die honderdduizenden boeken verkoopt. Alex Boogers – vriend, lotgenoot, strijder – die zo maniakaal schrijft dat hij ‘s nachts, wanneer hij eindelijk kan schrijven, zichzelf slechts een klein momentje van rust gunt: op zijn rug op de smalle rugleuning van zijn bank tot hij wegdommelt en op de vloer dondert.Wat doen we onszelf aan? Waarom gaan we door?
Iets wat het leven pákt
Thomas van Aalten, die ook zijn laatste roman zag verdwijnen in het zwarte gat van de stilte, is niet pessimistisch over de toekomst. ‘Ik heb nu een best wel episch manuscript ingeleverd. Ik ben in een andere fase terechtgekomen. Geen rare fratsen meer. Ik wil nu gewoon mooie verhalen vertellen.’ Maar wat nu, vraag ik, als het de komende twintig jaar precies zo doorgaat als nu? Dus: leraar op de HvA en iedere twee jaar een roman die weinig wordt besproken en niet verkoopt? Zou dat acceptabel zijn? ‘Jawel,’ zegt hij na een slok bier. ‘Ik zou het dragen als een man en gewoon mijn eigen bibliotheek volschrijven.’
Ook Gerwin van der Werf zal er nooit mee stoppen. ‘Ik voel altijd die noodzaak om door te gaan,’ zegt hij. ‘En ik heb mijn eigen stijl gevonden. Dat heb ik gewonnen.’ Maar aan een nieuwe roman begint hij nog even niet. Eerst wil hij zeker weten of iemand hem überhaupt nog wel wil uitgeven.
Roel Smits zegt: ‘Natuurlijk zijn er momenten dat ik somber ben. Dan zit ik op m’n werkkamer te schrijven en tuur ik naar een grijze lucht en dan is het net alsof ik er gewoon helemaal niet ben.’ Hij lacht als hij dit zegt. En dan: ‘Maar netto ben ik toch wel erg blij met dit bestaan. Ik mag dit nu doen. Ik mag nu deze boeken schrijven.’ En wanneer straks het derde boek is gepubliceerd? Als het Grote Wachten op de recensies en eerste verkoopcijfers is begonnen? Kan hij deze kalmte dan vasthouden? ‘Nee,’ lacht hij. ‘Dan ben ik gewoon meteen weer opgefokt.’
En ik? Na Smet schreef ik twee romans die ik tegelijk uitbracht. Godzijdank dit keer geen stilte. Wel negatieve recensies. Ook een paar positieve. Dus daar ging ik weer: tegen de vlakte en de lucht in, tegen de vlakte en de lucht in. Na een negatieve, paginagrote recensie in De Groene Amsterdammer heb ik een paar dagen rondgelopen met een zware steen in mijn maag. En wat betreft het succes: heel even leek mijn satire-roman Superlul het goed te gaan doen in de verkoop – ik was pertinent zenuwachtig – maar toen kwam het haperend tot stilstand. Wel werd ik nog genomineerd voor de BNG en bemachtigde ik een plaatsje op de longlist van de Libris. Daarna ebde de aandacht weg en nam de stilte het over. En in die stilte ben ook ik toch weer aan de slag gegaan. En de God die mij het verhaal inblaast, blaast ook al die ongenodigde troep weer naar binnen. Het een kan blijkbaar niet zonder het ander.
Waarom doe ik het? Geen idee. Als ik een roman lees die me overdondert, dan gaat dat altijd gepaard met ambitie: zelf wil ik ook zoiets moois maken. Iets wat het leven pákt. Of misschien zijn het de kleine momentjes van euforie, bijvoorbeeld na een zin die goed is gelukt of wanneer ik iets opschrijf waarvan ik niet wist dat het er was. Misschien is het omdat ik niks anders kan. Of misschien gewoon omdat ik iets wil bereiken. Ik ben geen schrijver die schrijft louter om het schrijven, zoveel is duidelijk. Ik zoek bevestiging, erkenning en misschien ook gewoon succes? Geen idee. All is vanity, I suppose. Zou er een schrijver zijn die het wel echt weet? Die het niet alleen mooi weet te verwoorden maar het diep van binnen écht weet?
Doet er ook niet toe. We hebben het er maar mee te doen. Dit is ook geen klaagzang. Echt niet. Je hoort me nergens zeggen dat het onrechtvaardig is: zij wel en ik niet. Je hoort me nergens zeggen dat mij iets toekomt. Maar die storm, die is er, en het werd tijd om er eens naar te kijken. Tijd om eens te vragen hoe het voor anderen is.
En zie: gelukkig ben ik – zijn wij – niet alleen.
Bladwijzer / Onlinebronnen
Altijd Wat; Alex Boogers
In het NCRV-programma Altijd Wat zien we Alex Boogers in de ring en in de volkswijk waarin hij is opgegroeid. Hij vertelt over zijn strijd met het schrijven, zijn typecasting als vechtsporter en zijn methode om ’s nachts uit te rusten zonder in slaap te vallen. Een ontwapenend portret.
De Wereld Draait Door; Henk van Straten
Henk van Straten was ooit te gast bij De Wereld Draait Door met zijn inmiddels allang verramsjte Mijn nieuwe beste vriend, een non-fictieboek over zijn jaar als chauffeur en assistent van de verstandelijk gehandicapte straatartiest Heintje Bondo. Bijna niemand herinnert zich het item omdat direct erna Theo Maassen zijn ‘necrofiel-akkefietje’ met Patricia Paay had.
Ga naar vn.nl/doorploeteren

Henk van Straten

Als het stil blijft

Ongelijke transzorg

Machtige Eerste Kamer

Democratisch tekort

Bange huisartsen

Verhaal van de week

Clickbait-sletjes

Nicolaas Veul

Nederland in crisis

Hans against the machine

Iedereen naar het buitenland

Hollander zoekt asiel

‘Mam, ik ga toch niet dood?’

Reportage

Tibet bezet

China verstevigt zijn grip

Het verdriet van Tibet

Iedereen is hypocriet

Hannah Prins

Tien openluchtbioscopen

Cultuurtips